રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

યમન આંતરવિગ્રહની આગમાં લપેટાયું છે.

હજારો લોકો આ યુદ્ધથી ત્રસ્ત છે. રોજી રળવા ગયેલા સેંકડો ભારતીયોને સહીસલામત પાછા લાવવા ભારત સરકાર જબરદસ્ત પ્રયાસ કર્યો છે. પાછા ફરેલા લોકો કહે છેઃ “દર એક મિનિટે કાન ફાડી નાખે તેવો બોમ્બ ધડાકો સંભળાય છે.” યમનની સરહદે અરબી સમુદ્ર આવેલો છે. તેના પાડોશી દેશોમાં સાઉદી અરેબિયા, ઓમાન તથા સંયુક્ત આરબ અમીરાત વગેરે આવેલા છે. યમનમાં ભારતીયો ઉપરાંત અન્ય દેશોના નાગરિકો પણ ફસાયેલા છે. જેમાં બહેરીન, બાંગ્લાદેશ, ક્યૂબા, ચેક રિપબ્લિક, ઇજિપ્ત, ફ્રાન્સ, જર્મની, હંગેરી, ઇરાક, ઇન્ડોનેશિયા, આયર્લેન્ડ, લેબેનોન, મલેશિયા, માલદીવ્સ, નેપાળ, નેધરલેન્ડ, ફિલિપાઇન્સ, રોમાનિયા, શ્રીલંકા, સ્વિડન, ટર્કી અને અમેરિકા પણ તેના ફસાયેલા નાગરિકોને સહીસલામત બહાર લાવવા ભારતીય નૌકાદળની સહાય માગી રહ્યા છે.

યમનની ભીતર પરિસ્થિતિ ખરાબ છે. અનાજ અને પાણીની તંગી પેદા થઈ છે. હોસ્પિટલો છે પણ દવા નથી. પેટ્રોલપંપો છે, પણ પેટ્રાલ-ડીઝલ નથી. મોટા ભાગની શેરીઓ પથ્થરોથી ઉભરાઈ ગઈ છે. યમનની હોસ્પિટલોમાં સેંકડો ભારતીયો કામ કરી રહ્યા છે. સત્તાવાળાઓએ તેમને હોસ્પિટલોમાં જ રહેવા અપીલ કરી છે, પરંતુ તેમની સલામતીની જવાબદારી લેવા તેઓ તૈયાર નથી.

યમન ભીતરથી બે જૂથો વચ્ચે વહેંચાઈ ગયું છે. બંને જૂથો આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિથી પ્રભાવિત છે. એક જૂથને સુન્ની સાઉદી અરેબિયાનું સમર્થન છે જ્યારે બીજા જૂથને શિયા ઈરાનનું સમર્થન છે. ભારતે આ આંતરવિગ્રહથી ભરેલી આંતરરાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં તટસ્થ વલણ અપનાવ્યું હોઈ એ બંને જૂથો ભારતનું સન્માન કરી રહ્યાં છે. આ કારણે હજુ સુધી કોઈ ભારતીયને ઈજા પહોંચાડવા કોશિશ થઈ નથી.

યમનના આ લોહિયાળ આંતરવિગ્રહમાં અત્યાર સુધીમાં ૧૦૦ નાગરિકો માર્યા ગયા છે. ૩૦૦ ઘવાયા છે. સાઉદી અરેબિયાની આગેવાની હેઠળ તેના સાથી દેશોનાં યુદ્ધવિમાનો યમનનાં શહેરો પર બોમ્બ વરસાવી રહ્યાં છે. આ કારણે અત્યાર સુધીમાં ૬૦થી વધુ બાળકો માર્યાં ગયાં હોવાનું મનાય છે. આ પરિસ્થિતિમાં પણ ૪૦૦થી વધુ ભારતીયોને સહીસલામત બચાવી યમનની બહાર કાઢી લેવામાં આવ્યા છે.

અખાતના દેશોમાં કેટલાયે સમયથી આંતરવિગ્રહ જોવા મળે છે. છેલ્લાં ચાર વર્ષમાં એકમાત્ર સીરિયામાં જ ૨,૧૦,૦૬૦ જેટલા લોકો માર્યા ગયા છે. તેમાં અડધોઅડધ તો નાગરિકો હતા. માર્યા ગયેલાઓમાં ૧૦,૦૦૦ બાળકો અને ૬૦૦૦ સ્ત્રીઓ હતી. ખતરનાક આતંકવાદી સંગઠન આઈએસઆઈએસ દ્વારા છેલ્લા આઠ મહિનામાં ૨૪,૦૦૦ નાગરિકો માર્યા ગયા છે. આ કારણે ૧૮ લાખ ઇરાકી નાગરિકોને હિજરત કરવી પડી છે.

યમનના આંતરવિગ્રહમાં કોણ કોની સાથે છે તે સમજવા જેવું છે. એક તરફ સાઉદી અરેબિયાનું જૂથ છે. તેના સાથી દેશોમાં સંયુક્ત આરબ અમીરાત, કુવૈત, ઇજિપ્ત અને જોર્ડન છે, જ્યારે બીજા જૂથમાં ઈરાન છે. ઈરાનના સાથી દેશોમાં ઇરાક અને સીરિયા છે. આ વાતને બીજા શબ્દોમાં કહેવી હોય તો એમ કહી શકાય કે, એક તરફ સાઉદી કિંગ સલમાન બિન અબ્દુલ અઝીઝ અલ સાઉદ છે,તો તેમની સામે ઈરાનના સુપ્રીમ લીડર આયાતોલ્લા અલી ખોમેની છે.

આ લોહિયાળ યુદ્ધ શા માટે છે, તે પણ સમજી લેવું જોઈએ. પશ્ચિમ એશિયામાં પોતાની સર્વોપરિતા સ્થાપિત કરવા છેલ્લાં કેટલાંક વર્ષોથી જે યુદ્ધ ચાલી રહ્યું છે તેની છેલ્લી રણભૂમિ યમન છે. આ સર્વોપરિતા સાબિત કરવા સાઉદી અરેબિયા મરણિયું થયું છે. તેણે ઈરાન સમર્થક બળવાખોરોને કચડી નાખવા પોતાની તમામ તાકાત યુદ્ધભૂમિમાં ઝીંકી દીધી છે. અત્રે એ નોંધવું જરૂરી છે કે,ઈરાનના સમર્થનવાળા બળવાખોરોએ યમનનો ઉત્તરીય અને મધ્ય હિસ્સો કબજે કરી લીધો છે. સાઉદી અરેબિયાનાં નાણાં પર જે દેશો નભે છે તેવા પાકિસ્તાન, ઇજિપ્ત તથા મોરોક્કોએ પણ સાઉદી અરેબિયાના મિશન માટે પોતાનાં યુદ્ધવિમાનો તથા સૈનિકો મોકલવાની ખાતરી આપી છે. સાઉદીના રાજાને પોતાનું શાસન બચાવવા આ કવાયત કરવી પડી છે.

સાઉદી અરેબિયાને ટેકો આપી રહેલા સુન્ની દેશો એક બીજી રમત પણ રમી રહ્યા છે. તેઓ ખાનગીમાં ઇસ્લામિક સ્ટેટ નામના આતંકવાદી સંગઠનને પણ ખાનગીમાં મદદ કરી રહ્યા છે, જેથી ઈરાનને દૂર રાખી શકાય. ક્રૂડના ભાવમાં ઘટાડો પણ એ જ આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિનો એક ભાગ છે, જેથી તહેરાનની તિજોરી ખાલી રાખી શકાય. રિયાધે સેબેનીઝ આર્મીને ત્રણ બિલિયન ડોલરની સહાય કરીને શિયા મિલિટરી તાકાત હજબુલ્લાને દૂર કરવા રમત ખેલેલી છે. તેમને હજી એવી આશા છે કે એક દિવસ ઇઝરાયેલ ઈરાનનાં અણુમથકો પર બોમ્બ વરસાવશે. કૈરો, દમાસ્કસ અને ઇસ્લામાબાદને સાઉદીએ એટલી બધી નાણાકીય સહાય કરી છે કે તેઓ રિયાધની તમામ સૂચનાઓ ઝીલવા તત્પર છે. નવા કિંગ સલમાન અલ સાઉદ તેમના હેતુઓ પાર પાડવા તેમની તમામ લશ્કરી તાકાતનો ઉપયોગ કરવાની માનસિકતા ધરાવે છે.

પશ્ચિમ એશિયાની ભીતર સુપ્રીમસી માટેની આ પાવર ગેઇમમાં સહુથી મોટા અને જાણીતા પ્લેયર અમેરિકાની આ વખતે સૂચક ગેરહાજરી છે. વિશ્વમાં ક્યાંય પણ છમકલું થાય તો તેમાં હંમેશાં અમેરિકાનો એક રોલ હોય છે, પરંતુ યમનમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધમાં આ એક્શન-હીરોની હાજરી નથી. અમેરિકાના પ્રેસિડેન્ટ બરાક ઓબામા માને છે કે જે તે વિસ્તારોમાં જ્યારે જ્યારે પણ સંઘર્ષ થાય ત્યારે ત્યારે રિજિયોનલ પાવર્સને તેમની સમસ્યાઓ તેમની રીતે જ હલ કરવા દેવી જોઈએ. યમનમાં જેવું આંતરિક યુદ્ધ શરૂ થયું તેવું જ અમેરિકા યમનમાંથી હટી ગયું. અમેરિકન સૈનિકો યમનમાંથી બહાર નીકળી ગયા. હા, અમેરિકા સીરિયા અને ઇરાકમાં કાર્યરત આઈએસ પર બોમ્બમારો કરે છે, પરંતુ તે પણ મર્યાદિત ક્ષેત્રમાં જ. દરેક યુદ્ધમાં સામેલ નહીં થવું એ અમેરિકાની નવી સમજણ અને કૂટનીતિ છે. સીરિયા અને લિબિયામાંથી પણ તેણે પોતાના હાથ ધોઈ નાખ્યા છે. એ જ રીતે તુર્કી અને કતાર એ સુન્ની દેશ હોવા છતાં તેઓ વિદેશનીતિની બાબતમાં સ્વતંત્ર રહ્યા છે. તેઓ સાઉદીની એક તરફી લાઇનમાં જોડાવાને બદલે મુસ્લિમ બિરાદરીની હિમાયત કરી રહ્યા છે.

આ યુદ્ધમાં સાઉદી અરેબિયાના દાવા પ્રમાણે તેણે વિવિધ સુન્ની દેશોમાંથી આણેલા ૧,૫૦,૦૦૦ સૈનિકોને યમનના યુદ્ધમાં ઉતાર્યા છે. કહેવાય છે કે અમેરિકા સાઉદીને પોતાના સૈનિકો દ્વારા નહીં, પરંતુ અમેરિકન ઇન્ટેલિજન્સ દ્વારા ક્યાં બોમ્બમારો કરવો તે અંગેની મદદ પૂરી પાડી રહ્યું છે, જેથી ઈરાનના સમર્થનવાળા બળવાખોરોને મહાત કરી શકાય. યમન તો મુખ્યત્વે રણપ્રદેશ છે,પર્વતો પણ છે. આવી ભૂમિ પર સાઉદી અરેબિયા અને ઈરાન તેમનાં નાણાં દ્વારા આ ભૂમિને લોહિયાળ બનાવી રહ્યા છે.

