રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

“હુંમાનું છું અને મેં અસંખ્ય વાર કહ્યું છે કે, હિન્દુસ્તાન એનાં ગણ્યાંગાઠયાં શહેરોનાં નહીં પરંતુ સાત લાખ ગામડાંઓમાં વસે છે. આપણે કદી પૂછતાં પણ નથી કે ગામડાંઓમાં વસતાં ગરીબ લોકોને પૂરતાં અન્નવસ્ત્ર મળે છે કે નહીં. એમનું તડકો અને વરસાદથી રક્ષણ કરવા માથે છાપરું છે કે નહીં. મેં જોયું છે કેે શહેરના લોકોએ ગામડાંના લોકોને લૂંટયા છે. ગામડાંની વસતીનો મોટો ભાગ ભૂખમરા જેવી પરિસ્થિતિ ભોગવે છે. કરોડો લોકોને ચપટી મીઠું,મરચું ને ચાવલ કે સસ્તું ખાઈને સંતોષ માણવો પડે છે. મોટાં શહેરો ઊભાં થવાં તે રોગની નિશાની છે. ગામડાંના લોહીના સિમેન્ટથી જ શહેરોની મોટી મોટી મહોલાતો બંધાઈ છે.”

આ શબ્દો ગાંધીજીના છે. નવજીવન ટ્રસ્ટ દ્વારા પ્રકાશિત પુસ્તક ‘ગ્રામ સ્વરાજ’ આજે લગભગ ભુલાઈ ગયેલું પુસ્તક અને ભુલાઈ ગયેલો વિચાર છે. શહેરોને વધુ મોટાં મેગા શહેરો બનાવવાની ઘેલછામાં જ્યાં અસલી ભારત વસે છે તેવાં ગામડાંઓ માટે ગાંધીજીએ છેક આઝાદીની પણ પહેલાં ‘નવજીવન’ અને ‘હરિજનબંધુ’ માટે કેટલાંક લખાણો લખ્યાં હતાં. તેમાંથી પસંદગીના લેખો પર આધારિત ‘ગ્રામ સ્વરાજ’ પુસ્તક તૈયાર કરાયું હતું.

ગાંધીજીએ તા. ૫ાંચ ઓક્ટોબર, ૧૯૪૫ના રોજ પંડિત જવાહરલાલ નહેરુને એક પત્ર લખી જણાવ્યું હતું કે, “હું માનું છું કે હિન્દુસ્તાને અને તેની મારફત દુનિયાએ પણ સાચી સ્વતંત્રતા મેળવવી હશે તો આજે નહીં તો કાલે ગામડાંઓમાં જ રહેવું પડશે,ઝૂંપડીમાં જ રહેવું પડશે, મહેલોમાં નહીં. અબજો માણસો શહેરોમાં અને મહેલોમાં સુખ-શાંતિથી કદી રહી શકશે નહીં.”

ગાંધીજીએ ગ્રામ સ્વરાજની કલ્પના કરતાં લખ્યું છેઃ “સાચી લોકશાહી કેન્દ્રમાં બેઠેબેઠે રાજવહીવટ ચલાવનારા ૨૦ માણસો ચલાવી શકતા નથી. સાચી લોકશાહી તો છેક નીચેથી દરેક ગામના લોકોએ ચલાવવાની રહેશે.”

ગાંધીજી માનતા હતા કે જે ઓછામાં ઓછું શાસન કરે તે સર્વોત્તમ સરકાર. આ માટે તેમણે ‘ગ્રામ સ્વરાજ’ની કલ્પના કરેલી છે. ગાંધીજીની કલ્પનાના ગ્રામ સ્વરાજમાં ‘રાજ્યનું વિલિનીકરણ’ નથી પણ ‘રાજ્યનું વિકેન્દ્રીકરણ’ છે. તેમણે કહ્યું છે કે, “સ્વતંત્રતાની શરૂઆત પાયાથી થાય, એટલે કે હિન્દુસ્તાનનું એકેએક ગામ રાજ્ય અમલની પૂરેપૂરી સત્તા ધરાવતું પ્રજાસત્તાક અથવા પંચાયત બને.”

ગાંધીજીએ તો એથીયે આગળ વધીને કહ્યું હતું કે, “સ્વરાજ્ય એટલે સરકારના અંકુશમાંથી મુક્ત થવાનો સતત પ્રયાસ; પછી તે સરકાર પરદેશી હોય કે દેશની. ગ્રામસ્વરાજ જ્યારે સોળે કળાએ ખીલી ઊઠશે ત્યારે તેની સુવાસ ચોમેર ફેલાશે અને જગતને અનુકરણીય આદર્શ મળશે.”

ગાંધીજી કહે છેઃ “સ્વરાજ એ પવિત્ર શબ્દ છે, વેદકાળ જેટલો પ્રાચીન છે. એનો અર્થ પોતાનું નિયમન, પોતાનો અંકુશ એવો છે.’ઇન્ડિપેન્ડન્સ’ એટલે સંપૂર્ણ નિરંકુશતા આવે તેવો નથી. જેમ દરેક દેશને ખાવા-પીવાનો અને શ્વાસ લેવાનો અધિકાર છે તે જ પ્રમાણે દરેક રાષ્ટ્રને પોતાનો વહીવટ ચલાવવાનો અધિકાર છે, પછી તે ગમે તેટલો ખરાબ વહીવટ ચલાવે.”

તેઓ કહે છેઃ “ગ્રામ સ્વરાજનો મારો ખ્યાલ એવો છે કે દરેક ગામ એક સંપૂર્ણ પ્રજાસત્તાક હોવું જોઈએ. પોતાની જરૂરિયાત મુજબનાં અન્ન અને કાપડ માટે કપાસ ઉગાડવાની પહેલી ફરજ રહેશે. પોતાનાં ઢોરને ચારવા માટે, બાળકોને રમતગમત

માટે અને મોટેરાંઓના આનંદપ્રમોદ માટે તે અલગ જમીન રાખશે. તે પછી પણ ગામ પાસે જો ફાજલ જમીન રહે તો તેમાં ઉપયોગી અને બજારમાં વેચી શકાય તેવા પાકો લેવા. ઉપયોગી એટલે તેમાં ગાંજો, અફીણ કે તમાકુ જેવા પાક નહીં. દરેક ગામ એક નાટકઘર, પોતાની નિશાળ અને એક સભાગૃહ નિભાવશે. દરેક ગામને સ્વચ્છ પાણી મળે તેવી જોગવાઈ કરવામાં આવે. કેળવણી ફરજિયાત રહેશે. બની શકે તો દરેક પદ્ધતિ સહકારી પદ્ધતિના સિદ્ધાંત પ્રમાણે ચાલશે. અસ્પૃશ્યતાની ચડતી ઊતરતી શ્રેણીવાળી જ્ઞાાતિવ્યવસ્થા તેમાં નહીં હોય. ગામની ચોકી માટે ફરજિયાત ચોકી બનાવવી અને ચોકી માટે વારા પ્રમાણે ચોકિયાતોની પસંદગી કરવી. નિયમ પ્રમાણે નક્કી કરવામાં આવેલી ઓછામાં ઓછી ચોક્કસ લાયકાતવાળા ગામનાં પુખ્ત ઉંમરનાં સ્ત્રી-પુરુષો દર વર્ષે પાંચ જણની એક પંચાયત ચૂંટી કાઢે અને તે ગામની સરકાર તરીકે ગામનાં બધાં જાહેર કાર્યો કરશે. આ પંચાયતને જરૂરી બધી સત્તાઓ અને અધિકાર આપવામાં આવશે. હાલના માન્ય અર્થમાં શિક્ષાની કોઈ પદ્ધતિનો અમલ નહીં હોય. એટલે કે પંચાયત પોતાના અમલના એક વર્ષ માટે ગામની ધારાસભા, ન્યાયાધીશી અને કાર્યવાહક મંડપ બનશે. આને જ પ્રજાસત્તાક ગામ કહેવાય.”

ગાંધીજીએ આદર્શ ગામની કલ્પના કરતાં લખ્યું છે કે, “ભારતવર્ષના આદર્શ ગામની રચના એવી હશે કે જ્યાં સંપૂર્ણ સ્વચ્છતા જાળવવાની અનુકૂળતા રહે. તેમાં પૂરતાં હવા-ઉજાસવાળી ઝૂંપડીઓ હશે, જે આસપાસના પાંચ માઈલના ઘેરાવામાંથી મળેલી સાધનસામગ્રીથી બનેલી હશે. ઝૂંપડીઓના વાડા રાખેલા હશે જેથી ત્યાં વસનાર માણસો તેમના ઘર માટે પૂરતાં શાકભાજી ઉગાડી શકે અને ઢોર રાખી શકે. ગામડાંઓમાં રસ્તા અને શેરીઓ ધૂળ વિનાનાં બનાવવાં. ગામની જરૂરિયાત પૂરતાં કૂવા હશે તેનાથી પાણી ભરવાની સહુને છૂટ હશે. સહુ માટે ઉપાસનાનાં સ્થાનો હશે. એક સાર્વજનિક સભાસ્થાન હશે. ઢોરને ચારવા ગૌચર હશે. સહકારી પદ્ધતિએ ચાલતું દુગ્ધાલય હશે. ઝઘડા પતાવવા માટે એની પંચાયતો એ ગામડાંમાં જ હશે. ગામડાં પોતાની જરૂરિયાત મુજબની ખાદી બનાવી લેશે. મારી કલ્પનાના ગામમાં વસતો માણસ જડ નહીં હોય, શુદ્ધ ચૈતન્ય હશે. તે ગંદકીમાં, અંધારા ઓરડામાં જાનવરની જેમ જિંદગી ગુજારતો નહીં હોય.”