નાતાલિયા રિવોલ્ટા કલ્યૂઝનું ૮૯ વર્ષની વયે અવસાન થયું. નાતાલિયાનું ટૂંકું નામ ‘નેટી’ હતું, તે ક્યૂબાના લેજન્ડરી સરમુખત્યાર ફિડલ કાસ્ટ્રોની મિસ્ટ્રેસ હતી. નેટી ક્યૂબાની હાઈ સોસાયટીમાં અત્યંત સુંદર સ્ત્રી તરીકે ખ્યાતિપ્રાપ્ય મહિલા હતી.

નેટીના જીવન વિશે જાણતા પહેલાં તે   જેમની પ્રેયસી હતી તે રાજનેતા ફિડલ કાસ્ટ્રો વિશે જાણી લેવું જરૂરી છે. ફિડલ કાસ્ટ્રો કયૂબાના વર્ષો સુધી લોકપ્રિય સરમુખત્યાર રહી ચૂક્યા છે. અમેરિકાએ કાસ્ટ્રોને મારી નાંખવા અનેકવાર નિષ્ફળ પ્રયાસો કર્યા હતા. શીતયુદ્ધ વખતે ફિડલ કાસ્ટ્રોની મૈત્રી રશિયા સાથે હતી અને ક્યૂબા અમેરિકાને ગાઠતું ના હોઈ એક તબક્કે અમેરિકા અને રશિયા વચ્ચે અણુયદ્ધ ફાટી નીકળવાની અણી પર હતું. આજનું જે ક્યૂબા છે તે ફિડલ કાસ્ટ્રોની કલ્પનાનું ક્યૂબા છે. હવાના તેની મુખ્ય નગરી છે.

આવા ફિડલ કાસ્ટ્રો જ્યારે બહુ જ ઓછા જાણીતા હતા ત્યારે નેટી તેમના પ્રેમમાં પડી ગઈ હતી. પરિણીત હતી અને ફિડલ કાસ્ટ્રો પણ પરિણીત હતા. નેટી રિવોલ્ટાનો જન્મ તા. ૬ ડિસેમ્બર, ૧૯૨૫ના રોજ થયો હતો. તેના માતા-પિતાના છુટાછેડા થઈ ગયા બાદ તે ૧૦ વર્ષની હતી ત્યારે તેની માતાએ બીજું લગ્ન કર્યું હતું. નેટીએ હવાનામાં આવેલી અમેરિકન સંસ્થા- રસ્ટન એકેડેમી અને ત્યારપછી અમેરિકામાં સેન્ટ જોસેફ એકડેમીમાં શિક્ષણ લીધું હતું. ત્યાર પછી વોશિંગ્ટનની કોલેજમાં અભ્યાસ કર્યા બાદ ૧૯ વર્ષની વયે તે ક્યૂબા પાછી ફરી હતી. કારકિર્દીની શરૂઆત તેણે હવાનામાં આવેલા અમેરિકી દૂતાવાસમાં નોકરીથી કરી હતી.

નેટી ૨૨ વર્ષની હતી ત્યારે આર્લેન્ડો ફર્નાન્ડીઝ નામના એક સર્જન સાથે પરણી હતી. તેના પતિ તેના કરતાં ૨૦ વર્ષ મોટા હતા. તેમનાથી તે નીના નામની એક બાળકીની માતા બની હતી. પતિ અતિ પ્રતિષ્ઠિત હોવાના કારણે હવાનાના ભદ્ર સમાજમાં તેની ઓળખ વધી હતી. હવાનાની કંટ્રી કલબમાં દર શનિ- રવિવારે ટેનિસ રમવા જતી અને દરિયામાં તરતી લકઝુરિયસ યાચમાં લંચ લેતી, ભૂરી નીલી આંખો, વિશાળ બદન, ઉન્નત વક્ષઃસ્થળ અને સ્વરૂપવાન દેહના કારણે અનેક લોકોના આકર્ષણનું તે કેન્દ્ર બની હતી એના ભરાવદાર તનબદનના કારણે ઘણા તેને ‘ગેરિલા પ્રિન્સ’ કહેતા.

મુશ્કેલી એ હતી કે તેના પતિ એક તબીબ હોવાને કારણે અત્યંત વ્યસ્ત રહેતા. મોડી રાત સુધી તેઓ ઘેર જ ના આવતા. એ કારણે નેટી એક કોકટેલ પાર્ટીથી બીજી કોકટેલ પાર્ટીમાં વિહરતી રહેતી. એ વખતે ક્યૂબામાં રાજકીય અસ્થિરતા હતી. સરકાર ભ્રષ્ટાચારમાં લથપથ હતી. એ વખતે ‘ઓર્થોડોક્સ પાર્ટી’ સરકારના ભ્રષ્ટાચારની વિરુદ્ધ એક ચળવળ ચલાવી રહી હતી.

આ સમયગાળા દરમિયાન ૧૯૫૨માં એક ચાંદની રાતે યુનિર્વિસટી ઓફ હવાનાના પગથિયાંમાં એક જોશીલા પણ સરકાર સામે ચળવળ ચલાવતા એક યુવાન સાથે નેટીની મુલાકાત થઈ. એ યુવાન ફિડલ કાસ્ટ્રો હતો. એ વખતે નેટી માત્ર ૨૬ વર્ષની હતી અને ફિડલ કાસ્ટ્રો મિર્તા ડિયાઝ- બાલાઝ નામની મહિલા સાથે પરિણીત હતા. આ એક પ્રાથમિક અને ઔપચારિક મુલાકાત હતી. એ વખતે કેટલાક સ્પેનિશ સૈનિકો દ્વારા ક્યૂબાની આઝાદી માટે લડત ચલાવતા કેટલાક તબીબી વિદ્યાર્થીઓી હત્યા કરી દેવાઈ હતી. આ ઘટનાની વાર્ષિક તિથિ નિમિત્તે યોજાયેલા એક વિરોધ કાર્યક્રમમાં તે ફિડલ કાસ્ટ્રો સાથે જોડાઈ. ફિડલ કાસ્ટ્રો પણ તે વખતની ભ્રષ્ટ ક્યૂબન સરકાર વિરુદ્ધ ચળવળ ચલાવતા હતા.

કાસ્ટ્રોએ એક મિત્ર દ્વારા નેટી અને તેના પતિ સાથે સંબંધો કેળવવા ઓફર મોકલી. નેટીએ કાસ્ટ્રોને સાંજના પાંચ વાગ્યા પછી ઘેર આવવા કહ્યું. ફિડલ કાસ્ટ્રોના ઘરમાં આગમન પછી નેટીને લાગ્યંું કે, આ એક એવો પુરુષ છે જેની ઉપેક્ષા કરવી શક્ય નથી.બંને વચ્ચે મૈત્રી કેળવાઈ. પતિની જાણ બહાર જ નેટી તેના ઘરમાં સરકાર વિરોધી લડતના આયોજનનો બેઝ બનાવી ચૂકી હતી. આ ઘરમાંથી સરકાર સામે ક્યા ક્યા સ્થળે હુમલા કરવા છે તેનું આયોજન થતું. નેટી રિવોલ્ટાએ ઝુંબેશમાં કામ કરતા સ્વાતંત્ર્ય સૈનિકો માટેના યુનિફોર્મ પણ સીવવા લાગી. આઝાદીની લડાઈ માટેની પત્રિકાઓ વહેંચવા લાગી. એટલું જ નહીં પરંતુ તેની પાસે જે બચત હતી તે નાણાં તેના ડાયમંડસ અને ઝવેરાત પણ સ્વતંત્રતાની લડાઈ માટે આપી દીધા. બંને વચ્ચે પ્રેમ પણ પાંગર્યો.

આ લડત દરમિયાન એક હુમલામાં નિષ્ફળતા મળતા યુવાન ફિડલ કાસ્ટ્રો પકડાઈ ગયા. તેમની ધરપકડ થઈ. તેમને જેલમાં પુરવામાં આવ્યા. એ દરમિયાન નેટી તેના પ્રેમી ફિડલ કાસ્ટ્રોને જેલમાં પુસ્તકો, કવિતાઓ અને તેનાં પોતાના ચિત્રો મોકલતી રહી. એકવાર તો એણે એક પરબીડિયામાં દરિયાની રેતી મોકલીને બીચ પર તેમણે ગાળેલા સમયની યાદ અપાવી. તેણે તેમાં લખ્યું: ”તમે ઘણા દૂર છો, છતાં તમે એક સારા સાથી છો- યુ આર અ ગુડ કંપની.”

એ પત્રના જવાબમાં ફિડલ કાસ્ટ્રો પણ પત્રો લખતા તેઓ લખતાઃ ”તું પત્રો લખતી રહેજે. તારા પત્રો સિવાય હું રહી શક્તો નથી, આઈ લવ યુ વેરી મચ.”

એક વાર તેમણે લખ્યું હતું: ”તું ટાઈપ રાઈટર પર લખેલા પત્રો મોકલીશ નહીં. તારા હાથે લખેલા પત્રો જ મોકલ. તારા હાથ નાજુક, કોમળ અને ક્ષતિરહિત છે.”

એ વખતે ફિડલ કાસ્ટ્રો તેમના પત્નીને પણ પત્રો લખતા. એ તમામ પત્રો સેન્સર થતા. એક વખત જેલના અધિકારીઓએ જાણીબુઝીને પત્નીને લખેલો પત્ર નેટીને મોકલી આપ્યો અને પ્રેયસીને લખેલો પત્ર કાસ્ટ્રોની પત્નીને મોકલી આપ્યો.

૧૯૫૫માં ફિડલ કાસ્ટ્રો જેલમાંથી છૂટયા. ફિડલ કાસ્ટ્રોની પત્નીએ પતિને છુટાછેડા આપી દીધા. કારણ કે પત્રોની અદલાબદલીથી પત્નીને પતિના નેટી સાથેના સંબંધોનો ખ્યાલ આવી ગયો હતો. કેટલાક મહિનાઓ સુધી કાસ્ટ્રો અને નેટી પ્રેમીઓ તરીકે સાથે રહ્યા. તે પછી કાસ્ટ્રો ક્યૂબાની સરકાર સામે ક્રાંતિ કરવાનો પ્લોટ રચવા મેક્સિકો ચાલ્યા ગયા. એ વખતે નેટી તેના પ્રેમી કાસ્ટ્રોથી ગર્ભવતી હતી. અલબત્ત કાસ્ટ્રો આ વાત જાણતા નહોતા. મેકિસકો ગયા પછી કાસ્ટ્રોએ નેટીને મેક્સિકો આવવા આમંત્રણ આપ્યું. તેઓ નેટી સાથે લગ્ન પણ કરી લેવા માંગતા હતા પરંતુ આ હિંસક ક્રાંતિમાં કાસ્ટ્રો માર્યા જશે એવા ભયથી તે મેકિસકો ના ગઈ.