ગાંધીજીએ સ્પષ્ટપણે આ પુસ્તકમાં લખ્યું છે કે, “રામરાજ્ય એટલે હિન્દુઓનું રાજ્ય એમ વિચારવાની ભૂલ કોઈએ કરવી નહીં. મારો રામ એ ‘ખુદા’ અથવા ‘ગોડ’નું બીજું નામ છે. મારે તો ખુદાઈ રાજ્ય જોઈએ છે એનો અર્થ એ છે કે પૃથ્વી પર ઈશ્વરનું રાજ્ય હોય. હિન્દુસ્તાનને હું એવું સ્વતંત્ર અને સુદૃઢ જોવા માગું છું કે તે જગતના હિતને ખાતર પોતાનું સ્વેચ્છાપૂર્વક અને શુદ્ધ બલિદાન આપે. શુદ્ધ વ્યક્તિ કુટુંબ માટે બલિદાન આપશે, કુટુંબ ગામ માટે, ગામ જિલ્લા માટે, જિલ્લો પ્રાંત માટે, પ્રાંત રાષ્ટ્ર માટે અને રાષ્ટ્ર સમસ્ત માનવજગત માટે. સ્વરાજ દ્વારા આપણે જગતનું હિત સાધવું છે. રાજ્યે નિર્માણ કરેલી સરહદોની પેલે પારના આપણા પાડોશીઓને આપણી સેવા આપવા માટે કોઈ સીમા નથી. ઈશ્વરે કદી એવી સરહદો સર્જી નથી. સાચા અર્થમાં સ્વતંત્ર હિન્દુસ્તાન આફતમાં આવી પડેલા પોતાના પાડોશીઓની મદદે દોડી જશે. આપણે રાષ્ટ્ર તરીકે દુનિયા માટે સ્વાર્થનો ત્યાગ કરવો પડશે.મહાસાગરમાંના પાણીનું એક ટીપું કશું શુભ કાર્ય કર્યા વિના નાશ પામે છે. પણ તે જ ટીપું મહાસાગરના એક અંગ તરીકે વિરાટકાય મોટાં જહાજોના કાફલાને પોતાની સપાટી પર ચડી જવાના મહાસાગરના ગૌરવનું ભાગીદાર પણ બને છે.”

ગાંધીજીએ તેમના ગ્રામ સ્વરાજની કલ્પનામાં (૧)પૂરતી રોજગારી, (૨) જાત મહેનત, (૩) સમાનતા, (૪) ટ્રસ્ટીપણું, (૫) વિકેન્દ્રીકરણ, (૬) સ્વદેશીની ભાવના, (૭) સ્વાવલંબન, (૮) સહકાર, (૯) સત્યાગ્રહ, (૧૦) સર્વધર્મ સમભાવ, (૧૧) પંચાયતરાજ, (૧૨) પાયાની કેળવણી, (૧૩) વાલીપણું, (૧૪) આદર્શ ગ્રામસેવક, (૧૫) ગ્રામ સંરક્ષણ માટે શાંતિસેના અને (૧૬) ગ્રામોદ્યોગો વગેરેના સિદ્ધાંતોનો સમાવેશ થાય છે.

બાપુના ગ્રામ સ્વરાજ્યની આ છે કલ્પના. આજે દેશ સ્વતંત્ર થયો છે, પરંતુ બાપુની કલ્પના કરતાં ઊંધું જ ચાલે છે. ગ્રામપંચાયતો કરતાં જિલ્લાના તંત્ર પાસે વધુ સત્તા છે. જિલ્લાના તંત્ર કરતાં રાજ્ય સરકારો પાસે વધુ સત્તા છે. સત્તાના વિકેન્દ્રીકરણની વાત તો હવાઈ ગઈ છે. ગામડાંઓમાં ગંદકી અને પંચાયતોમાં વેરઝેર વધ્યાં છે. ગ્રામોદ્યોગ જેવી કોઈ ચીજવસ્તુ રહી જ નથી. રોજગારી માટે ગામડાંનો યુવક ફાંફાં મારે છે. ગામડાં તૂટી રહ્યાં છે. શહેરોનું કદ રાક્ષસી રીતે વિકસી રહ્યું છે. ટ્રસ્ટીશિપનો સિદ્ધાંત ભાંગીને ભુક્કો થઈ ગયો છે. બાપુના આજનાં ગામડાંઓની હાલત બતાવવા જેવી રહી નથી.

ગાંધીજીની કલ્પનાનું ‘ગ્રામ સ્વરાજ’ કેવું હોય?

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

અલ બગદાદી અને હાફિઝ સઇદનું ષડ્યંત્ર 

હાફિઝ સઇદ. ઓસામા બીન લાદેન પછી તે સૌથી વધુ ખતરનાક ત્રાસવાદી નેતા છે. પાકિસ્તાનમાં રહીને ભારત વિરોધી ઝેર ઓકે છે. મુંબઈમાં આતંકી હુમલો કરાવનાર અને કસાબને ભારત મોકલનાર હાફિઝ સઇદ હતો. તાજેતરમાં જ દિલ્હીસ્થિત એક પત્રકાર વેદ પ્રતાપ વૈદિકે પાકિસ્તાનમાં તેની મુલાકાત લીધી. તેમના કહેવા પ્રમાણે હાફિઝ સઇદને જે સુરક્ષા પૂરી પાડવામાં આવી છે તે પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાનની સુરક્ષા કરતાં પણ વધુ સજ્જડ છે. આ પત્રકાર હાફિઝ સઇદને મળ્યા ત્યારે પણ એ ખંડમાં અને તેની બારીમાં બંદૂકધારી એક માણસ ઊભો હતો. આ સુરક્ષા પાકિસ્તાન સરકારે પૂરી પાડી છે કે પછી તેની પ્રાઇવેટ છે તે સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી, પરંતુ એક વાત સ્પષ્ટ છે કે ભારતને ડંખ દેવા માગતા વિષધર કાળા સર્પોને પાકિસ્તાન તેની ભૂમિ પર પનાહ આપે છે. ડોન દાઉદ ઇબ્રાહિમ પછી હાફિઝ સઇદ એ ભારત માટેનો મોસ્ટ વોન્ટેડ ગુનેગાર છે. ચોંકાવનારી વાત તો એ છે કે જમાત-ઉદ-દાવાનો આ ત્રાસવાદી નેતા હાફિઝ સઇદ તાજેતરમાં જ રાજસ્થાન નજીકની પાકિસ્તાનની સિંધ સીમામાં જોવા મળ્યો હતો. બાડમેર સેક્ટરના પાકિસ્તાન સીમામાં આવેલાં કેટલાંક ગામોની તેણે મુલાકાત લીધી હતી. એ વિસ્તારોનાં નામ ઐરપુર, મીરપુર ખાસ, મીઠી અને ઇસ્લામકોટ છે. આ વિસ્તારો બાડમેરના મુનાવાવ-ગદરારોની સામે આવેલા છે. અહીંથી ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે અઠવાડિયામાં એક ટ્રેન પણ ચાલે છે. ‘થાર એક્સપ્રેસ’ તરીકે જાણીતી આ ટ્રેન ભારતના જોધપુરથી બાડમેર અને મુનાવાવ થઈ પાકિસ્તાનમાં પ્રવેશે છે અને પાકિસ્તાનની સીમામાં આવેલા ખોકરપુર, મીરપુર ખાસ, હૈદરાબાદ થઈ અહેમદપુર(પાકિસ્તાન) પહોંચે છે. આ વિસ્તારોમાં વર્ષોથી ગરીબ અને પછાત વર્ગના હિન્દુઓ વસે છે. આ વિસ્તાર રણ હોવા છતાં તાજેતરમાં તે ભૂમિમાંથી કોલસો અને ગેસ નીકળ્યા હોવાથી તેનું મહત્ત્વ વધી ગયું છે.

એક અહેવાલ પ્રમાણે હાફિઝ સઇદ ભારતની સીમા નજીકના પાકિસ્તાનના આ વિસ્તારોમાં ત્રાસવાદીઓને મદદ પૂરી પાડી શકે તેવાં સ્લીપરસેલ અને ત્રાસવાદી છાવણીઓ ઊભી કરવા માગે છે. હાફિઝ સઇદની એ ગ્રાન્ડ ડિઝાઇન છે કે આ વિસ્તારોમાં તાલીમ લઈ ત્રાસવાદીઓને આસાનીથી ભારતની સીમામાં ઘુસાડી દેવા. આ વિસ્તારોનું વ્યૂહાત્મક મહત્ત્વ એ પણ છે કે, તેની સામે ભારતીય સરહદમાં રિલાયન્સની રિફાઇનરીઓ અને બીજાં કેટલાંક આર્થિક કેન્દ્રો આવેલાં છે, એટલે હાફિઝ સઇદ ભારતમાં ત્રાસવાદીઓને ઘુસાડવા એક નવો જ રૃટ તૈયાર કરી રહ્યો છે. હાફિઝ સઇદ હવે માનવ હત્યાની સાથે સાથે ભારતની રિફાઇનરીઓ અને ઔદ્યોગિક એકમોને ધ્વસ્ત કરી ભારતની આર્થિક કમર તોડી નાખવા માગે છે.

હાફિઝ સઇદ આ અગાઉ પણ પૂંચ સેક્ટરની સામે આવેલી લાઇન ઓફ કંટ્રોલની પણ મુલાકાત લઈ ચૂક્યો છે. એ મુલાકાતના થોડા દિવસો બાદ જ પાકિસ્તાનના લશ્કર-એ-તોઈબા નામના ત્રાસવાદી સંગઠનની મદદથી પાકિસ્તાનના લશ્કરના જવાનોએ બે ભારતીય સૈનિકોની કરપીણ હત્યા કરી હતી અને એક ભારતીય જવાનોનું તો માથું કાપીને લઈ ગયા હતા. એમ કહેવાય છે કે સીમા પરની આ ઘૃણાસ્પદ ઘટના પણ હાફિઝ સઇદના ઈશારે જ ઘટી હતી. આ ઘટના પણ હાફિઝ સઇદની ગ્રાન્ડ ડિઝાઇનનો એક ભાગ જ હતી. અત્રે એ વાત નોંધવી જોઈએ કે આ જ સમયગાળામાં બગદાદના એક ખતરનાક ટેરરિસ્ટ અલ બગદાદીએ ઇરાક અને સીરિયાનું બનેલું એક ઇસ્લામિક રાષ્ટ્ર જાહેર કર્યું હતું અને ઇરાકમાં લોહિયાળ યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું હતું. અબુ બકર બગદાદીએ ઇસ્લામિક ખિલાફતની રચનાની જાહેરાત કરી પોતે તેનો ખલીફા છે તે જાહેરાત પણ કરી દીધી હતી. અલ બગદાદીની આ સંસ્થાISIS તરીકે પણ જાણીતી છે. ISISના પ્રવક્તાએ હવે એવી જાહેરાત પણ કરી છે કે, “અમારું લક્ષ્ય માત્ર ઇરાક-સીરિયા પૂરતું નથી, પરંતુ આખું વિશ્વ છે. વિશ્વભરના મુસ્લિમો અમારા ખલીફાને સમર્થન જાહેર કરે. અમારા ખલીફા હવે ઇરાક અને સીરિયાના જ નહીં, પરંતુ તમામ મુસ્લિમોના રાજકીય અને મિલિટરી નેતા છે.”