તે પછી ૧૯૫૬માં નેટીએ એલિના નામની બાળકીનોે જન્મ આપ્યો જે હકીકતમાં કાસ્ટ્રોથી થયેલી બાળકી હતી. એ પછી કયૂબાની સરકારને ઉથલાવવામાં કાસ્ટ્રો વ્યસ્ત થઈ ગયા. આ લડત બીજાં ત્રણ વર્ષ સુધી ચાલી. આ દરમિયાન એકવાર કાસ્ટ્રો તેમની પ્રેયસી નેટીને મળવા તેના ઘરે ગયા. તેમણે પહેલી જ વાર પુત્રી એલિનાને જોઈ પણ તેઓ ઓળખી શક્યા નહીં. એ દરમિયાન નેટીના પતિએ એલિનાને પોતાની અટક આપી. આ સમયગાળા દરમિયાન નેટી પણ બદલાઈ ચૂકી હતી. તેને હજુ ભૌતિક દુનિયામાં રસ હતો જ્યારે કાસ્ટ્રો ગરીબોના મસીહા તરીકે ઉપસી રહ્યા હતા. કાસ્ટ્રો ક્યૂબન સરકાર વિરુદ્ધ યુદ્ધે ચઢેલા સ્વાતંત્ર્ય સૈનિકોના નેતા અને તેમના સરસેનાપતિ હતા. તેમણે ક્યૂબાની સરકાર ઉથલાવી દીધી. હવે તેઓ ખુદ નવી કમ્યુનિસ્ટ કયૂબન સરકારના પ્રેસિડેન્ટ બની ગયા. પ્રેમીને ક્યુબાના શાસક બનેલા જોઈ નેટીને હવે કાસ્ટ્રો સાથે લગ્ન કરી ક્યૂબાની ‘ફર્સ્ટ લેડી’ બનવાની મહેચ્છા પ્રગટ થઈ, પરંતુ ફિડલ કાસ્ટ્રોએ હવે એ મોભો આપવા ઈન્કાર કરી દીધો. એટલું જ નહીં પરંતુ નેટી સાથે એક અંતર પણ રાખ્યું.

૧૯૫૯માં નેટી અને તેના પતિના છૂટાછેડા થઈ ગયા. તે પછી નેટી કદી પરણી નહીં. કયૂબાની તમામ સંપત્તિનું રાષ્ટ્રીયકરણ થતાં તેણે પોતાનું ભવ્ય નિવાસસ્થાન પણ ગૂમાવ્યું.

આ તરફ કાસ્ટ્રોથી થયેલી પુત્રી એલિના ૧૯૯૭માં કોઈ સ્પેનીશ ટૂરિસ્ટ સાથે ભાગી ગઈ. કાસ્ટ્રો કમ્યુનિસ્ટ વિચારસરણીવાળા નેતા હતા. બહારથી એવા સમાચાર મળતા જ રહ્યા કે એલિના ક્યૂબાની સામ્યવાદી સરકારની વિરુદ્ધમાં ક્યાંક લેખો લખતી રહે છે, જે સ્વયં ક્યૂબાના કમ્યુનિસ્ટ શાસક કાસ્ટ્રોથી પેદા થયેલી પુત્રી હતી.

વર્ષો વીતતા રહ્યા. નેટી ઉર્ફે નાતાલિયા એકાકી જીવન જીવતાં રહ્યા. કાસ્ટ્રો સાથે હવે તેમનો કોઈ સંપર્ક રહ્યો નહોતો. તે હજુ હવાનાના કોકટેલ પાર્ટીમાં ક્યારેક દેખાતા, સિગારેટ ફૂંક્યા કરતા. મૃત્યુ પર્યંત તેઓ માનતા રહ્યા કે ”કાસ્ટ્રોએ ક્યૂબાની ક્રાંતિ માટે પોતાની અંગત જિંદગીને બાજુમાં મૂકી દીધી હતી. કાસ્ટ્રોને મારા હૃદયમાંથી ભૂલતા મને વર્ષો લાગ્યા.”

આવી છે ફિડલ કાસ્ટ્રોના પ્રેયસીની કથા. ફિડલ કાસ્ટ્રો એ ઉંમરના કારણે પ્રમુખપદ અન્યને સોંપી દીધું છે અને હવે તેઓ નિવૃત્ત જીવન ગાળી રહ્યા છે.

એક નાનકડા ગામના જમીનદારની પુત્રી. તેનું લગ્ન પોતાની જ્ઞાાતિના ચંદ્રભાણ નામના એક યુવક સાથે કરવામાં આવ્યું. લગ્નની લાલ સાડીમાં લપટાયેલી નિશા નવવધૂ બની સાસરીમાં પહોંચી અને તેણે ઘૂંઘટ ઉતાર્યો ત્યારે તેના સુંદર ચહેરાને જોઈને સહુ પ્રભાવિત થઈ ગયા. સુહાગરાતે એનો પતિ ચંદ્રભાણ તો અપલક બની તેની ખૂબસૂરતીને જ જોઈ રહ્યો.

લગ્ન પછીના પાંચ વર્ષ દરમિયાન નિશા ચાર બાળકોની માતા બની ગઈ. સ્વરૂપનું બીજું નામ સુખ નથી. વાસ્તવિક જીવન અનેક કડવી સચ્ચાઈઓથી ભરેલું હોય છે. નિશા હવે ઘરકામમાં વ્યસ્ત થઈ ગઈ. તેના સાસરિયા નિશા પાસેથી સખ્ત કામ લેવા માંડયાં. સાસુ હંમેશા મ્હેણાં-ટોણાં મારતી. પતિ પણ નિશાની ઈચ્છાઓ પર પૂરતું ધ્યાન આપી શક્તો નહોતો. ચંદ્રભાણ ખેતીકામમાં વ્યસ્ત રહેતો હતો.

નિશાની મોટી બેન ગીતાનું લગ્ન નજીકના એક ગામમાં હુકમસિંહ સાથે કરવામાં આવેલું હતું. એક દિવસ નિશા તેની બેનના ઘેર થોડા દિવસ રહેવા માટે ગઈ. અહીં તેનો પરિચય અરવિંદ નામના યુવક સાથે થયો. અરવિંદ એ જ મહોલ્લામાં રહેતો હતો. કુંવારો હતો, દેખાવડો હતો. અવારનવાર ગીતાના ઘેર આવતો હતો. પહેલી જ મુલાકાતમાં તે ગીતાની પરિણીત બહેન નિશાનો દીવાનો થઈ ગયો. બેઉ વચ્ચે પ્રાથમિક પરિચય થયો. એક દિવસ તેણે નિશાને કહ્યું: ”ભાભી! તમને જોઈને લાગતું નથી કે તમે ચાર બાળકોની મા છો. સ્કૂલની છોકરી જેવા જ લાગો છો.”

અરવિંદે કરેલી આ તારીફ પર નિશા ખુશ થઈ ગઈ. બેઉ વચ્ચે આત્મીયતા વધી. કેટલાક દિવસો બાદ નિશા ફરી તેની બહેનના ઘેર આવી. ફરી અરવિંદ તેને મળવા આવ્યો. આ વખતે તો અરવિંદે પૂછી જ લીધું : ”ભાભી, તમારા પતિ ચંદ્રભાણ તમારો ખ્યાલ રાખતા હોય તેમ લાગતું નથી. આ વખતે તમે સહેજ સુકાયેલાં હોય તેમ લાગે છો.”

અરવિંદે નિશાની દુખતી રગ પર હાથ મૂકી દીધો. નિશાએ કોઈ જવાબ આપ્યો નહીં. એની આંખ રડુ રડુ થઈ રહી. અરવિંદે નિશાની આંખોમાં કોઈ છૂપી વેદના જોઈ લીધી. એ વખતે ઘરમાં કોઈ નહોતું. અરવિંદે નિશાનો હાથ પકડી પોતાના હાથમાં લેતાં કહ્યું: ”આજથી હું તમારો ખ્યાલ રાખીશ.” નિશા અરવિંદની કરીબ સરકી. બેઉ વચ્ચે લાગણીના સંબંધો બંધાયા.

એ પછી અરવિંદે નિશાના પતિ ચંદ્રભાણ સાથે દોસ્તી કરી લીધી. અવારનવાર તે ચંદ્રભાણને મળવાના બહાને નિશાના ઘેર જવા લાગ્યો. ચંદ્રભાણને શરાબની આદત હતી, અરવિંદ વ્હિસ્કીની બોતલ લઈને જતો હતો. એક દિવસ તે બપોરના સમયે નિશાના ઘેર પહોંચી ગયો. ચંદ્રભાણ તથા તેના સાસુ- સસરા ખેતરમાં ગયેલા હતા, બાળકો સ્કૂલમાં ગયેલા હતા. નિશા એકલી હતી. એ વખતે તે સ્નાન કરી રહી હતી. સ્નાન કરતી નિશાને જોતાં જ અરવિંદે કહ્યું: ”આજ તો ક્યામત આવી જશે.”

પોતાની તારીફ સાંભળી નિશા પુલક્તિ થઈ ઊઠી. એણે બાથરૂમનું બારણું પહેલાથી જ અડધું ખુલ્લું રાખ્યું હતું. એ ટોવેલ વીંટાળીને ભીના શરીરે જ બહાર આવી. મર્યાદા સમાપ્ત થઈ ગઈ. અને તે દિવસ પછી આ સિલસિલો ચાલુ રહ્યો. એ દિવસ પછી અરવિંદ દર બે ત્રણ દિવસે નિશાને મળવા બપોરના સમયે આવી જતો. એ વખતે ઘરના સભ્યો ખેતરમાં જ કામ કરતા રહેતાં. પરંતુ પડોશીઓના ધ્યાન પર આ વાત આવી ગઈ. કેટલાકે ચંદ્રભાણને સાવચેત કર્યો. પત્નીના અરવિંદ સાથેના આડા સંબંધોની જાણકારી મળતાં ચંદ્રભાણ વ્યાકુળ થઈ ગયો. એણે ઘેર આવી નિશા સાથે પૂછપરછ કરી. નિશાએ અરવિંદ સાથે એવા કોઈ સંબંધ હોવાનો ઈન્કાર કર્યો. છતાં ચંદ્રભાણે નિશાને સખ્ત શબ્દોમાં ચેતવણી આપી દીધી. નિશાએ કહ્યું: ”હવે હું અરવિંદને ઘરમાં જ પેસવા નહીં દઉં.”

ચંદ્રભાણે એ સમયે તો ઝઘડો અટકાવી દીધો. પરંતુ તેનો શક યથાવત્ રહ્યો. એણે નિશા પર નજર રાખવાની વ્યવસ્થા ગોઠવી દીધી. બપોરના સમયે અરવિંદ તેના ઘરમાં આવે તો તેને ખેતરમાં જાણકારી આપવાની વ્યવસ્થા પણ કરી દીધી.

એક દિવસ ફરી એક વાર બપોરના સમયે અરવિંદ નિશાને મળવા તેના ઘેર આવી ગયો. તે નિશા વગર રહી શક્તો નહોતો અને નિશા પણ તેના વગર રહી શકતી નહોતી. તે ઘરમાં પ્રવેશ્યો અને નિશાએ બારણું બંધ કરી દીધું. અગાઉથી કરાયેલી ગોઠવણ પ્રમાણે કોઈકે ખેતરમાં જઈ ચંદ્રભાણને જાણ કરી દીધી. ચંદ્રભાણ ખેતરનું તમામ કામ છોડીને ચૂપચાપ ઘેર આવ્યો. બારણું ખટખટાવ્યું. ડરી ગયેલી નિશાએ બારણું ખોલ્યું. ચંદ્રભાણ ધસમસતો અંદર પ્રવેશ્યો. અરવિંદ તેના ઘરની અંદર જ હતો. બારણું અંદરથી બંધ હતું. તે પરિસ્થિતિ પામી ગયો. ચંદ્રભાણે નિશા અને અરવિંદને ફટકાર્યા. અરવિંદે બે હાથ જોડી માફી માંગી ”હવે ફરી કદી નહીં આવું.”

ચંદ્રભાણે વિચાર્યું કે વધુ મારઝૂડ કરવાથી સમાજમાં તમાશો થશે. એના હાથમાં કુહાડી હતી છતાં એણે કુહાડી ફેેંકી દેતાં કહ્યું: ”આ છેલ્લી તક છે. હવે આવું થશે તો બંનેને કાપી નાંખીશ.”

એ પછી અરવિંદ ત્યાંથી ભાગી ગયો. ચંદ્રભાણની ધમકીથી નિશા અને અરવિંદ એટલા ડરી ગયા હતા કે, મહિનાઓ સુધી અરવિંદ આ તરફ ફરક્યો જ નહીં. પરંતુ પ્રેમ અને વાસના આંધળા હોય છે. ફરીથી નિશા અને અરવિંદ ચોરી છૂપીથી મળવા લાગ્યા. હવે તેઓે ઘરની બહાર નદી કિનારે કોતરોમાં મળવા લાગ્યા. ફરી ચંદ્રભાણને આ વાતની ખબર પડી ગઈ. હવે તેણે મનોમન નિશા અને અરવિંદનો ખેલ ખતમ કરી નાખવાનો નિર્ણય કર્યો. એણે એક નાટક કર્યું. એણે નિશાને જ કહ્યું: ”નિશા! મે ં કારણ વગર તારા અને અરવિંદ પર શક કર્યો. ખરેખર તો તમે બંને નિર્દોષ છો. લોકોએ મારા મનમાં ખોટી ગેરસમજ પેદા કરી હતી. મારી ઈચ્છા છે કે આજે બા- બાપુ બહારગામ ગયાં છે. અરવિંદને બોલાવીએ. હું તેને દારૂ પિવરાવું. તેની માફી માંગું.”

નિશાને પતિના વિચારોમાં આવેલું પરિવર્તન ના સમજાયું. પણ પતિના કહેવાથી નિશાએ મોબાઈલ પર ફોન કરી અરવિંદને રાત્રે ઘેર આવવા આમંત્રણ આપ્યું. ચંદ્રભાણે આગલા દિવસથી જ કુહાડી ઘરમાં લાવી સંતાડી રાખી હતી. નિશાએ અરવિંદને ફોન કરીને કહ્યું: ”આજે રાત્રે આવી જાવ. મારા ઘેર પાર્ટી છે. મારા પતિને તેમની ભૂલ સમજાઈ છે. તેઓ તમને પાર્ટી આપી માફી માંગવા માંગે છે.”

ચંદ્રભાણે એ રાત્રે જ અરવિંદને ખૂબ દારૂ પિવરાવી અરવિંદ અને નિશાની હત્યા કરી દેવાની યોજના બનાવી હતી. પાર્ટી ચાલુ થઈ. દારૂના જામ પર જામ ખાલી થવા લાગ્યા. બત્તી ધીમી થઈ ગઈ. ચંદ્રભાણ ઓછું પીતો હતો અને અરવિંદને વધુ પિવરાવતો હતો. રાત આગળ વધતી હતી. જમવાનું પણ બાકી હતું. ચંદ્રભાણે નિશાને કહ્યું: ”રસોડામાં જઈ જમવાનું કાઢ.”

ચંદ્રભાણ બીજા રૂમમાં છુપાયેલી કુહાડી લેવા ગયો. એણે જોયું તો કુહાડી નહોતી. એણે આખો રૂમ ફેંદી નાખ્યો. એણે બૂમ પાડીઃ”કુહાડી કયાં ગઈ?”

નિશા તેના હાથમાં કુહાડી સાથે ઊભી હતી. તે કોઈ પણ સંજોગોમાં તેના પ્રેમી અરવિંદને ગુમાવવા માગતી નહોતી. દિવસ દરમિયાન નિશાએ ઘરમાં છુપાવવામાં આવેલી કુહાડી જોઈ ગઈ હતી.પતિના ષડયંત્રનો અમલ થાય તે પહેલાં તેણે પોતાની યોજના બનાવી દીધી હતી અને રાત થાય તે પહેલા નિશાએ કુહાડી અન્યત્ર છુપાવી દીધી હતી. રાત્રે દારૂની પાર્ટી બાદ ચંદ્રભાણ હુમલો કરે તે પહેલા પતિ ચંદ્રભાણનો જ ખેલ ખત્મ કરી દેવા નિશાએ પ્લાન બનાવી રાખ્યો હતો. આ યોજના તેણે અરવિંદથી પણ છુપાવી હતી અને નિશાએ પતિના માથામાં કુહાડી ઝીંકી દીધી.

ચંદ્રભાણ તરફડિયા મારીને મૃત્યુ પામ્યો. પતિની યોજના પહેલાં પત્નીની ખતરનાક યોજના કામ કરી ગઈ. ઘરમાં હવે લોહીનું ખાબોચીયું હતું.

અરવિંદ પણ આ દૃશ્ય જોઈને આભો બની ગયો. આ દૃશ્ય જોયા બાદ તે પણ નિશાને ત્યાં જ મૂકી ભાગી ગયો.

સમયાંતરે નિશાની ધરપકડ થઈ. આ ષડયંત્રમાં અરવિંદને સામેલ ગણવો કે કેમ તે અંગે પોલીસ દ્વિધામાં છે.

આ દિવસે વડોદરા જિલ્લાના સાવલી ગામે એક બાળકનો જન્મ થયો. નામ ચુનીલાલ. આખું નામ ચુનીલાલ આશારામ ભગત. પિતા વ્યવસાયે રંગરેજ હતા. ભજનો ગાતાં. ગરીબાઈ છતાં બાળકને ગુજરાતી નિશાળમાં ભણવા મૂક્યો. આખું પરિવાર કાલોલમાં એક ઓરડામાં રહે. આગળ પરસાળ. પિતાને હુક્કો અને અફીણની ટેવ. રોજ રાતે ઘર પાસે ઓટલા નજીક છાણાંથી દેવતા જીવતા રાખે. તેમાંથી દેવતા લઈ હુક્કો પીવે. રાત્રે રોન ફરનારા સિપાઈઓ પણ ત્યાં આવે અને ચુનીલાલના પિતા સાથે બેસી હુક્કો પીએ.

એક દિવસે ઘરે મહેમાન આવ્યા હતા. તેમને બહાર ખાટલો પાથરી રાત્રે સૂવાડયા હતા. રાત્રે રોન ફરનારા બે સિપાઈ આવ્યા. તેમાંના એક સિપાઈએ પૂછયું, “અલ્યા ભગત !આ કોણ સૂતું છે ?”

ભગતે જવાબ આપ્યો, “મહેમાન છે.”

પેલા સિપાઈએ કહ્યું : “તો પછી પોલીસ ચોકીએ ખબર કેમ નથી આપી ?”

ભગતે જવાબ આપ્યો : “એવી ખબર અમારે આપવાની ના હોય.”

આ સાંભળતાં જ સિપાઈનો પિત્તો ગયો. એણે ચુનીલાલના પિતાને ફટકાર્યા અને મારતાં મારતાં પોલીસ ચોકી લઈ ગયો. આ કારમું દૃશ્ય સ્કૂલમાં ભણતાં નાનકડા બાળક ચુનીલાલથી જોઈ શકાયું નહીં. તે દોડતો દોડતો નાગરવાડામાં ગયો અને એક પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિને બોલાવી લાવ્યો. તેમણે ચુનીલાલના પિતાને છોડાવ્યા. આ ઘટનાએ નાનકડા બાળકને વિચારતો કરી મૂક્યો. એને લાગ્યું કે, “ગરીબને આ સંસારમાં સૌ કોઈ હડધૂત કરે છે, અપમાનિત કરે છે. આપણે ગરીબ ભલે હોઈએ, પણ કોઈ આવી અહવેલના ના કરે તે માટે શું કરવું જોઈએ ?”

મનમાં વિચાર તો ઝબક્યો, પરંતુ ગરીબી તો હજુ યથાવત્ જ હતી. કાલોલમાં નવી અંગ્રેજી શાળા શરૂ થયેલી. બાળકને તેમાં ભણવું હતું, પરંતુ ફી ભરવાના પૈસા નહોતા તેથી એણે આખી નિશાળનું મકાન વાળવાનું માથે લીધું. તેના બદલે મહિને દોઢ રૂપિયો મહેનતાણું મળે. એ રકમમાંથી બાળક ભણ્યો, પણ ગરીબીના કારણે પેદા થયેલી ભાવનાનો પ્રચંડ અગ્નિ તેના હૃદયમાં પ્રજ્વલિત થઈ ચૂક્યો હતો. બચપણમાં જ ગામના એક અનાજના વેપારીને ત્યાં નોકરી શરૂ કરી. વેપારીએ ખેડૂતો પાસેથી લેવાતા તોલમાપમાં ચાલાકી કરી વધુ માલ પડાવવાની તરકીબ શીખવી. બાળકે ખેડૂતોના અનાજનું પૂરેપૂરું તોલમાપ બરાબર કર્યું. એણે શેઠની તરકીબનો ઉપયોગ ના કર્યો. શેઠને આ વાતની ખબર પડતાં ચુનીલાલે નોકરી છોડવી પડી.

જેમતેમ કરીને ૧૯૧૯માં ઊંચા માર્ક્સે તે બાળક મેટ્રિક થયો. વડોદરાની કોલેજમાં ભણવાનું શરૂ કર્યું. ફૂટપાથ પર જઈ બેસીને વાંચવાનું. એ પછી કિશોર ગાંધીજીની સ્વતંત્રતાની લડતના રંગે રંગાયો. કોલેજ છોડી દીધી. નવી શરૂ થયેલી ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં પ્રવેશ મેળવવા વિચાર્યું, પણ પૈસા ક્યાંથી લાવવા ? દર અઠવાડિયે ‘નવજીવન’ વેચીને ચલાવ્યું. એક નકલે એક પૈસો મળતો. ઇન્દુલાલ યાજ્ઞિાક સાથે કામ કર્યું. દરમિયાન ફેફરું (એપિલપ્સી) નામનો રોગ થયો. આરામ કરવા નર્મદા કાંઠે જવાનું થયું. અહીં એક સાધુ મહારાજે કહ્યું : “એક વર્ષ પછી તને કોઈ સદ્ગુરુ મળશે.”

એક તરફ દેશની સેવાની ધૂન અને બીજી તરફ ગરીબાઈ. યુવાને કંટાળીને નર્મદા નદીમાં ઝંપલાવીને જીવનનો અંત લાવવા નિર્ણય કર્યો. ગરુડેશ્વરથી આગળ જતાં ઊંચી ભેખડ પરથી નર્મદા મૈયામાં ઝંપલાવ્યું. નર્મદા મૈયાના મૃદુ, કોમળ અને શીતળ જળનો સ્પર્શ થતાં જ પાણીના પ્રવાહમાં પ્રચંડ વંટોળ સર્જાયો. તે શરીરે યુવાનના શરીરને ઉછાળીને ભેખડ પર પાછું ફેંકી દીધું. એ અલૌકિક દૃશ્ય હતું. બચી ગયા પછી લાગ્યું કે, “ઈશ્વરે મને કોઈ હેતુ માટે જ મોકલ્યો છે.”

એ દેહ તે પછી ‘પૂજ્ય શ્રી મોટા’ તરીકે દેશભરમાં પ્રચલિત બન્યો.

એ પછીની ઘટનાઓ લાંબી, ચમત્કારિક, અલૌકિક અને અદ્ભુત છે. પૂજ્ય મોટાને સાપ કરડયો, તેઓ દિવસોના દિવસો સુધી ખાધા-પીધા વિના ગુફામાં રહ્યા જેવી અનેક ઘટનાઓ તેમના જીવનમાં ઘટી. તા. ૨૯મી માર્ચ, ૧૯૩૯ના દિવસે કાશીમાં તેમને નિર્ગુણ બ્રહ્મનો સાક્ષાત્કાર થયો. તેમને પોતાના સાચા સ્વરૂપનો, જીવનમાં સત્યનો અને જન્મના હેતુનો સાક્ષાત્કાર થયો. આથી જ રામનવમી પૂજ્ય શ્રી મોટાના સાક્ષાત્કાર દિન તરીકે ઓળખાય છે.