એ પછી અલ બગદાદીએ ઇરાક-સીરિયાની ખિલાફતના વડા તરીકે પબ્લિકને સંબોધતાં કહ્યું કે, “દુશ્મનોને ખત્મ કરો. તમને એ જ્યાં મળે ત્યાં તેમને મારી નાખો. તમને બચાવવા તમારા ભાઈઓ તૈયાર છે.”

આ એક ગ્રાન્ડ ડિઝાઇન અર્થાત્ વિશ્વવ્યાપી ષડ્યંત્ર છે. અલ બગદાદીએ જ્યારે આ સંબોધન કર્યું ત્યારે તેણે ભારતનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. અલ બગદાદી ISIS માટે ભારત તેનું મુખ્ય લક્ષ્યાંક છે. ISISની ગ્રાન્ડ ડિઝાઇનમાં તે આખા વિશ્વમાં કટ્ટર ઇસ્લામિક પ્રભુત્વ ઊભું કરવા માગે છે. તેઓ દુનિયાનો નકશો બદલવા માગે છે. એ તેમનો ડ્રીમ પ્રોજેક્ટ છે. તેમના પ્રસ્તાવિત ઇસ્લામિક પ્રભુત્વ હેઠળના નકશામાં ભારતના ઉત્તર-પશ્ચિમ વિસ્તારો (ગુજરાત સહિત)ને લાવવા માગે છે. આ વિશ્વવ્યાપી ષડ્યંત્રમાં કરાયેલા પ્રસ્તાવિત નકશામાં ખોરસન ખિલાફત હેઠળ ભારતના આ વિસ્તારોને સમાવી લેવા માગે છે. ભારતના કેટલાંક વિસ્તારોને નવા ઇસ્લામિક રાષ્ટ્રનો એક હિસ્સો બનાવી દેવો તે તેમની ISISની ગ્રાન્ડ ડિઝાઇનનો એક ભાગ છે. બસ, આ જ સમયગાળા દરમિયાન હાફિઝ સઇદે પાકિસ્તાનના ISISના પ્રસ્તાવિત નકશામાં દર્શાવેલાં ગામોની મુલાકાત લીધી હતી. આ ઘટના અત્યંત સૂચક છે. શું હાફિઝ સઇદ અને અલ બગદાદી એકબીજાના સંપર્કમાં તો નથીને? હાફિઝ સઇદની ભારતની સરહદ નજીકના પાકિસ્તાનનાં ગામોની મુલાકાત એ ગ્રાન્ડ ડિઝાઇનના ભાગરૃપે તો નહોતીને? આ ષડ્યંત્રનો માસ્ટર માઇન્ડ કોણ છે? એ વાતમાં કોઈ શંકા નથી કે આ ગ્રાન્ડ ડિઝાઇનના કાવતરામાં પાકિસ્તાનની ગુપ્તચર સંસ્થા આઈએસઆઈ જ મહત્ત્વપૂર્ણ રોલ ભજવી રહી છે. હાફિઝ સઇદને પાકિસ્તાનમાં આઈએસઆઈ જ રક્ષણ અને મદદ પૂરી પાડે છે. આઈએસઆઈ ભારત વિરોધી કૃત્યો હાફિઝ સઇદ મારફતે જ કરાવે છે. હાફિઝ સઇદ આંતરરાષ્ટ્રીય ત્રાસવાદી જાહેર થયો હોવા છતાં પાકિસ્તાન ખુલ્લેઆમ ફરે છે. ખુલ્લેઆમ સભાઓ કરે છે. આઈએસઆઈ માટે તે વ્યૂહાત્મક એસેટ ગણાય છે. તે પાકિસ્તાનની સુપર એજન્સી તરીકે કામ કરે છે અને આઈએસઆઈ પાકિસ્તાનના લશ્કરને પણ નિયંત્રિત કરે છે. પાકિસ્તાનમાં ચૂંટાયેલી સરકારનો લશ્કર અને આઈએસઆઈ પર કોઈ ખાસ કંટ્રોલ નથી. ભારતમાં ત્રાસવાદી પ્રવૃત્તિ માટે આઈએસઆઈ કરોડો રૃપિયા ત્રાસવાદી સંગઠનોને આપે છે. આ સંગઠનો ભારત અને અફઘાનિસ્તાનમાં શ્રેણીબદ્ધ બોમ્બ ધડાકા કરાવે છે. ઇરાકના અલ બગદાદીની ISIS પાસે દરેક રાષ્ટ્ર માટે અલગ યોજના છે. પાકિસ્તાનની આઈએસઆઈ તેની વ્યૂહરચનામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ સાથીદાર છે. ઇરાકની ISIS અને પાકિસ્તાનની ગુપ્તચર સંસ્થા આઈએસઆઈ વચ્ચે ભારત વિરોધી ષડ્યંત્ર માટે કોઈ ગુપ્ત સમજણ ને જોડાણ થયું હોય તો નવાઈ નહીં. એ વાત ચોક્કસ છે કે, ઇરાકના અલ બગદાદીની ભારત વિરોધી ગ્રાન્ડ ડિઝાઇનમાં પાકિસ્તાનની ગુપ્તચર સંસ્થા આઈએસઆઈ તેનો ફ્રંટમેન હાફિઝ સઇદ અને ‘સીમી’ તેના પ્લેયર્સ છે.

ભારતીય ચેનલો દ્વારા પ્રસારિત ‘સાસુ-વહુ’ના ઝઘડા અને કાવતરાંઓની સિરિયલો જોઈને કંટાળ્યા હોવ તો હવે એક નવી જ તાજી હવા પાકિસ્તાન તરફથી આવી છે. એ હવામાં તાજગી છે,નાવિન્ય છે, લાગણીઓ છે, દુઃખ અને દર્દ પણ છે. હા, તેમાં ભારત પ્રત્યે કોઈ નફરતની લાગણી નથી. આ નવી તાજગી છેઃ ‘જિંદગી’ચેનલ પર રજૂ થતી પાકિસ્તાનના કથાકારો દ્વારા લખાયેલી,પાકિસ્તાનના કલાકારો દ્વારા ભજવાયેલી, પાકિસ્તાનની ભૂમિ પર નિર્માણ પામેલી અને ઉર્દૂમાં બનેલી પાકિસ્તાની સિરિયલ્સ. તેમાંની એક છે ”જિંદગી ગુલઝાર હૈં” જે એક મિની સિરિયલ હતી અને ભારતીય દર્શકોને ભીંજવી દઈ હમણાં જ પૂરી થઈ. બીજી છે ”કાશ મેં તેરી બેટી ના હોતી.” આ સિરિયલોએ ભારતના ટીવી દર્શકો પર જાદુ જમાવવા માંડયો છે. પાકિસ્તાની લેખકો દ્વારા લખાયેલ મજબૂત કથાવસ્તુના કારણે ભારતીય ટીવી સિરિયલના નિર્માતાઓ પણ હવે નવેસરથી વિચારવા લાગ્યા છે.

‘જિંદગી’ પર રજૂ થયેલી ‘જિંદગી ગુલઝાર હૈ”- સિરિયલ પાકિસ્તાની લેખિકા ઉમેરા અહેમદની કૃતિ હતી. કશફ નામની યુવતી તેનું મુખ્ય પાત્ર છે, જ્યારે ઝારુન તે સિરિયલનું મુખ્ય પુરુષપાત્ર છે. આ સિરિયલોની કથાઓ જોતાં તો એમ જ લાગે છે કે ભારત અને પાકિસ્તાન ભલે અલગ દેશ છે પરંતુ તેમનો અને આપણો ઈતિહાસ, સમાજનાં ધોરણો, મૂલ્યો, સંઘર્ષ, સંસ્કૃતિ, ખાનપાન- એ બધું તો એક સમાન છે. એક જમાનામાં પાકિસ્તાનમાં બનેલી ‘ધૂપ કિનારે’ જેવી ટીવી સિરિયલ્સ ભારતમાં પણ ખૂબ લોકપ્રિય હતી. તે જ કથા પરથી ભારતીય નિર્માતાએ ટીવી માટે ”કુછ તો લોગ કહેંગે” પણ હમણાં જ બનાવી. ‘ધૂપ કિનારેની લેખિકા પાકિસ્તાનની હસિના મોઈન હતી. તે જ લેખિકાની બીજી એક પાકિસ્તાની સિરિયલ ”તન્હાઈયાં” પર ભારતમાં ”ઈમ્તીહામ”ના નામે બની. ભારતના લેખકોએ વાત કબૂલ કરવી જોઈએ કે પાકિસ્તાનમાં મજબૂત કથાવસ્તુ અને ડ્રામા લખી શકે તેવા શક્તિશાળી લેખકો છે.

”જિંદગી ગુલઝાર હૈ”માં કશફનો રોલ સનમ સઈદ નામની પાકિસ્તાની અભિનેત્રી કરી રહી હતી, જ્યારે ઝારૃનનો રોલ પાકિસ્તાની એક્ટર ફવાદ અફઝલ ખાન કરી રહ્યો હતોે. ફવાદ અફઝલખાન ઘણી ભારતીય યુવતીઓનો ફેવરીટ હીરો છે. હફવાદને ભારતીય ફિલ્મોમાં કામ કરવાની ઓફર મળી છે. પણ કશફનો રોલ કરી રહેલી સનમ સઈદ ‘જિંદગી ગુલઝાર હૈં”માં લાગે છે તેવી ગંભીર અને સ્વમાની યુવતી રિયલ લાઈફમાં પણ છે તે કહે છે?” હું આઈટમ નંબર કે સ્કીન શો કરવા માટે કમ્ફર્ટેબલ નથી.”