એક વાર તેઓ બનારસ ગયા હતા. બનારસ સાક્ષર નરસિંહરાવ દીવેટિયાની બે દોહિત્રીઓના વાલી-પિતાની ફરજ બજાવવા તેઓ ગયા હતા. બંને બહેનો બનારસ પરીક્ષા આપવા ગઈ હતી. એ બંને બહેનો બહાર ફરવા જાય ત્યારે ઘરેણાં પહેરે અને પાછી આવે ત્યારે પૂજ્ય શ્રી મોટાને ઘરેણાં સાચવવા પાછું આપી દે. પૂજ્ય શ્રી મોટા એ ઘરેણાં પહેરણના ખિસ્સામાં સાચવે, પણ વિશ્વનાથના મંદિરે દર્શન કરતી વખતે ભીડમાં કોઈએ તેમનું ખિસ્સું કાપી ઘરેણું ચોરી લીધું. બીજા દિવસે ગંગામાં નૌકા વિહાર દરમિયાન ખબર પડી કે, ખિસ્સું કપાઈ ગયું છે. તે ઘરેણું ચોરાઈ ગયું છે. બહેનોએ તે ઘટનાને નજીવી હકીકત કહી, પરંતુ પૂજ્ય શ્રી મોટાને લાગી આવ્યું. નૌકામાં બંને બહેનો ભજનો ગાતી હતી. એ ભજનો સાંભળતાં જ પૂજ્ય શ્રી મોટાના હૃદયમાં ભાવાવેશ પ્રગટયો. શરીરની સ્થિતિ બાહ્ય ભાનરહિત થઈ ગઈ. ભાવાવેશમાં આવી અલૌકિક ધ્યાનમાં પ્રવેશેલા તેમનાથી કોઈ માણસ-ચોર દેખાયો. તેઓ બોલ્યા, “અલ્યા ! આ ઘરેણાં મારાં નથી. કોઈએ મને સાચવવા આપ્યા હતા. હું તો ગરીબ માણસ છું. હું ભરપાઈ કરી શકું તેમ નથી. એ ઘરેણું તારાથી જીરવી શકાશે નહીં. તું મને પાછું આપી જા.”

બીજા જ દિવસે એક માણસ દોડતો આવ્યો. એણે પૂજ્ય શ્રી મોટાને કહ્યું : “આ ઘરેણાં તમે પાછા લઈ લો. હું આખા શરીરે દાઝી રહ્યો છું. મને દાહ મટાડી દો.”

પૂજ્ય શ્રી મોટાએ કહ્યું : “ભાઈ ! તું એક વ્રત લે. આજથી કોઈ પણ મંદિરમાં દર્શને આવનારનું ખિસ્સું તું કાપીશ નહીં. પ્રભુકૃપાથી દાહ મટી જશે.”

આવનાર માણસે પ્રતિજ્ઞાા લીધી : “હું ભૂખે મરીશ, પણ કદી કોઈનું ખિસ્સું કાપીશ નહીં.” અને થોડી જ ક્ષણોમાં તેનો દાહ શાંત થઈ ગયો.

પૂજ્ય શ્રી મોટાનું જીવન આવી અનેક અલૌકિક ઘટનાઓથી ભરેલું છે, પરંતુ તેમનું સૌથી મોટું યોગદાન તો સમાજસેવાનું હતું. તેઓ કહેતા : “મારે સમાજને બેઠો કરવો છે.”

પૂજ્ય શ્રી મોટાએ મોટાં મંદિરો બંધાવી ર્ધાિમક સંત હોવાનો દાવો કદી કર્યો નહોતો. તેમણે આત્મોન્નતિ માટે આશ્રમો ઊભાં કરી’મૌન-મંદિરો’ની રચના કરી. તેઓ એક ક્રાંતિકારી પ્રતિભા હતા. તેઓ સામાજિક અને આધ્યાત્મિક ક્રાંતિના પ્રણેતા હતા. તેમણે સમાજને બેઠો કરવા ટહેલ નાખી. લોકોએ ધનથી તેમની ઝોળી છલકાવી દીધી. એ ધનનો ઉપયોગ તેમણે ગુજરાતમાં અનેક ગામોમાં પ્રાથમિક શાળાના ઓરડા બંધાવવા માટે કર્યો. પૂજ્ય શ્રી મોટાએ ઊભા કરેલા આશ્રમો હરિઃ ઁ આશ્રમોના નામે ઓળખાયા જ્યાં તરણ સ્પર્ધા, સાહસ પ્રવૃત્તિ તથા વૈજ્ઞાાનિક સંશોધનો જેવી પ્રવૃત્તિઓ આજે પણ ચાલે છે. ખૂબી એ છે કે, ક્યાંયે પૂજ્ય શ્રી મોટાનું નામ નથી. નામ છે માત્ર હરિ ઁ આશ્રમનું. પૂજ્ય શ્રી મોટાને એક સમયે એવો વિચાર આવ્યો કે, અંગ્રેજીમાં ‘એનસાઈક્લોપીડિયા બ્રિટાનિકા’ જેવાં વિશ્વકોષ જ્ઞાાન સંગ્રહનાં પુસ્તકો છે તેવાં ગુજરાતી ભાષામાં પણ હોવા જોઈએ. આ હેતુથી તેમણે ગુજરાત યુનિર્વિસટીને લાખો રૂપિયાનું દાન આપ્યું. તેઓ માનતા હતા કે સમાજમાં વીરતા, ખમીર અને સાહસનાં ગુણો પ્રગટ થવા જોઈએ. હું મારા માટે નહીં, પણ સમાજના માટે ભીખ માગી રહ્યો છું. એટલું બોલતાં તો એમની આંખો સજળ બની જતી. સમાજના ઉત્થાન માટે તેઓ આટલા બધા ભાવુક હતા.

પૂજ્ય શ્રી મોટાના જીવન કરતાં તેમના જીવનનો અંત વધુ રોમાંચક છે. તેમણે અગાઉથી જાહેર કરી દીધું કે, “ફલાણા દિવસે હું સ્વેચ્છાએ શરીર છોડી દઈશ.”

અને તેમ જ થયું.

આજે કેટલાક મોટા સાધુ-સંતોના દેહાંત બાદ ભવ્ય સ્મશાનયાત્રાઓ નીકળે છે. હજારોની ભીડ થાય છે. પણ શ્રી મોટાએ તેમ ના થવા દીધું. તેમના સ્વેચ્છા મૃત્યુ વખતે પાંચ-છ વ્યક્તિઓએ હાજર રહેવું તેવી તેમની સૂચના હતી. બીજા કોઈને ખબર આપવા તેમણે મનાઈ ફરમાવી હતી. તા. ૨૩-૧-૧૯૭૬ના રોજ પાંચ-છ જણાની હાજરીમાં પોતાની ઇચ્છાથી જ દેહ છોડયો. ફાજલપુર મુકામે મહી નદીમાં તેમની ભસ્મ વહાવી દીધા બાદ જ લોકોને જાણ થઈ. અંતકાળે તેમણે એક વસિયત લખી નાખી હતી : “મારા દેહાંત વખતે લોકો પ્રેમથી જે કાંઈ પૈસા આપે તેનો ઉપયોગ શાળાના ઓરડા બાંધવા કરજો. મારું કોઈ ઇંટ-ચૂનાનું સ્મારક બનાવશો નહીં.”

આજે કરોડોના ખર્ચે ભવ્યાતિભવ્ય મંદિરો બાંધવાની સ્પર્ધા ચાલી રહી છે ત્યારે પૂજ્ય મોટાનું જીવન અને મૃત્યુ બેઉ એક ક્રાંતિકારી પ્રભાવ છોડી જાય છે.

પશ્ચિમી દિલ્હીના માદીપુર વિસ્તારમાં રહેતો ૨૮ વર્ષનો મહેતાબ- પ્રોપર્ટી ડીલિંગનું કામ કરતો હતો. એક દિવસે તે ઘેરથી નીકળ્યો અને સાંજ સુધી પાછો જ ના આવ્યો. પરિવારજનોએ બીજા દિવસે પોલીસમાં ફરિયાદ નોંધાવી. પૂરા એક મહિના સુધી તેનો પત્તો લાગ્યો નહીં. પાછળથી પોલીસે એક ખાસ ટીમ બનાવી. મહેતાબના મોબાઈલ ફોનની કોલ ડિટેઈલ્સ કાઢતાં માલૂમ પડયું કે તે જે દિવસે ગાયબ થયો તે દિવસે તેના મોબાઈલ પર કોઈ એક નંબર પરથી ૧૦ કોલ આવ્યા હતા. એ અજાણ્યા ફોન નંબરનું પગેરું છેક દિલ્હીના વજિરાબાદમાં નીકળ્યું. એ સીમ કાર્ડ આસિફખાનના નામે લેવામાં આવ્યું હતું.

આસિફખાનને પોલીસે પકડયો. થર્ડ ડિગ્રીના અમલ સાથે જ એણે કહ્યું: ”હા, મેં જ મહેતાબની હત્યા કરી લાશને ગંગા નહેરમાં ફેંકી દીધી છે.”

વાત કાંઈક આમ હતી. આસિફખાનનો એક ભત્રીજો મહેતાબની બહેન મુમતાઝને લઈને ભાગી ગયો હતો. તેનો બદલો લેવા મહેતાબ અને તેના ભાઈઓએ મહોલ્લામાં જ આસિફખાનને ફટકાર્યો હતો.આસિફખાનને આ ઘટના અપમાનજનક લાગી હતી. એણે બદલો લેવા નિર્ણય કરી લીધો હતો.

એક દિવસની વાત છે. આસિફખાન સાંજના સમયે ખજૂરી ખાસથી પોતાની કાર દ્વારા ઘેર આવી રહ્યો હતો. એણે વજિરાબાદ પુલ પાસે યમુના ઘાટ પર એક મહિલાને બેઠેલી જોઈ. ૨૮-૩૦ વર્ષની એ મહિલા એકદમ ખૂબસૂરત હતી પણ એકલી જ બેઠેલી હતી. એને જોઈ આસિફખાન અટકી ગયો. કારને સડકની બાજુમાં ઊભી રાખી ને તે ઊભો રહી વિચારવા લાગ્યો કે, આટલી સ્વરૂપવાન મહિલા નદીના ઘાટ પર એકલી શા માટે બેઠી હશે ?

કેટલીક વાર પછી તે એ મહિલા પાસે ગયો. એને જોયા બાદ મહિલા ગભરાઈ તો નહીં, પરંતુ પાણી તરફ જોવા લાગી. આસિફે તેને પૂછયું: ”મેડમ! ઘણીવારથી જોઈ રહ્યો છું કે, તમે આવી સૂમસામ જગાએ એકલા કેમ બેઠા છો?”

એ મહિલા બોલીઃ ”હું બહુ જ દુઃખી છું. આ દુનિયાથી કંટાળી ગઈ છું. તેથી આત્મહત્યા કરવા આવી છું.”

આસિફખાને તેને સાંત્વન્ના આપતાં કહ્યું: ‘મેડમ! આત્મહત્યા કરવાથી કોઈ પ્રશ્ન હલ થતો નથી. તમને કોઈ સમસ્યા હોય તો મને કહો, શાયદ હું તમને કાંઈ મદદ કરી શકું.”

આસિફના આ વિધાનના પ્રત્યુત્તરમાં તે મહિલા બોલીઃ ”મારું નામ પરવીન છે. ત્રણ મહિના પહેલાં મારા પતિનું મૃત્યુ થઈ ગયું. મારે એક દીકરી અને એક દીકરો છે. મારી પાસે ઘર ચલાવવા પૈસા નથી. હું મારા બાળકોનું પેટ ભરી શકતી નથી. અમે ભૂખે મરીએ છીએ તેથી હું મરવા આવી છું.”

પરવીનની વાત સાંભળ્યા બાદ આસિફખાને તેને આત્મહત્યા ના કરવા સમજાવી અને મદદરૂપ થવાનું કહી તે એને પોતાની કારમાં બેસાડી તેના ઘેર લઈ આવ્યો. પતિની સાથે આવેલી એક અજનબી મહિલાને જોઈ આસિફની પત્ની ચોકી ઊઠી. એણે પતિને પૂછયું: ”આ મહિલા કોણ છે?” એ પ્રશ્નના જવાબમાં આસિફખાને સચ્ચાઈ બતાવી દીધી.

તે પછી આસિફખાને પરવીનને જમવાનું આપ્યું જમાડયા પછી તે પોતાની કારમાં જ પરવીનને તે જ્યાં રહેતી હતી તે ભોજપુરી ખાતે મૂકી આવ્યો. એ વખતે તેણે પરવીનને ખર્ચ માટે એક હજાર રૂપિયા પણ આપ્યા. પરવીન તો જીવનલીલા સમાપ્ત કરવા ગઈ હતી પરંતુ એ અજાણ્યા આદમીએ તેને બચાવી નવી જિંદગીની ઉમ્મીદ બક્ષી. તે આસિફની દરિયાદિલી પર ખુશ થઈ ગઈ. આસિફને પરવીન માટે હમદર્દી તો હતી પરંતુ પરવીનની ખૂબસૂરતી પર તે આફરીન થઈ ગયો હતો.

આસિફે હવે પરવીનનું રહેવાનું સ્થળ પણ જોઈ લીધું હતું. તે નજદીકિયાં બનાવવા માગતો હતો. કેટલાક દિવસ બાદ તે ફરી પરવીનને મદદ કરવાના બહાને તેના ઘેર ગયો. પરવીને તેનો સત્કાર કર્યો. આમેય તે બેસહારા હતા. તે પછી આસિફ અવારનવાર પરવીનને મળવા લાગ્યો. પરિણામ એ આવ્યંુ કે, બેઉ વચ્ચે સંબંધ બ્ પણ બંધાયો. આસિફ પરવીનને આર્િથક મદદ કરતો હતો. પરવીન અને તેનાં બે સંતાનો માટે એણે શાસ્ત્રીપાર્કની ગલીમાં એક વધુ સારો કમરો ભાડે   અપાવી દીધો. ઘરનો ખર્ચ પણ હવે આસિફ જ ઉઠાવતો હતો.

આસિફખાનને માદીપુરથી વજિરાબાદ આવ્યે ત્રણ વર્ષ વીતી ચૂક્યાં હતા પરંતુ મહેતાબ અને તેના ભાઈઓએ મહોલ્લામાં જ અને જાહેરમાં તેને જે માર માર્યો હતો તે હજુ સુધી ભૂલ્યો નહોતો. બદલો લેવાની તીવ્ર ઈચ્છા હજુ પ્રજ્વલિત હતી, મહેતાબને પોતાની પસંદગીની જગાએ બોલાવી તે મહેતાબને ખત્મ કરી નાખવા માગતો હતો.

આ કામ માટે તેને પરવીન જ યોગ્ય લાગી. મહેતાબ સાથે બદલો લેવા એણે પરવીનનો ઉપયોગ કરવાનું વિચાર્યું. વળી તેને ખાતરી હતી કે, પરવીન તેને કોઈ કામ માટે ના નહીં પાડે.

એક સાંજે આસિફખાને પરવીનને કહ્યું: ”પરવીન! મહેતાબે મને જાહેરમાં માર્યો છે, મારે તેની સાથે બદલો લેવો છે, બોલ, તું મદદ કરીશ.”

પરવીન તો આસિફ માટે મરવા પણ તૈયાર હતી એણે હા પાડી. પરવીનની વાત સાંભળ્યા બાદ આસિફખાને એક યોજના બનાવી. યોજના અનુસાર એણે બિહારના તૌહારના નામનું એક નકલી વોટર આઈકાર્ડ બનાવ્યું. તેના આધારે એક સીમકાર્ડ ખરીદ્યું. એ કાર્ડ પોતાના મોબાઈલ ફોનમાં નાંખી તે ફોન પરવીનને આપ્યો અને મહેતાબનોે આપી એણે કહ્યું: ”પરવીન! તું કોઈ પણ રીતે મહેતાબને તારા હુશ્નની મોહજાળમાં ફસાવી દે.” આ કામ માટે એણે પરવીનને પાંચ હજાર રૂપિયા આપ્યા.

બીજા જ દિવસે પરવીને મહેતાબને મિસ કોલ આપ્યો, મહેતાબે વળતો ફોન કર્યો. મહેતાબને પરવીનની વાતો દિલચશ્પ લાગી. બીજા દિવસે પરવીને ફરી મહેતાબને ફોન કર્યો. બંને વચ્ચે ફરી વાતચીત થઈ. પરવીને કહ્યું: ”હું એકલી છું, ભૂખી છું. તડપી રહી છું. એક મિત્ર પાસેથી તમારો નંબર મળ્યો છે. લોકો કહે છે કે તમે બહુ ઉદાર છો. હું કોઈનો સહારો ઈચ્છું છું.”

મહેતાબને ફસાવવા માટે આટલા શબ્દો કાફી હતા. બેઉને મળવાનું નક્કી કર્યું. મહેતાબ હજુ અપરિણીત હતો. મહેતાબે પહેલી જ વાર પરવીનને જોઈ અને તેના હુશ્નનો દિવાનો થઈ ગયો. બેઉ પહેલીવાર એક રેસ્ટોરાંમાં ગયા. મહેતાબે પરવીનની ખૂબ ખાતિરદારી કરી. બેઉ જણે ખૂબ વાતો કરી. પરવીને કહ્યું: ‘મારા પતિનું મૃત્યુ થઈ ચુક્યું છે. બાળકોને ખવરાવવા પૈસા નથી.”

મહેતાબે તેને મદદ કરવાનું વચન આપ્યું. બેઉ છૂટા પડયા. પરંતુ તે દિવસ પછી મહેતાબ રોજ પરવીનને ફોન કરવા લાગ્યો. બેઉ જણ લાંબી લાંબી વાતો કરવા લાગ્યા. હવે તેઓ એકાંત શોધવા લાગ્યા. એકાંત મળતાં યોજના પ્રમાણે પરવીને મહેતાબ સાથે સંબંધ પણ બાંધ્યો. પરવીને નકલી પ્રેમી મહેતાબને હવે પોતાની જાળમાં બરાબર ફસાવી દીધો હતો. થોડા દિવસ પછી પરવીને તેના અસલી પ્રેમી આસિફખાનને ફોન કર્યોઃ ”મછલી જાળમાં ફસાઈ ગઈ છે.”

આસિફખાને પરવીનને કહ્યું: ‘એક કામ કર. આગલા રવિવારે તું એને રાતના નવ વાગ્યે શાસ્ત્રીપાર્ક, મેટ્રો સ્ટેશન પાસે લઈ આવજે.હું મારા મિત્રો સાથે ત્યાં આવી જઈશ. ત્યાંથી અમે તેનું અપહરણ કરી બીજે લઈ કામ સમાપ્ત કરી દઈશું.”

આસિફખાન મહેતાબ સાથેનો બદલો લેવાની પૂરી યોજના બનાવી ચૂક્યો હતો. એણે તેના બે મિત્રોને પણ આ યોજનામાં સામેલ કરી દીધા.એ યોજના અનુસાર પરવીને રવિવારે મહેતાબને ફોન કર્યોઃ ”ચાલને આજે ફરવા જઈએ. આજે રાત્રે ૯ વાગે શાસ્ત્રીપાર્ક મેટ્રો સ્ટેશન મળજે.”

મહેતાબ તો પરવીનની પાછળ પાગલ હતો. રવિવારની રાત્રે નિયત સ્થળે પહોંચ્યો. આસિફખાન તેની સેન્ટ્રો કારમાં તેના બે મિત્રો દોરડું અને તમંચાથી સજ્જ થઈને બેઠા હતા. પરવીન અલગથી શાસ્ત્રીપાર્ક મેટ્રો સ્ટેશન નજીક પહોંચી. મહેતાબ પણ આવી ગયો તે રાતના અંધારામાં પરવીન સાથે વાતો કરવા લાગ્યો. વાતો કરતાં કરતાં પરવીન મહેતાબને દૂર જવાં આસિફખાનની કાર ઊભી હતી ત્યાં સુધી લઈ ગઈ. મહેતાબ જેવા એ કાર પાસે પહોંચ્યા તેવા જ ત્રણ જણ કારમાંથી બહાર આવ્યા. એ ત્રણે જણે મહેતાબને ખેંચી કારમાં નાંખ્યો. એક જણે એનું મોં દબાવી દીધું. બીજાએ પગ પકડી રાખ્યા. આસિફખાને મહેતાબના લમણામાં તમંચો ધરી ચૂપ રહેવા કહ્યું. મહેતાબ ગભરાઈ ગયો. એ બોલી શક્યો જ નહીં. તે પછી આસિફના એક મિત્રએ કાર દોડાવી દીધી. પરવીન ટ્રેનમાં બેસી પાછી જતી રહી. કાર હવે મેરઠ તરફ દોડતી હતી. દૂર એકાંત આવતાં કારને એક એપ્રોચ રોડ તરફ વાળવામાં આવી. તમંચાની અણીએ મહેતાબના ગળામાં રસ્સી વીંટાળી તેનું ગળું ટૂંપાવી દીધું. થોડીવારમાં જ મહેતાબના શ્વાસ બંધ થઈ ગયા. તેના હાથ-પગ પણ તડપતા બંધ થઈ ગયા. હત્યા કરી દીધા બાદ તેની લાશને એક નહેરમાં ફેંકી દેવામાં આવી. લાશને ઠેકાણે પાડીને બધા ઘેર આવી ચૂપચાપ સુઈ ગયા.

મહેતાબ ગૂમ થઈ ગયાની ફરિયાદના એક મહિના બાદ મહેતાબના મોબાઈલ ફોન પર આવેલા છેલ્લા ફોન કોલ્સના આધારે પોલીસે છેવટે ફોન નંબર અને આઈએમઆઈ નંબરના આધારે આસિફખાન સુધી પહોંચી શકી. પોલીસે આસિફખાન, તેના બે મિત્રો તથા હત્યાના ષડયંત્રમાં મદદરૂપ થનાર પરવીનની ધરપકડ કરી.

બધા જ આરોપીઓ હવે જેલમાં છે.

એક સ્ત્રીના હુશ્ન પર કેટલો ભરોસો રાખશો?