કશફની માતાનો રોલ સમીના પીરઝાદા એ કર્યો હતો. ભારતીય એન્ટેરટેઈનમેન્ટ ચેનલો પર સાસુ- વહુ, મા-દીકરી, નણંદ-ભોજાઈના સંબંધોની સિરિયલો માણનાર દર્શકો માટે આ એક નવું નામ છે. ભારતીય ફિલ્મોમાં ઘણી અભિનેત્રીઓએ માનો લાજવાબ રોલ કરેલો છે. દુર્ગા ખોટે, લીલા ચીટનીસ, લીલા મિશ્રા, લલિતા પવાર, અચલા   સચદેવ, સુલોચના જેવી અનેક અભિનેત્રીઓ ‘સેલ્યુલોઈડ મધર’ તરીકે ખ્યાતનામ છે. ખુદ નરગીસે ફિલ્મ ‘મધર ઈન્ડિયા’માં તેમની ભરજુવાનીમાં માનો અદ્ભુત રોલ કરીને એક નવું જ પરિમાણ બક્ષ્યું હતું. પરંતુ સરહદ પારથી ભારતીય એન્ટરટેઈનમેન્ટ ચેનલ પર આવેલી એક પાકિસ્તાનની માતાનું પરદા પરનું નામ છેઃ રાફિયા મુર્તઝા. રાફિયા મુર્તઝાનો રોલ પાકિસ્તાની એક્ટ્રેસ સમીના પીરઝાદા કરી રહી હતી. તેમાં ત્રણ દીકરીઓની એક ખુદ્દાર માતા રાફિયા મુર્તઝાનો રોલ પાકિસ્તાનની સ્ટેજ અને ફિલ્મોની એક્ટ્રેસ સમીના પીરઝાદાએ બડી બેખૂબીથી અદા કર્યો હતોે. રોલ નાનો હોવા છતાં પણ એક્લા હાથે ત્રણ દીકરીઓને ઉછેરતી મા તરીકે તે સંપૂર્ણ મા લાગે છે. રાફિયા મુર્તઝાના પતિએ ત્રણ દીકરીઓે અને પત્ની રાફિયાને ત્યજીને બીજી એક સ્ત્રી સાથે લગ્ન કરી લીધું છે. પરંતુ રાફિયા બહુ જ મુશ્કેલીઓ વેઠી દીકરીઓને ભણાવે છે, મોટી કરે છે, ઉછેરે છે અને તેમને ઠેકાણે પાડવા મથામણ કરતી રહી છે તે આખીયે સિરિયલના મુખ્ય પાત્ર એવી કશફ નામની સ્વાભિમાની પુત્રીની મા પણ છે. આખીય સિરિયલ પાકિસ્તાનમાં શૂટ થયેલી છે. પાકિસ્તાનની સામાજિક સમસ્યાઓ જોઈએ તો પાકિસ્તાનના સમાજ અને ભારતીય સમાજ વચ્ચે કોઈ જ ભેદ લાગતો નથી. બધે જ એક જ પ્રકારના પ્રશ્નો છે. એક જ પ્રકારની માતાઓ, દીકરીઓ, પુત્રો, સમસ્યાઓ છે. બધે જ પુરુષપ્રધાન સમાજ છે.

 કશફની મા બનતી એક્ટ્રેસ સમીના પીરઝાદા પાકિસ્તાનની પ્રતિષ્ઠીત સ્ટેજ અને ફિલ્મ એક્ટ્રેસ છે. એણે વર્ષોથી પાકિસ્તાન ટીવીનો વિકાસ અને સંક્રાંતિકાળ નીહાળ્યો છે. તે એક્ટ્રેસ હોવા ઉપરાંત ડાયરેક્ટર અને પ્રોડયુસર પણ છે. પાકિસ્તાનમાં તે તેની’ઈન્તેહા’ ફિલ્મથી ખૂબ જાણીતી છે. સમીના પીરઝાદા કહે છે ઃ ”પાકિસ્તાનમાં એક માત્ર જ્યારે પીટીવી- ચેનલ’ હતી ત્યારે એ સમય પાકિસ્તાનના ટેલિવિઝન માટે સુવર્ણયુગ હતો. એ વખતે પીટીવી પર માનવીની જિંદગીની નજીકના સંબંધોની કથાઓ દર્શાવવામાં આવતી હતી. એ સમયે ”ધૂપ કિનારે” નામની સિરિયલ પાકિસ્તાનમાં ખૂબ લોકપ્રિય સાબિત થઈ હતી. ‘ધૂપ કિનારે’ એક સાહિત્યકૃતિ પરથી બની હતી.

સમીના પીરઝાદાનો જન્મ લાહોરમાં તા. ૯ એપ્રિલ, ૧૯૫૫ના રોજ થયો હતો. તેના પિતાનું નામ મોઈનુદ્દીન બટ અને માતાનું નામ અલમાસ બટ હતું. તેણે વાણિજ્યના વિષયમાં ગ્રેજ્યુએશન કર્યું હતું પરંતુ તે પછી અભિનયના ક્ષેત્રે ઝંપલાવ્યું હતું. ૧૯૭૫માં ઉસ્માન પીરઝાદા સાથે તેનું લગ્ન થયું હતું. તેમના પતિ પણ એક્ટર છે. હાલ તે કરાચી- પાકિસ્તાનમાં રહે છે. સમીનાએ વિશ્વભરનો પ્રવાસ કરેલો છે. લિસ્બન ખાતેના ફિલ્મ ફેસ્ટીવલમાં પણ પરર્ફોમન્સ આપેલું છે. અભિનય માટે બે પ્રેસિડેન્શિયલ એવોર્ડ્સ મળેલા છે. સમીના પીરઝાદા ભારતના બોલિવૂડની ફિલ્મો જોઈને જ મોટી થઈ છે. શાશ્વત સૌંદર્ય ધરાવતી મધુબાલાની એક્ટિંગથી તે પ્રભાવીત છે. નવી ફિલ્મો ”પરિણીતા” અને ”બરફી” પણ તેણે માણી છે. આગામી ઓગસ્ટ માસમાં તે ભારત આવી રહી છે. ભારતની મુલાકાત વખતે તે માધુરી દીક્ષિત અને કોમેડી શોવાળા કપિલને મળવા આતુર છે.   તે નાની હતી ત્યારથી જ અભિનય માટે અભિરુચિ ધરાવતી હતી. એણે થિયેટરનો અભ્યાસ કર્યો. મોડેલિંગ પણ કર્યું. ટીવી શો પણ કર્યા. સ્ટેજ પર અભિનય કર્યા બાદ એમણે ”નજદીકિયાં” નામની પાકિસ્તાની ફિલ્મમાં કામ કર્યું. તે પછી ”બાઝારે હુશ્ન” અને ”ખ્વાહીશ” માટે કામ કર્યું.

પાકિસ્તાનમાં સમીના પીરઝાદાનું નામ આદરપૂર્વક લેવાય છે. એક ધીર અભિનેત્રી તરીકે અને ધીર ગંભીર મહિલા તરીકે પણ લોકો તેમનું સન્માન કરે છે. સમીના પીરઝાદા ‘જિંદગી’ ચેનલ પર ”નુરપુર કી રાની” નામની સિરિયલમાં પણ આવી રહી છે. આ સિરિયલ અંગ્રેજી નવલકથા ‘રેબેકા’ પર આધારિત છે.

સમીના કહે છેઃ ”હું હજુ એક વધુ યોગ્ય સ્ક્રીપ્ટ માટે ઈન્તજાર કરી રહી છું. આવી કથા મને ભારતમાંથી મળશે તો હું ભારતની ચેનલ્સ માટે અભિનય કરવા તૈયાર છું. ભારતની ‘ઉત્તરાન’, ‘બાલિકા બધુ’ અને ‘કોમેડી નાઈટ વીથ કપિલ’ પાકિસ્તાનમાં પણ લોકપ્રિય છે.

સમીના પીરઝાદા એક એક્ટ્રેસ કરતાં પણ કાંઈક વધુ છે, કારણ કે તે થિયેટરમાંથી પેદા થયેલી પ્રતિભા છે. સમાજ, સમસ્યાઓ,સ્ત્રી અને વાસ્તવિકતા એના પ્રિય વિષયો છે અને ફિલ્મ કે સિરિયલ્સ તેના માધ્યમ છે. ‘જિંદગી ગુલઝાર હૈ”માં એક નાનકડા રોલ દ્વારા પણ દર્શકના દિલ પર એક અમીટછાંટ છોડી ગઈ. મધ્યમવર્ગના પરિવારની, પતિથી છૂટાછેડા પામેલી, એકલા હાથે ત્રણ દીકરીઓને ઉછેરતી મા અને તેની દીકરી કશફ પણ કેવી સ્વમાની છે તે જોવું હોય તો ઘડીભર પાકિસ્તાનના સ્વાર્થી રાજનેતાઓ,પાકિસ્તાનની નોટોરિયલ ગુપ્તચર સંસ્થા- આઈએસઆઈ, પાકિસ્તાનના નાપાક લશ્કર અને કટ્ટર ત્રાસવાદને બાજુએ રાખીને પણ પાકિસ્તાનના સમાજની વાસ્તવિકતાની આ સંવેદનશીલ કથાઓ માણજો. ‘કાશ મેં તેરી બેટી ન હોતી’ એ સિરિયલની કથા હચમચાવી દે તેવી છે. એ કથાઓ ભલે સરહદ પારથી આવી છે પરંતુ તમને ભારત અને પાકિસ્તાનના સમાજજીવનમાં કોઈક ફરક નહીં લાગે. સમાજ બધે જ એકસરખો છેે. રાફિયા મુર્તઝાના રોલમાં સમીના પીરઝાદા એક ભારતીય મા જેવી છે અને સનમ સઈદ સ્વમાની ભારતીય યુવતી જેવી જ લાગતી હતી.

ભારતના બિગ સ્ક્રીન માટે બનેલી મોટી ફિલ્મો જે રીતે ”પાકિસ્તાનમાં લોકપ્રિય છે તે જ રીતે પાકિસ્તાનમાં બનતી ટીવી સિરિયલ્સ હવે ભારતમાં લોકપ્રિય થઈ રહી છે. પાકિસ્તાનનો ભારત સાથેનો આ ‘સ્વીટ રિવેન્જ’ છે.