વિશ્વભરમાં મીડિયા શક્તિશાળી બની રહ્યું છે. સમયની સાથે સાથે મીડિયાનું સ્વરૂપ અને પત્રકારત્વ બેઉ બદલાઈ રહ્યાં છે. હજારો વર્ષથી માનવીને દૂર દૂર કે આસપાસ શું ચાલે છે તે જાણવાની હંમેશાં જિજ્ઞાાસા રહી છે. માહિતીની ઉત્કંઠાના મનોવિજ્ઞાાન પર જ પત્રકારત્વ જન્મ્યું છે અને વિકસ્યું છે. મહાભારતના કાળમાં દેર્વિષ નારદ કોઈ પત્રકાર નહોતા છતાં કોઈ ને કોઈ ઉત્કૃષ્ટ માહિતી સાથે લઈને જ ફરતા હતા. જરૂરી માહિતી એક દેવથી બીજા દેવ સુધી પહોંચાડવાનું દૈવી કાર્ય તેઓ બજાવતા હતા. બલી રાજાએ ભગવાન વિષ્ણુને પાતાળલોકમાં લઈ જઈ મહેલના દ્વારપાળ બનાવી દીધા હતા, પરંતુ દેવી લક્ષ્મીજીને આ વાતની ખબર નહોતી. ઘણા દિવસથી પતિદેવ ભગવાન વિષ્ણુ ન દેખાતાં લક્ષ્મીજીએ નારદજીને જ પૂછવું પડયું હતું કે, “દેર્વિષ, ભગવાન આજકાલ કેમ દેખાતા નથી.” એ પછી ભગવાન ક્યાં છે તેની માહિતી અને કારણ નારદજીએ જ લક્ષ્મીજીને આપ્યાં હતાં.

આમ, માહિતીની જિજ્ઞાસાનું મહત્ત્વ હજારો વર્ષ પહેલાં પણ હતું. ૧૯મી સદીમાં રેડિયો આવ્યો. રેડિયો ખબર આપવાના મુખ્ય માધ્યમ તરીકે વિકસ્યો. આજથી ૪૦-૫૦ વર્ષ પૂર્વે આકાશવાણી અમદાવાદ-વડોદરા પરથી સાંજે ૭ વાગ્યે પ્રસારિત થતા પ્રાદેશિક સમાચાર અત્યંત લોકપ્રિય હતા. પહેલા અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન પણ લોકો સુધી યુદ્ધની માહિતી આપવામાં રેડિયોએ જ મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો. બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતે જર્મનીના સરમુખત્યાર એડોલ્ફ હિટલરે બ્રિટન સહિત અનેક યુરોપિયન દેશોને ડરાવી દીધા હતા. તે વખતે બીબીસી જ યુદ્ધની ગતિવિધિના સમાચારનું મુખ્ય માધ્યમ હતું. અલબત્ત, હિટલર રેડિયો દ્વારા અનેક પ્રકારની ખોટી માહિતીઓ પ્રસારિત કરાવી ગોબેલ્સ પ્રચાર પણ કરાવતો.

૨૦મી સદીમાં ટેલિવિઝન આવ્યું. તે પહેલાં સરકારો દર અઠવાડિયે એક માહિતી ફિલ્મ બનાવતી અને સરકારની પ્રવૃત્તિઓ અંગેની માહિતી ખાતાની ફિલ્મ દરેક થિયેટરમાં દર્શાવવી ફરજિયાત હતી. ગાંધીજી ગોળમેજી પરિષદમાં હાજરી આપવા લંડન ગયા તે વખતે સખત ઠંડીમાં પણ નજીવાં વસ્ત્રો પહેરીને લંડન ગયેલા ગાંધીજીની ફિલ્મના આર્કાઇવ્ઝ આજે પણ લંડનમાં મોજૂદ છે.

ભારતમાં આઝાદીની લડત દરમિયાન આજના પત્રકારત્વનો પાયો નખાયો. ફરક એ હતો કે એ વખતે અંગ્રેજો સામે લડવાના ખ્યાલથી વિકસેલું પત્રકારત્વ દેશદાઝથી રંગાયેલું હતું. એ વખતે શરૂ થયેલાં અખબારોમાં પત્રકારો વ્યાવસાયિક ધોરણે નહીં,પરંતુ એક મિશન સમજી જોડાતા હતા. આઝાદી બાદ બદલાઈ ગયું. આજના આધુનિક પત્રકારત્વનો પાયો આઝાદી પછીના કાળમાં નખાયો. અંગ્રેજો જતા રહ્યા, પરંતુ ભારતના કેટલાક નેતાઓનાં કૌંભાડો ખોલવાનું કામ ૧૯૬૦ની આસપાસ શરૂ થયું. એને સંશોધનાત્મક પત્રકારત્વ કહેવાયું. અંગ્રેજીમાં તેને ‘ઇન્વેસ્ટિગેટિવ જર્નાલિઝમ’ કહે છે. ‘બ્લિટ્ઝ’ જેવાં અખબારોએ દેશના નેતાઓની પોલ ખોલવા પ્રયાસ કર્યો. એ વખતે ભારતના પૂર્વ સંરક્ષણમંત્રી કૃષ્ણમેનનનું આર્મી માટે ઇંગ્લેન્ડથી ખરીદવામાં આવેલી જીપોનું કૌભાંડ બહાર આવ્યું. પીળું પત્રકારત્વ પણ આ સમયથી શરૂ થયું.

એ પછી કેટલાક દાયકાઓ પૂર્વે અમેરિકાએ વિયેતનામ પર યુદ્ધ ઝીંકી દીધું. વિયેતનામ પર અમાનુષી અત્યાચાર ગુજાર્યો. આખા વિશ્વમાં અમેરિકાની નિંદા થઈ રહી હતી, પરંતુ તે બોમ્બમારો બંધ કરતું નહોતું. એ વખતે એસોસિએટેડ પ્રેસના એક ફોટો જર્નાલિસ્ટ યુદ્ધનું કવરેજ કરવા વિયેટનામ પહોંચ્યો. એક ગામમાં અમેરિકન યુદ્ધ વિમાનોએ બોમ્બ ઝીંકી દીધો. મકાનો સળગવા લાગ્યાં. જાન બચાવવા સાતેક વર્ષની એક બાળકી કે જે નહાતી હતી તે વસ્ત્રહીન દશામાં દોડી. પાછળ તેનાં ઝૂંપડાં સળગી રહ્યાં હતાં. બાળકી નગ્ન હતી અને રડતી રડતી દોડી રહી હતી. ફોટો જર્નાલિસ્ટે એ ક્ષણોને કેમેરામાં કેદ કરી લીધી.

એ બાળકીની તસવીર ‘ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ’ના પ્રથમ પેજ પર છપાઈ અને અમેરિકા શરમાઈ ગયું. બીજા દિવસે જ એણે યુદ્ધ બંધ કરી દીધું.

અખાતના યુદ્ધ વખતે ટેલિવિઝન પર ન્યૂઝ ચેનલોનું મહત્ત્વ વધ્યું. સીએનએન જેવી ન્યૂઝ ચેનલોના પત્રકારો અને કેમેરામેનોએ યુદ્ધનાં ખોફનાક દૃશ્યો આખા વિશ્વને તેમના દીવાનખંડમાં બતાવી દીધાં. આ એક સાહસપૂર્ણ પત્રકારત્વ હતું. તેમાં સેટેલાઇટ ટેક્નોલોજીએ મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવ્યો. આજે ન્યૂઝ ચેનલ્સ અન્ય સોપ ઓપેરા જેટલી જ લોકપ્રિય છે.

હવે ડ્રોન પત્રકારત્વ આવી રહ્યું છે. ડ્રોન એટલે કે માનવરહિત વિમાનો આમ તો જાસૂસી અને મિસાઇલમારા માટે વપરાય છે. આ ડેન્જરસ ટેક્નોલોજી હવે યુદ્ધ પૂરતી સીમિત રહી નથી. આજના ઇન્વેસ્ટિગેટિવ પત્રકારત્વમાં પણ હવે ડ્રોનનો ઉપયોગ શરૂ થઈ રહ્યો છે. અખાતના યુદ્ધમાં વિશ્વના પત્રકારત્વના ઇતિહાસમાં નોંધપાત્ર ભાગ ભજવનાર ‘અલ જજીરા’ ચેનલના ત્રણ પત્રકારોએ પરવાનગી લીધા વગર પેરિસમાં ડ્રોન વિમાન ઉડાડીને તેના કેમેરા દ્વારા કેટલાંક દૃશ્યો ઝડપી તેનું કવરેજ કર્યું હતું. આ ઘટનાને અપરાધ ગણવામાં આવ્યો છે. ફ્રાન્સના કાયદા પ્રમાણે પેરિસમાં કોઈ પણ વિમાન ૧૯,૭૦૦ ફૂટથી નીચે ઉડાડવાની મનાઈ છે. ભીડની ઉપર ડ્રોન ઉડાડી ભીડની ફોટોગ્રાફી કરવી તે કેટલાક દેશોમાં ગુનો ગણવામાં આવે છે.

દુનિયાની પહેલી ડ્રોન પત્રકારત્વની પ્રયોગશાળા અમેરિકાની યુનિર્વિસટી ઓફ નેબ્રાસ્કામાં સ્થાપિત થઈ હતી. તેના સંસ્થાપક પ્રોફેસર મેટ હતા. તેઓ ફ્રાન્સમાં ડ્રોન ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરનાર ત્રણ પત્રકારોની ધરપકડને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા પર તરાપ માને છે. ડ્રોન પત્રકારત્વ હવે એક નવો અભિગમ છે. આ પત્રકારત્વમાં ટેક્નોલોજીનું કૌશલ્ય અને સંપાદન એ બંનેના બહેતર સંતુલન આવશ્યક તત્ત્વ મનાય છે. ડ્રોન વિમાન પર લગાડેલા કેમેરાથી જ્યાં માનવી જઈ શકતો નથી ત્યાં ડ્રોન વિમાન પત્રકારના મહત્ત્વપૂર્ણ સાધન તરીકે કામ કરે છે. તેમાં માત્ર કેમેરાની કમાલ નથી, પરંતુ સમાચાર શોધતા પત્રકારના કૌશલ્યનું પણ પ્રદર્શન છે. શ્રોતાઓ, દર્શકો અને વાચકોની જિજ્ઞાાસાની અભિરુચિ સંતોષવી તે પત્રકારનો ધર્મ છે. વિશ્વમાં કેટલાંક એવાં દુર્ગમ સ્થળો છે, ખીણો છે, પર્વતો છે, યુદ્ધગ્રસ્ત પ્રદેશો છે ત્યાં માનવી પહોંચી શકતો નથી, એવાં સ્થળોએ કેમેરા લગાડેલાં માનવરહિત નાનકડાં ડ્રોન વિમાનો મોકલી શકાય છે અને તેણે ઝડપેલાં દૃશ્યો લોકો સુધી પહોંચાડી શકાય છે. કુદરતી આપત્તિઓથી ઘેરાયેલાં સ્થળો સુધી પહોંચવું માનવી માટે સરળ હોતું નથી ત્યારે ડ્રોન ટેક્નોલોજી કોઈ પણ જાતના માનવીય નુકસાન વિના કુદરતી આફતોની વિસ્તૃત દૃશ્યાવલી લોકો સુધી પહોંચાડે છે.

દુનિયાની પહેલી ડ્રોન પત્રકારત્વ પ્રયોગશાળામાંથી નીકળેલા વિદ્યાર્થીઓ-વિદ્યાર્થિનીઓની આજકાલ અમેરિકી મીડિયામાં ભારે માગ છે. વિસ્તૃત અને ઊંડાણપૂર્ણ રિપોર્ટિંગ આજના સમયની માગ છે. હવે કોણ, ક્યાં, કેમ, ક્યારે, એ ન્યૂઝ સ્ટોરીનું મૂળ તત્ત્વ રહ્યું નથી. સમાચારોના આ નવા સમયમાં ડ્રોન પત્રકારત્વ ખૂબ જ રોમાંચક અને ઉપયોગી સાબિત થશે એ નિશંક છે.