‘ગોડમધર ઓફ નાગપાડા’ હસીના પારકરનું ૬ઠ્ઠી જુલાઈના રોજ મુંબઈમાં મૃત્યુ નીપજ્યું ત્યારે મુંબઈની પોલીસ સૌથી વધુ સતર્ક થઈ ગઈ.કારણ ?

તે ભારતના મોસ્ટ વોન્ટેડ ડોન દાઉદ ઈબ્રાહીમની બહેન હતી. માત્ર ૫૧ વર્ષની વયે હૃદયરોગના હુમલાના કારણે મૃત્યુ પામનાર હસીના પારકર પાકિસ્તાન સ્થિત દાઉદ ઈબ્રાહીમના ભારતમાંના કાયદેસરના અને ગેરકાયદે બિઝનેસને મુંબઈમાં રહી હેન્ડલ કરતી હતી. આમ તો હસીના પારકર સામે છેતરપિંડીનો અને ખંડણીના આક્ષેપવાળો એક જ કેસ ચાલતો હતો, પરંતુ ભારતનું ગુપ્તચર ખાતું તેની તમામ ગતિવિધિઓ પર નજર રાખતું હતું. દાઉદ ઈબ્રાહીમની આ પ્રિય અને નાની બહેનને ડોંગરી વિસ્તારના કબ્રસ્તાનમાં દફનાવવામાં આવી રહી હતી ત્યારે વાતાવરણમાં જબરદસ્ત શાંતિ, ચૂપકિદી અને ભયની લાગણી હતી. દાઉદ ઈબ્રાહીમના વફાદારોએ આજે તેમના ધંધા બંધ રાખ્યા હતા. પોલીસે કેટલાંક સ્થળોએ આડશો મૂકી હતી. છતાં કેટલાક જિજ્ઞાાસુઓ તથા કેમેરામેન અહીં હસીનાની અંતિમક્રિયા પર નજર નાખવા પ્રવેશી ગયા હતા.

પરિવારમાં હસીના ‘આપા’ના નામથી જાણીતી હતી. કેટલાક લોકો તેને ‘લેડી ડોન’ તરીકે ઓળખતા હતા. દાઉદ ઈબ્રાહીમના પાકિસ્તાન ચાલ્યા ગયા બાદ પણ તે ડોંગરી વિસ્તારમાં જ નાગપાડાના ગોર્ડન હાઉસમાં રહેતી હતી. ૧૯૯૩ના મુંબઈ બોમ્બ ધડાકા બાદ દાઉદનું આખું પરિવાર ભાગી ગયું હતું, પરંતુ હસીના હિંમતથી મુંબઈમાં રહેતી હતી. ૧૯૯૧માં અરુણ ગવળીએ તેના પતિ ઈસ્માઈલ પારકરની ડોંગરીમાં જ ગોળી મારી હત્યા કરી નાખી હતી. હસીનાનો પતિ ઈસ્માઈલ ડોન દાઉદનો વિશ્વાસુ સાથી હતો.

પતિના મૃત્યુ બાદ હસીના પારકરને ડી-કંપનીમાં સામેલ કરી દેવામાં આવી હતી. એણે ખૂબ જલદીથી ડોનના ‘બિઝનેસ’ પર કાબૂ મેળવી લીધો હતો. એની ત્વરા માટે એક જ દાખલો પૂરતો છે. એક દિવસ તે એક ભવ્ય એપાર્ટમેન્ટ બિલ્ડિંગ જોવા ગઈ. એણે એ બિલ્ડિંગમાં ૭મા માળે રહેતા તમામ રહીશોને માત્ર અડધા કલાકમાં ફેંકી દીધા હતા, કારણ કે તે એપાર્ટમેન્ટ-બિલ્ડિંગ તેને ગમી ગયું હતું. એ બિલ્ડિંગમાં રહેતા એક પણ રહીશે પોલીસમાં ફરિયાદ કરવાની પણ હિંમત કરી નહોતી. નાગપાડા વિસ્તારના ગોર્ડન હાઉસનો આખોયે સાતમો માળ માત્ર હસીના પારકરની માલિકીનો હતો. પોલીસના જણાવ્યા મુજબ હસીનાની ગેંગના સભ્યો અને દાઉદ ઈબ્રાહીમના વફાદાર સાથીઓએ એ બિલ્ડિંગની આસપાસ સુરક્ષા ઘેરો મજબૂત બનાવી દીધો હતો. કહેવાય છે કે, ડોંગરી વિસ્તારમાં ચાલતાં કેટલાયે શંકાસ્પદ ‘બિઝનેસ’ને પોલીસે ‘કેર ટેકિંગ’ એવું નામ આપ્યું હતું.

મુંબઈની ગુપ્તચર શાખાને ખબર હતી કે, હસીનાને જે ગેરકાયદે બિઝનેસ ગમી જાય તે ધંધો તે હાંસલ કરી લેતી હતી. જરૃર પડે તમામ ધંધાઓમાં તેના ‘કટ’ રાખતી. તમે તેને કમિશન, હપતો કે ખંડણી કહી શકો છો અને એ બધું જ દાઉદ ઈબ્રાહીમના નામે થતું. હસીના પારકરની જીવનશૈલી પણ ‘ગોડમધર’ સ્ટાઈલની હતી. જેઓ તેને વફાદાર રહેવાના સોગંદ લેતા તેની પૂરેપૂરી કાળજી તે લેતી હતી. પોતાના સાથીઓ વચ્ચે તેની પ્રતિષ્ઠા રોબિનહૂડ-ટાઈપની હતી. એ જ એની સિક્યોરિટી સિસ્ટમ અને એ જ એની રાહત પણ હતી.

હસીના પારકર ધારવા કરતાં ખૂબ ચાલાક હતી. હસીના પાકિસ્તાન સ્થિત તેના ભાઈ દાઉદ ઈબ્રાહીમ સાથે સીધો સંબંધ બહુ જ ઓછો રાખતી. તેની સાથેનો સીધો સંદેશાવ્યવહાર નહિવત્ હતો જેથી ગુપ્તચર ખાતાના સર્વેલન્સમાં તે આવી ના જાય. ગુપ્તચર ખાતું તેના ટેલિફોન્સને આંતરે છે તે વાતની તેને ખબર હતી. આ કારણથી હસીના તેના અંગત અને વિશ્વાસુ સંદેશાવાહકો દ્વારા જ દાઉદ ઈબ્રાહીમના સંપર્કમાં રહેતી. આ માટે તેની પાસે સંદેશાવાહકોનું એક ખાસ નેટવર્ક હતું. કહેવાય છે કે, ડોન દાઉદ ઈબ્રાહીમ દર મહિને રૃ. બે કરોડની રકમ નેટવર્ક ખર્ચ અને બીજા નિભાવ માટે હસીનાને મોકલતો હતો.

મુંબઈના માફિયાઓ પર પુસ્તક લખનાર લેખક હુસેન ઝૈદી એકવાર પુસ્તક લખતા પહેલાં હસીનાને મળવા ગયા હતા. હસીના એ રૃમમાં આવે તે પહેલાં તેઓ સોફા પર બેઠા હતા. તે પછી હસીના પ્રવેશી પણ હુસેન ઝૈદી બેઠેલા જ રહ્યા. ઘરની નોકરાણીએ તેમને પૂછયું : “તમે કેમ ઊભા ના થયા ?” એ પ્રશ્નના જવાબમાં લેખકે જણાવ્યું : “હું ઊભો થાઉં એનો મતલબ એ થાત કે હું ભયના કારણે ઊભો થયો છું અને તે હસીના પારકર માટે સાચું સન્માન ના હોત !” અને એ જવાબ સસ્મિત એણે સ્વીકારી લીધો હતો.

હસીના પારકરે તેની જિંદગીમાં ઘણા હાદસા નિહાળ્યા છે. ૨૦૦૬માં તેનો પુત્ર દાનીશ રોડ અકસ્માતમાં મૃત્યુ પામ્યો. તે પહેલાં ૧૯૯૧માં તેના પતિ ઈસ્માઈલ પારકરની હત્યા થઈ ગઈ. એ પછી દાઉદે પોતાના બનેવીને મારનાર અરુણ ગણવળીના માણસને જે. જે. હોસ્પિટલ શૂટ આઉટમાં પતાવી દીધો હતો.

આવી હસીના પારકર ઘણીવાર લોકોની નજરમાંથી અદૃશ્ય રહેતી. ઘણા તેને પાકિસ્તાન જતી રહી છે તેમ માનતા, પરંતુ તે નાગપાડામાં જ હતી. મૃત્યુના એક અઠવાડિયા પહેલાં તેનો ડાયાબિટીસ અને શુગર વધી ગયા હતા. બ્લડપ્રેશર ઘટી રહ્યું હતું. અન્ય દેશમાં રહેલા તેના ભાઈને આ વાતની ખબર પડતાં તે ચિંતામાં પડી ગયો હતો તેમ મુંબઈની પોલીસ કહે છે.

રાતના ૨.૩૦ વાગે હસીનાએ છાતીમાં દુખાવાની ફરિયાદ કરી. તેને તરત જ ડોંગરીની ૮૦ પથારીઓવાળી હબીબ હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવી. આ હોસ્પિટલ સુપર સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલ તરીકે જાણીતી છે. મુંબઈના કેટલાક ટોચના ફિઝિશિયન્સ આ હોસ્પિટલ સાથે સંલગ્ન છે. તે બધાંને જ બોલાવી લેવાયા. તે બધા જ નિષ્ણાત તબીબોના શ્રેષ્ઠ પ્રયાસો છતાં ર્કાિડયાક એટેકના કારણે હસીનાનું મૃત્યુ થયું. પોલીસના કહેવા મુજબ “દાઉદના માણસો હસીનાને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવી તે પછી પળેપળની જાણકારી દાઉદને મોકલતા હતા. હસીના મૃત્યુ પામી ત્યાં સુધી આ સંદેશાવ્યવહાર જારી રહ્યો. અમે આંતરેલા કોલ્સના આધારે અમે માનીએ છીએ કે એ વખતે દાઉદ સંયુક્ત આરબ અમીરાતમાં કોઈક સ્થળેથી બોલતો હતો અને બહેનના સમાચારથી ઘણો દુઃખી હતો. કેટલાક લોકો માનતા હતા કે બહેનની અંતિમક્રિયા વખતે તે ભારત આવશે, પરંતુ પાછળથી એણે વીડિયો દ્વારા જ અંતિમક્રિયા નિહાળવાનો નિર્ણય લીધો હતો. કોઈએ સ્કાઈપ દ્વારા દાઉદને વીડિયો દૃશ્યો મોકલ્યાં હતાં.”

પોલીસ કહે છે : “સોમવારની સાંજના પાંચ વાગે હસીનાની અંતિમક્રિયા થઈ અને એ ક્રિયાની વીડિયોગ્રાફી કરતાં કોઈને રોકી શકીએ નહીં.” છેવટે હસીના પારકરને મરીન લાઈન કબ્રસ્તાન ખાતે દફનાવવામાં આવી.

પોલીસ માને છે કે, દાઉદે તેની ૪૫ જેટલી બેનામી મિલકતોને હેન્ડલ કરવાનું કામ હસીનાને સોંપ્યું હતું. હસીના એ કામ તો કરતી જ રહી, પણ દાઉદ માટે તે તેની ખંડણીનો બિઝનેસ, બોલિવૂડ ફિલ્મ્સનાં ઓવરસીઝ બિઝનેસ, હવાલા રેકેટ્સ, ટી.વી. કેબલ બિઝનેસ પણ સંભાળતી રહી. મોટી પ્રોપર્ટીઓના ઝઘડામાં મધ્યસ્થી બની તેના ઉકેલ લાવવાનું અને તે દ્વારા મોટી ફી વસૂલવાનું કામ પણ તે કરતી રહી. છેલ્લા કેટલાક સમયથી તેનું કથળતું સ્વાસ્થ્ય એક મર્યાદા બનતું જતું હતું. કેટલાક વખત પહેલાં દાઉદના ભાઈ ઇકબાલ કાસકર ભારત આવેલો છે. તે હસીનાને મદદ કરતો હતો. હવે હસીના પારકરના કામકાજનો હવાલો ઇકબાલ કાસકર સંભાળશે તેમ મનાઈ રહ્યું છે.

૧૯૮૨માં દાઉદ ઈબ્રાહીમે મુંબઈના બડા કબ્રસ્તાન ટ્રસ્ટને રૃ. ૫૦૦૦નું દાન આપી આખા પરિવારની દફનવિધિ માટે જગા નિર્ધારિત કરાવી હતી. આ કબ્રસ્તાન મુંબઈમાં ચંદનવાડી, મરીન લાઈન્સ ખાતે આવેલું છે, જ્યાં હસીનાને દફનાવવામાં આવી. દાઉદે પણ પોતાની દફનવિધિ માટે આ જ જગા બુક કરાવેલી છે. આજે પણ એ દફન સ્થળ માટે જરૃરી મેન્ટેનન્સ ફી નિયમિત રીતે ચૂકવવામાં આવે છે. દાઉદ ઈબ્રાહીમની માતા આમેના બી, પિતા ઈબ્રાહીમ, ભાઈ સાબિર અને બનેવી ઈસ્માઈલ પારકરને પણ અહીં જ દફનાવેલાં છે. હવે બહેન હસીના પણ અહીં જ સૂતી છે.

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

પાકિસ્તાને ભારત સાથે હંમેશાં દગો કર્યો છે. ભારતના એ વખતના વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયી બસમાં બેસી દોસ્તી અને અમન માટે હાથ લંબાવવા લાહોર-પાકિસ્તાન ગયા ત્યારે એ વખતે જ પાકિસ્તાનના લશ્કરે ભારતના કારગિલ ક્ષેત્રમાં ઘૂસણખોરી કરીને એ ક્ષેત્રનો કબજો લઈ લીધો હતો. એ વખતે પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન તરીકે નવાઝ શરીફ હતા, જ્યારે કારગિલમાં ઘૂસણખોરીનું ષડ્યંત્ર રચનાર પાકિસ્તાન સૈન્યના વડા તરીકે જનરલ પરવેઝ મુશર્રફ હતા.

પાકિસ્તાની સૈન્યનું કૃત્ય

આ ઘટના મે-જુલાઈ, ૧૯૯૯ની છે. કારગિલ એ જમ્મુ અને કાશ્મીર પ્રદેશનો એક જિલ્લો છે. એ વખતે ભારતીય લશ્કરના વડા તરીકે વેદપ્રકાશ મલિક હતા. પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાનને અંધારામાં રાખી પાકિસ્તાનની સેના અને કાશ્મીરી ઉગ્રવાદીઓએ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેની નિયંત્રણ રેખા પાર કરીને ભારતની જમીન પર કબજો કરવા કોશિશ કરી હતી. અલબત્ત, પાકિસ્તાને એવો દાવો કર્યો હતો કે, ભારતની ભૂમિ પર કબજો લેવાનો પ્રયાસ કરનારા તમામ ઉગ્રવાદીઓ છે, પરંતુ આ યુદ્ધમાં કબજે કરવામાં આવેલાં દસ્તાવેજો, શસ્ત્રો અને પાકિસ્તાની નેતાઓનાં બયાનો પછી એ સાબિત થઈ ગયું કે કારગિલમાં ઘૂસણખોરી કરવામાં પાકિસ્તાની લશ્કર પ્રત્યક્ષરૃપે સામેલ હતું.

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના આ સંઘર્ષમાં કારગિલમાંથી પાકિસ્તાનીઓને હટાવવાના લક્ષ્યાંકને ‘ઓપરેશન વિજય’ એવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું. આ યુદ્ધ દરમિયાન ભારતે ૩૦,૦૦૦ સૈનિકોને મેદાનમાં ઉતાર્યા હતા. તેની સામે ૫૦૦૦ જેટલા ઘૂસણખોરોને પાકિસ્તાને કારગિલમાં ઘુસાડી દીધા હતા. પાકિસ્તાનના પેરામિલિટરી ફોર્સના વડા અશરફ રશીદની આગેવાની હેઠળ પાકિસ્તાની સૈનિકોએ કારગિલમાં ઘૂસણખોરી કરી હતી. ભારતીય સૈન્યએ ભારતીય વાયુસેનાની મદદથી ઘૂસણખોરોને ખદેડવાની કામગીરી શરૃ કરી હતી. આંતરરાષ્ટ્રીય સમૂહના સહયોગથી પાકિસ્તાનના સૈનિકોએ કારગિલ છોડીને ભાગી જવું પડયું હતું.

આ યુદ્ધ અત્યંત ઊંચી પહાડીઓ પર કાતિલ ઠંડીના યુદ્ધ તરીકે ઓળખાય છે. યુદ્ધ અત્યંત ઊંચી પહાડીઓ પર કરવાનું હોઈ ભારતીય સૈનિકોને જરૃરી શસ્ત્ર-સરંજામ તથા બીજો સામાન મોકલવામાં પણ ભારે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડયો હતો. ભારત અને પાકિસ્તાન બેઉ પરમાણુ આયુધો ધરાવતાં રાષ્ટ્રો હોઈ આ યુદ્ધ પ્રત્યે આખી દુનિયાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત થયું હતું. આ યુદ્ધ પહેલાં એટલે કે ૧૯૭૪માં ભારતે પોખરણમાં પહેલો પ્રાયોગિક અણુધડાકો કર્યો હતો તે પછી પાકિસ્તાન ગુપ્ત રીતે ન્યુક્લિઅર બોમ્બ બનાવવાની કામગીરીમાં લાગી ગયું હતું. ૧૯૮૮માં પાકિસ્તાને પણ તેને પહેલો પ્રાયોગિક અણુધડાકો કર્યો હતો.

કારગિલ યુદ્ધ કેમ થયું?

કારગિલ યુદ્ધ કેમ થયું તેનાં કારણ પણ જાણવાં જેવાં છે. એ વખતના પાકિસ્તાનના

વડાપ્રધાન નવાઝ શરીફ અને પાકિસ્તાની સૈન્યના વડા કરામાત વચ્ચે ૧૯૯૮માં મતભેદો વધી ગયા હતા. કરામાતની નિવૃત્તિ બાદ કોને સૈન્યના પ્રમુખ બનાવવામાં આવે તે વાત પાકિસ્તાનમાં ચર્ચાતી હતી. તે વખતના વડાપ્રધાન નવાઝ શરીફે એક જાહેર સભામાં કેટલીક ટીકા કરી. એ વાત સાંભળીને ગુસ્સે થયેલા સેનાના વડા કરામાતે સૈન્યના વડા તરીકે રાજીનામું આપી દીધું હતું. એ પછી નવાઝ શરીફે જનરલ પરવેઝ મુશર્રફને પાકિસ્તાની લશ્કરના વડા બનાવી દીધા હતા. આ ઘટના બાદ ફરી એક વાર પાકિસ્તાની સૈન્ય અને લોકતાંત્રિક રીતે ચૂંટાયેલી સરકાર વચ્ચે મતભેદો શરૃ થયા હતા અને જનરલ પરવેઝ મુશર્રફની રાજકીય મહત્ત્વાકાંક્ષાને લીધે પરવેઝ મુશર્રફે જ કારગિલમાં ઘૂસણખોરી કરવાનું કાવતરું રચ્યું હતું. આ યુદ્ધને કારણે પાકિસ્તાનમાં રાજકીય અને આર્િથક અસ્થિરતા વધી ગઈ હતી અને નવાઝ શરીફને હટાવીને પરવેઝ મુશર્રફ પાકિસ્તાનના સરમુખત્યાર-પ્રેસિડેન્ટ બની ગયા હતા.