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

વિશ્વ ૨૧મી સદીમાં પ્રવેશ્યું છે. માનવી ચંદ્ર પર ઊતરી ચૂક્યો છે,હવે મંગળ પર ઊતરવાની તૈયારી કરી રહ્યો છે. દેશના ૯૦ કરોડ લોકો પાસે મોબાઇલ છે. મુંબઈના ઉદ્યોગપતિ ૬૦૦૦ કરોડના ભવ્ય આશિયાનામાં રહે છે, પરંતુ આઝાદીનાં ૬૫ વર્ષ બાદ ભારતમાં એક વિસ્તાર એવો છે જ્યાં લોકો ગુફામાં રહે છે. તેઓ આદિમાનવ નથી,પણ વસ્ત્રો પહેરતા આજના માનવીઓ છે. તેમની પાસે રહેવાનું ઘર ન હોઈ તેઓ ગુફાઓમાં રહે છે.

આ વિસ્તાર જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્યના કિશ્તવાર જિલ્લામાં આવેલો છે. જિલ્લાના હેડક્વાર્ટરથી થોડે જ દૂર પર્વતો છે. પર્વતોના ખડકોની અંદર બનેલી પ્રાકૃતિક ગુફાઓ એક જનસમૂહનું નિવાસસ્થાન છે. આવી ગુફાઓમાં રહેતા લોકો ગુજ્જર અને બેકરવાલ જાતિના છે. ઊંચા ખડકોની નીચે જ્યાં કપાયેલા પથ્થરોની નીચે બાકોરું મળ્યું તેમાં રહે છે. રાત્રે જંગલી પ્રાણીઓ તેમને ખાઈ ન જાય એટલે ગુફાઓના દ્વાર પર જંગલમાંથી કાપી લાવેલાં લાકડાં ગોઠવી દે છે. બહાર ભયાનક જંગલો હોઈ પ્રાણીઓના હુમલાનો તેમને સતત ભય રહે છે. જમ્મુ અને કાશ્મીર રાજ્યના કિશ્તવાર જિલ્લાના પોદર તાલુકામાં આ વસ્તી આવેલી છે.

જેવા તમે પોદર તાલુકામાં પ્રવેશો એટલે ઠેરઠેર ગુફાઓમાં વસતા લોકો જોવા મળશે. ભારતના વિકાસ અને આધુનિકીકરણની યોજનાઓ અહીં પહોંચી નથી. વીજળીનો તો સવાલ જ નથી. હિમાલયની ખૂબસૂરત પહાડીઓની ભીતરના ખડકોની ગુફાઓમાં રહેતા આ લોકો દર્દનાશક જીવન જીવી રહ્યા છે. અહીં બાજુમાં જ ચિનાબ નદી વહે છે. અહીંથી સહેજ આગળ વધો એટલે બરફાચ્છાદિત શિખરો દેખાય છે. અહીંની જમીન કાળી અને ફળદ્રુપ છે. જમીનમાં સમૃદ્ધ ખનિજતત્ત્વો છે, પણ તેની પર રહેતા લોકો ગરીબ છે. ગરીબીરેખાથી પણ નીચલા સ્તરનું જીવન જીવે છે. આ ગરીબો અહીંની જમીનના માલિકો નથી.

જાર નામનું એક ગામ ગ્રામપંચાયત ધરાવે છે, પણ તેના અડધોઅડધ લોકો ગુફામાં રહે છે. આવી ગુફાઓને અહીંના સ્થાનિક લોકો ‘કુદુ’ કહે છે. દિવસે આ ગરીબો બહાર આવી જાય છે. ખુલ્લા આકાશ નીચે પથ્થરો ગોઠવીને બનાવેલા ચૂલા પર એલ્યુમિનિયમનું વાસણ મૂકી ગરીબ મુસ્લિમ મહિલાઓ રાંધે છે. બાળકો નાગાં ફરતાં જણાય છે. મોટાભાગનાં બાળકો કુપોષણનો શિકાર બનેલાં છે.

જે લોકો ગુફાઓમાં વસે છે તે વિસ્તારનાં ગામોમાં (૧) લાઈ (૨) કજઈ (૩) કુન્ડલ (૪) કાંથલુ (૫) ચોકી (૬) ડેડી (૭) ચાનાયેસ (૮) શાશુ (૯) ચીરડી અને (૧૦) ભામાનીનો સમાવેશ થાય છે. આ ગામોના લોકો જે પર્વતોની ગુફાઓમાં વસે છે તે ગુફાઓના પર્વતો સીધા અને અતિશય ઊંચા છે. તેની પર ચઢવાની કોઈ હિંમત કરતું નથી.

દૂર અંતરિયાળના વિસ્તારોમાં રહેતી આ માનવ વસ્તી માટે અનાજ, આરોગ્ય, સેનિટેશન કે શિક્ષણની કોઈ મૂળભૂત સવલતો હજુ પ્રાપ્ત થઈ નથી. તે બધા જ ભારતના નાગરિકો છે. ચોમાસામાં અને કાતિલ શિયાળામાં ગુફામાં જ ચૂલો સળગાવવો પડે છે. અંદરનો ધુમાડો બહાર નીકળવા માટે વેન્ટિલેશનની કોઈ જ વ્યવસ્થા ન હોઈ અંદર રહેતાં લોકો ગૂંગળામણનો ભોગ બની ફેફસાંની બીમારીના દર્દી બની જાય છે. અસ્થમા એ અહીં રહેતા લોકોની સામાન્ય બીમારી છે. તેમની પાસે થોડીક બકરીઓ હોય છે, પણ ચોમાસામાં કે બરફવર્ષા વખતે બકરીઓ કે ભેંસને પણ તેમની સાથે ગુફામાં રાખવામાં આવે છે. ગુફામાં અજવાળું કરવા માટે તેમની પાસે કેરોસીન નથી, તેથી દિવસે જ રાંધી લેવું પડે છે.

અહીં કેટલાંક નદીનાળાં પણ છે, પરંતુ એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે જવા માટે પુલ નથી, તેથી નીચે વહેતા ધમધોકાર પાણીની ઉપર નદીના એક કાંઠે આવેલા ઝાડથી નદીના બીજા કાંઠાના ઝાડ પર મજબૂત બે દોરડાં બાંધવામાં આવે છે. લોકો એક દોરડા પર પગ રાખી બીજા દોરડાને હાથથી પકડી રાખી નદીના એક કાંઠેથી બીજા કાંઠે જાય છે. ચિનાબ નદી પર જ આવાં દોરડાં બાંધવામાં આવેલાં જોવા મળે છે. આ દોરડાં જ તેમના પરિવહનનું સાધન છે. હમણાં હમણાં સરકારે ક્યાંક ક્યાંક દોરડા પર લાકડાના ઝૂલા બનાવ્યા છે. તેમાં વધુમાં વધુ બે માણસો બેસી શકે છે. એ ઝૂલો દોરડા પર લટકે છે અને સામેથી એક માણસ તે ઝૂલાને ખેંચીને બીજા કાંઠે લાવી દે છે. દોરડા પર ખેંચીને લઈ જવાતો આ ઝૂલો સામાન્ય માનવી માટે નથી. જેઓ બીમાર, અશક્ત છે અને જે સ્ત્રીઓ સગર્ભા છે તેઓ જ એનો ઉપયોગ કરી શકે છે. આ વિસ્તારના શાશુ ગામની ગુફામાં રહેતો ફરીદ અહેમદ કહે છે કે, “નીચે ધસમસતી નદી પર દોરડાં દ્વારા એક કાંઠેથી બીજા કાંઠે જતાં કેટલાયે લોકોએ જાન ગુમાવ્યા છે. તેમના મૃતદેહ પણ હાથ આવતા નથી.”

કાન્થલુ ગામની ગુફામાં રહેતો રફીક કહે છેઃ “મારો પાંચ વર્ષનો બાળક બીમાર હતો. હું તેને પોદર ગામ પાસે આવેલા દવાખાનામાં લઈ જવા માગતો હતો. દોરડા પર ખાટલો બાંધી તેને ખેંચીને એક કાંઠેથી બીજા કાંઠે લઈ જતાં દોરડું ફસાઈ ગયું હતું. હું અને મારો દીકરો ત્રણ કલાક સુધી ધસમસતી નદીની ઉપર દોરડાથી લટકતા ખાટલામાં ફસાઈ ગયા હતા. અમે દયનીય જીવન જીવીએ છીએ. એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે જવા માટે કેટલીક વખત અમારે પ્રાણીની જેમ પેટે ઘસાઈને જવું પડે છે.” અમે સદીઓથી અહીં રહીએ છીએ, પણ આ વિસ્તારનાં જંગલોની જમીન પર અમારો કાયદેસરનો કોઈ જ હક્ક અમને આપવામાં આવ્યો નથી. જંગલોની પેદાશ પર પણ અમારો કોઈ હક્ક નથી. અહીંનાં જંગલોમાંથી લાકડું લઈ અમે ઘર પણ બાંધી શકતા નથી.”

કેન્દ્ર સરકારે ફોરેસ્ટર રાઇટ એક્ટ ૨૦૦૬ બનાવ્યો છે, પણ અહીં રહેતા લોકોને તેનો કોઈ ફાયદો આપવામાં આવ્યો નથી. પાથેર ગામનો રહીશ સૈફ દીન કહે છેઃ “મારી ગ્રામપંચાયતના વિસ્તારમાં ૫૦૦ ઘર છે, પરંતુ તેમાંથી ૨૫૦ પરિવારો ગુફામાં રહે છે. હું કેન્દ્ર સરકારના ગ્રામ્ય વિકાસ મંત્રી જયરામ રમેશને વિનંતી કરું છું કે તેઓ અમારા વિસ્તારમાં આવે અને અહીં લોકો કેવી રીતે રહે છે તે તેમની સગી આંખે નિહાળે.”

જાર વિસ્તારની ગ્રામપંચાયતના સરપંચ મુલરાજ રાઠોડ કહે છેઃ “અમારા વિસ્તારમાં કોઈને ઘર બાંધવું હોય તો ઇન્દિરા આવાસ યોજના હેઠળ એક ઘર બાંધવા માટે રૃ. ૪૫,૦૦૦ની સહાય આપવામાં આવે છે, પરંતુ આ લાભ પંચાયતદીઠ એક જ પરિવારને અપાય છે. એક ગામમાં ૨૫૦ પરિવારો ગુફામાં રહેતા હોય તો બાકીના ૨૪૯ ગુફાવાસીઓને ઘર ક્યારે મળે? તેથી એ યોજના અહીં નામ પૂરતી જ છે.”

અહીં સ્કૂલ નથી, શિક્ષણ નથી, રોજગારી નથી. યુવાનો નજીકના વિસ્તારોમાં ટ્રકમાં રેતી ભરવા મજૂરીએ જાય છે. ક્વોરીઓમાં જઈ પથ્થરો ઊંચકે છે. આ વિસ્તારમાંથી ચૂંટાતા ધારાસભ્યનું નામ સજ્જાદ અહેમદ કિચલુ છે. તેઓ કહે છેઃ “ના ભાઈ ના, અહીં એવી કોઈ તકલીફ નથી. આમ છતાં લોકો જો ગુફામાં રહેતા હશે તો હું તપાસ કરીશ અને લોકો એવું જીવન જીવતા હશે તો હું મતક્ષેત્ર વિકાસ ભંડોળમાંથી મદદ કરીશ.”

બોલો, સદીઓથી તેમના જ વિસ્તારમાં ગુફાઓમાં જીવન જીવતા લોકો વિશે સ્થાનિક ધારાસભ્યને જ ખબર નથી!

www.devendrapatel.in