ઇતિહાસ એવો છે કે, ૧૯૪૭ પહેલાં કારગિલ લડાખના બાલિસ્તાન જિલ્લાનો એક હિસ્સો હતું. અહીં અનેક ભાષા, ધર્મો અને જાતિઓના લોકો છૂટાછવાયા રહેતા હતા. કારગિલ શ્રીનગરથી ૨૦૫ કિલોમીટર દૂર આવેલું નગર છે. તેની નજીકમાં જ લાઈન ઓફ કંટ્રોલ છે. તે હિમાલયના બીજા ઊંચા ભાગ જેવું જ છે. ત્યાં ઉનાળામાં પણ કાતિલ ઠંડી હોય છે. શિયાળામાં કારગિલનું તાપમાન માઈનસ ૪૮ ડિગ્રી સુધી પહોંચી જાય છે. ભારતનો નેશનલ હાઈવે(એનએચ૧ડી)કે તે શ્રીનગરથી લેહ જાય છે તે વાયા કારગિલ થઈને જ જાય છે. પાકિસ્તાને જ્યાં ઘૂસણખોરી કરી તે ૧૬૦ કિલોમીટર જેટલો પથરાયેલો રોડ છે. કારગિલની નજીકમાં જ દ્રાસ અને મુશ્કોવેલી આવેલાં છે. કારગિલ એ પાકિસ્તાનના અંકુશ હેઠળના સ્કર્દુ નગરથી માત્ર ૧૭૩ કિલોમીટર દૂર આવેલું છે. કારગિલના પર્વતો એટલા દુર્ગમ છે કે જ્યાં ભારતીય ચોકીઓ ન હોઈ પાકિસ્તાને ત્યાં ઘૂસવાની હિમ્મત કરી હતી.

કારગિલના યુદ્ધ દરમિયાન ભારતના અધિકૃત આંકડા પ્રમાણે ૫૨૭ જવાનો શહીદ થયા હતા. ૧૩૬૩ જવાનો ઘાયલ થયા હતા. એક સૈનિક યુદ્ધના સૈનિક તરીકે પકડાયો હતો. ભારતે એક ફાઈટર જેટ ગુમાવ્યું હતું. એક ફાઈટર જેટ તૂટી પડયું હતું. ભારતે એક હેલિકોપ્ટર પણ ગુમાવ્યું હતું. પાકિસ્તાને કરેલા દાવા પ્રમાણે ૧૬૦૦ ભારતીય જવાનો શહીદ થયા હતા. એ જ રીતે પાકિસ્તાને આપેલા આંકડા પ્રમાણે પાકિસ્તાને ૩૫૭થી ૪૫૬ સૈનિકો ગુમાવ્યા હતા. ૬૬૫ ઘવાયા હતા. પાકિસ્તાનના આઠ સૈનિકો યુદ્ધના કેદી તરીકે પકડાયા હતા. કેટલાંક માને છે કે પાકિસ્તાનના ૧૦૦૦થી ૪૦૦૦ જેટલાં સૈનિકો માર્યા ગયા હતા. ભારતે આપેલા આંકડા પ્રમાણે ૭૦૦થી વધુ પાકિસ્તાની સૈનિકો માર્યા ગયા હતા.

૧૯૭૧ના ભારત-પાક યુદ્ધ પછી ભારત-પાક સરહદ પર અવારનવાર છમકલાં ચાલુ જ હતાં. સિયાચીન ગ્લેશિયર પર અંકુશ જમાવવો બન્ને દેશો માટે એક વ્યૂહાત્મક જરૃરિયાત હતી. ૧૯૯૦ સુધીમાં કાશ્મીરમાં અલગતાવાદીઓ વધુ સક્રિય બન્યા હતા. વળી અત્યાર સુધીમાં બંને દેશો અણુપ્રયોગ કરી ચૂક્યા હતા. બન્ને દેશો વચ્ચેના તનાવને ઘટાડવા માટે ફેબ્રુઆરી ૧૯૯૯માં લાહોર ડેક્લેરેશન પર બંને દેશોએ દસ્તખત કર્યા હતા. તેમાં કાશ્મીરનો પ્રશ્ન બન્ને દેશોએ વાટાઘાટ દ્વારા શાંતિથી ઉકેલવાની વાત હતી,પરંતુ ૧૯૯૮-૧૯૯૯ના ગાળામાં પાકિસ્તાન લશ્કરનાં કેટલાંક તત્ત્વોએ એલઓસી નજીક કેટલાંક મુજાહિદ્દીનોને લશ્કરી તાલીમ આપવાની શરૃઆત કરી દીધી હતી. તેમનો ઈરાદો ભારતીય એલઓસીને ક્રોસ કરી ભારતમાં ઘૂસણખોરી કરવાનો હતો અને એમ કરી ભારત અને લડાખ વચ્ચેની લિંક કાપી નાખવાનો તેમનો ઈરાદો હતો. કારગિલમાં ઘૂસણખોરી કરવાના આ મિશનને’ઓપરેશન બદ્ર’ એવું સાંકેતિક નામ આપવામાં આવ્યું હતું. ભારત અને લડાખ વચ્ચેનો સેતુ તૂટી જાય તો તેઓ ભારતે સિયાચીન ગ્લેશિયર પરથી પણ હટી જવું પડે. જો એમ થાય તો ભારતે પાકિસ્તાન સાથે કાશ્મીરના મુદ્દે ચર્ચા કરવાની ફરજ પડે તેવો ખતરનાક ઈરાદો પાકિસ્તાનનાં કેટલાંક તત્ત્વોનો હતો. પાકિસ્તાન એમ પણ માનતું હતું કે, આ વિસ્તારમાં કોઈ પણ તનાવ ઊભો થશે તો કાશ્મીરના પ્રશ્નનું આંતરરાષ્ટ્રીયકરણ થઈ જશે અને કાશ્મીરનો પ્રશ્ન પાકિસ્તાનને જોઈએ છે તે રીતે હલ થઈ જશે. આ કાવતરામાં આઈએસઆઈ પણ સામેલ હતું. કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે ૧૯૮૪માં ભારતે સિયાચીન ગ્લેશિયર માટે કરેલાં’ઓપરેશન મેઘદૂત’નો જવાબ આપવા પાકિસ્તાને કારગિલમાં ઘૂસવા માટે ‘ઓપરેશન બદ્ર’ હાથ ધર્યું હતું. એક માહિતી એવી પણ છે કે, ૧૯૮૦થી ૧૯૯૦ દરમિયાન પાકિસ્તાન લશ્કરે પાકિસ્તાનના વડા ઝિયા-ઉલ-હક્ક અને બેનઝીર ભુટ્ટોના શાસન વખતે પણ કારગિલમાં ઘૂસણખોરી કરવાની યોજના રજૂ કરી હતી, પરંતુ એ શાસકોએ મોટા યુદ્ધના ભયે એ યોજના અભરાઈ પર ચડાવી દીધી હતી.

પરવેઝ મુશર્રફ પાકિસ્તાનના લશ્કરી વડા બન્યા તે પછી કારગિલમાં ઘૂસણખોરી કરવાની બ્લૂપ્રિન્ટ રજૂ કરવામાં આવી હતી અને તે યોજનાને પુનર્જીવિત કરવામાં આવી હતી. એક અભિપ્રાય પ્રમાણે પાકિસ્તાનના એ વખતના વડાપ્રધાન નવાઝ શરીફને અંધારામાં રાખવામાં આવ્યા હતા અને ભારતના એ વખતના વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીને ફોન કરીને જાણ કરી ત્યારે જ નવાઝ શરીફને કારગિલમાં ઘૂસણખોરીની જાણ થઈ હતી. નવાઝ શરીફે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે આ કાવતરું પરવેઝ મુશર્રફનું છે જ્યારે મુશર્રફના કહેવા પ્રમાણે પાકિસ્તાનના લશ્કરે એ વખતના વડાપ્રધાન નવાઝ શરીફને કારગિલમાં ઘૂસણખોરીની યોજનાની અગાઉથી જાણ કરેલી જ હતી. અટલ બિહારી વાજપેયી લાહોર આવવાના હતા તેના ૧૫ દિવસ પહેલાં નવાઝ શરીફને આ ષડ્યંત્રની જાણ કરી દેવામાં આવી હતી.

‘કુલી વુમન’ની લેખિકા ગાઈત્રા બહાદુર
કોલકાતાથી ગિયાના ગયેલી એક મજદૂર સ્ત્રીની પ્રપૌત્રી જ્યારે શ્રેષ્ઠ લેખિકા બની

એ વહાણમાં એક સ્ત્રી પણ હતી. જેનું નામ ‘સુજરિયા ઃ સુજરિયા વહાણમાં બેઠી ત્યારે તે સગર્ભા હતી. તેને ગર્ભ રહ્યાને ચાર માસ થયા હતા, પરંતુ એ બધા વેઠિયા મજૂરોની વચ્ચે સાવ એકલી હતી. તેની સાથે કોઇ સગા-સંબંધી નહોતાં. ના ભાઇ, ના બહેન, ના પતિ. એ વખતે સુજરિયાની ઉંમર ૨૭ વર્ષની હતી. હા, એમાં બેઠેલા ઉતારૃઓના નામ લખવામાં આવ્યા હતા. તેમાં તેનું નામ સુજરિયા બહાદૂર એવું લખવામાં આવ્યું હતું. પતિના નામનું ખાનું ખાલી રાખવામાં આવ્યું હતું.

એ જમાનામાં દિવસોના દિવસો સુધી દરિયામાં જ રહેવું પડતું. બોટને એક બંદરેથી બીજા બંદરે પહોંચતા મહિનાઓ લાગતા. સુજરિયાએ વહાણમાં જ અપૂરતા મહિને એ બાળકને જન્મ આપ્યો. બાળક સાતમા મહિને જન્મ્યુ હતું ઃ પુત્ર હતો. એમાં યે મુશ્કેલી એ હતી કે બાળકના પગ પહેલાં બહાર આવ્યા હતા, છતાં તે બચી ગયું. બાળક કુદરત સામે સંઘર્ષ કરીને જન્મ્યુ હોઇ સુજરિયાએ તેના પુત્રને ‘લાલ બહાદુર’ એવું નામ આપ્યું. ‘બહાદૂર’ એની અટક નહોતી પણ બાળકે તોફાની દરિયામાં પવનના સુસવાટા વચ્ચે સંસારમાં પગરણ કર્યાં હોઇ તેને બહાદૂર નામ આપ્યું હતું.

એ પછી સુજરિયા નવજાત શિશુને લઇ ગિયાના બંદરે ઊતરી. અહીં તેણે મજૂર તરીકે કામગીરી શરૃ કરી. એ વખતે ગિયાનામાં શેરડી પકવવામાં આવતી હતી. શેરડીના ખેતરોના માલિકો આવા મજૂરો પાસે સખ્ત કામ લેતાં. લાકડાની કેબિનમાં મજૂરોએ રહેવું પડતું. એ કેબિન પણ મજૂરોએ ખેતરમાં જાતે બનાવવી પડતી. સુજરિયાનો પુત્ર મોટો થયો.

તે પછીના વર્ષોની ઘટનાઓનો ઇતિહાસ ઉપલબ્ધ નથી. હા, લાલબહાદુર પણ હવે પરણી ગયો હતો અને એના પરિવારમાં એક બાળકી અવતરી હતી. તે તેની પૌત્રી હતી. ગાઇત્રા બહાદૂર નામ આપવામાં આવ્યું. ૧૯૮૧માં વાત પલટાઇ. લાલ બહાદુરના પરિવારે ગિયાના છોડી દેવા નિર્ણય કર્યો. એ હજુ ખેતરમાં બનાવેલી લાકડાની કેબિનમાં જ રહેતો હતો. એણે અમેરિકા જઇ સ્થાયી થવા નિર્ણય કર્યો હતો. પોતાની માતા સુજરિયાએ બનાવેલી લાકડાની કેબિન પાસે ઊભા રહી એણે ફોટા પડાવ્યા. તેની પાસે હવે પૈસા હતા. બોટ દ્વારા અમેરિકા જવાના બદલે વિમાનની ટિકિટ લીધી.

લાલ બહાદુર પરિવાર સાથે ન્યૂયોર્ક ઉતર્યો. અહીં તેણે પરિવાર સાથે નવી જિંદગીની શરૃઆત કરી. તે ન્યૂજર્સીમાં સ્થાયી થયો. પરિવારની પુત્રી ગાઇત્રા બહાદૂર પણ અહીં જ ભણવા સતત તે ન્યૂજર્સીના મકાનમાંથી હડસન નદીની પેલે પાર આવેલા ‘મેનહટન’ વિસ્તારની ગગનચુંબી ઇમારતોને જોઇ રહેતી.

તેની દાદીના ભજનો સાંભળતી. ચેનલ્સ પર બ્રોડકાસ્ટ થતી હિન્દી ફિલ્મો નિહાળતી. ગાઇત્રાને કહેવામાં આવ્યું હતું કે ઘરની બહાર નિકળવું નહીં. ગોરા છોકરાઓની ડોટ બસ્ટર ગેંગ ભારતીય યુવતીઓ પર હુમલા કરે છે. ડોટ બસ્ટર એટલે કપાળમાં બિંદી લગાડેલી ભારતીય યુવતીને પરેશાન કરતી ગેંગ. ગાઇત્રા હવે અમેરિકામાં જ ભણવા લાગી . તે યાલેમાં ભણવા ગઇ અને અંગ્રેજી સાહિત્યમાં એ ગ્રેજ્યુએટ થઇ. તે પછી પત્રકારત્વનું ભણવા કોલંબિયા સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમમાં ગઇ. અહીંથી તેણે પત્રકારત્વની ડિગ્રી લીધી. ૨૦૦૭માં તેને હાર્વર્ડ યુનિર્વિસટી તરફથી ‘નિમેન ફેલોશીપ’ મળી. એ વખતે તે “ધી ફિલોડેલ્ફિયા ઇન્કવાયરર” માં બીજા ૭૦ પત્રકારો સાથે કામ કરતી હતી. એ બધામાંથી એકમાત્ર ગાઇત્રાને જ ફેલોશીપ મળી હતી.

એ દિવસે એણે એના પરિવારના અતીતને યાદ કર્યો. એને થોડી થોડી ખબર હતી કે તેની વડ દાદી એક મજૂર તરીકે વહાણમાં બેસીને ગિયાના આવી હતી. તે કોણ હતી? શા માટે ભારત છોડયું? તેના સગા સંબંધી કોણ હતા? એ બધા પ્રશ્નોના ઉત્તર શોધવા એણે સંશોધન કરવા નિશ્ચય કર્યો. તે હવે એક ન્યૂઝ સ્ટોરી કરવા માંગતી હતી.

એક સંશોધનાત્મક પત્રકાર તરીકે એણે કામગીરી શરૃ કરી. તેની પાસે હાર્વર્ડની ફેલોશીપ તો હતી જ. તેની દાદી કયા વહાણમાં આવી હતી? કઇ તારીખે તે કોલકાતાથી ઉપડયું હતું? તેમાં કોણ કોણ ઉતારૃ હતા? તે બધી ખોજ કરવા તે લંડન ગઇ. ફેલોશીપના પૈસા ટૂંકા હતા. છતાં તે એકલી હોઇ તેણે બે વર્ષ સુધી બ્રિટન અને કેરેબિયનના આર્કાઇવ્ઝમાં સંશોધન જારી રાખ્યું. એ બહુ જ મુશ્કેલ કામ હતું. એની દાદી સુજરિયાએ “ધી કલાઇડ” નામના જે વહાણમાં મુસાફરી કરી હતી તેનો રેકોર્ડ નાશ પામી ચૂક્યો હતો. એ જ રીતે તેની દાદીના અવાજ, પત્રો કે બીજા કોઇ દસ્તાવોજોની સ્મૃતિ ઉપલબ્ધ નહોતી. છતાં એણે એની દાદીની સ્ટોરીની ખોજ જારી રાખી. એક લાંબી દડ મજલ અને સખ્ત પરિશ્રમ બાદ એણે એની દાદીની સ્ટોરી રૃપે એક પુસ્તક લખ્યું ઃ “ર્ઝ્રંર્ંન્ૈંઈ ઉર્ંસ્છગ્દ” અર્થાત મજુર સ્ત્રી. એ પુસ્તકમાં એ સતત પ્રશ્નો પૂછતી રહે છે ઃ “શા માટે મારી દાદી સુજરિયાએ મજૂર થવાનું પસંદ કર્યું? સુજરિયા ઉચ્ચ બ્રાહ્મણ કુળની સ્ત્રી હોવા છતાં તેણે ગિયાનામાં શેરડીના ખેતરમાં બંધક મજૂર થવાનું કેમ પસંદ કર્યું! તે જહાજમા બેઠી ત્યારે પ્રેગ્નન્ટ હતી તો તેના ઉદરમાં કોનંુ બાળક હતું? શું તેનું અપહરણ થયુ હતું? કોઇએ ઉંચકીને તેને વહાણમાં બેસાડી દીધી હતી? શું તે જાતેજ ઘરેથી ભાગી ગઇ હતી? શું તે વેશ્યા હતી? ગાર્ડન રિચ કોલકાતા છોડીને તે ગિયાના કેમ ગઇ? શુ તેને ખબર નહોતી કે આ વન વે જર્ની જ છે?”

ગાઇત્રા બહાદૂર “કુલી વુમન” પુસ્તકમાં અદ્ભૂત વર્ણન છે. તે કહે છે ઃ “મારી દાદીના જીવનમાં રહસ્યોને શોધવા જતાં ગિયાનામાં રહેતા લોકોની જિંદગી વિશે પણ જાણ્યું. ગિયાનામાં હું મારા કાકા-કાકીઓ, વૃદ્ધોને પણ મળી, એ બધાએ મારી દાદાની ઘણી બધી વાતો કરી. મારી દાદી મજૂરી કરતાં કરતાં માટીની બનાવેલી ચુંગી પણ પીતી હતી. મારા દાદી મજૂર બની હોવા છતાં તેનું વ્યક્તિત્વ કેરિશ્મેટિક હતું. મારી દાદીએ કોલકાતા કેમ છોડયું તે રહસ્ય તો અકબંધ જ રહ્યું પરંતુ એ સમયગાળા દરમિયાન ભારત છોડીને કેરેબિયન ટાપુ પર આવેલી ભારતીય સ્ત્રીઓની જિંદગી વિશે મને ઘણું જાણવા મળ્યું. ભારતથી આવેલી મજદૂર સ્ત્રીઓને શેરડીના પ્લાન્ટેશનના માલિકો તરફથી ભારે માર અને હિંસાનો સામનો કરવો પડતો. ભારતીય સ્ત્રીઓને ‘મેચિટે’ નામના ધારિયા જેવા શસ્ત્રથી લોહીલુહાણ કરી દેવાતી. કેટલીયે સ્ત્રીઓની કહાણીઓ તો દર્દભરી છે. એ બધુ જ વર્ણન મેં મારા પુસ્તકમાં કર્યું છે.

ગાઇત્રા બહાદુર તેના પુસ્તકમાં લખે છે ઃ મારી દાદી ઉચ્ચ કુળની બ્રાહ્મણ હોવા છતાં એણે ‘કુલી’ બનવા નિર્ણય કર્યો હોઇ ઇતિહાસમાં એ બોજ બની રહે તે માટે જ એ પુસ્તકનું નામ “કુલી વુમન” રાખ્યું છે. મેં મારા પૂર્વજોની ખોજ કરવા ભારતમાં પ્રવાસ કર્યો. મારા ગ્રેટ ગ્રાન્ડ ફાધર અને ‘ગ્રેટ ગ્રાન્ડ મધર મૂળ બિહાર-બુરહાનપુરના હતા. હું બુરહાનપુર ગઇ પણ મારા પૂર્વજોનો કોઇ તાગ ના મળતાં એક ‘ડેડ એન્ડ’ ને સ્પર્શી હું પાછી આવી. ભારતથી કેરેબિયન આવેલા બંધક મજૂરોનો રેકોર્ડ તપાસવા હું લંડન ટ્રિનીડાડ અને ગિયાનાના આક્રાઇવ્ઝના તમામ રેકર્ડસ તપાસી ગઇ. ભારતથી કુલ ૭૭ ખેપમાં બંધક મજૂરો કેરેબિનય આવ્યા હતા. તેનાથી મને જાણવા મળ્યું કે અમેરિકામાં વિકસી રહેલા અખબાર ઉદ્યોગના વપરાશનો કાગળ બનાવવા કેરેબિયનમાં આવી પ્લાન્ટેશન કરવામાં આવતુ હતું. અહીં આવેલી અનેક ભારતીય સ્ત્રીઓની હત્યાઓ તેમના સાથીદારોેએ કરી દીધી હતી. પ્લાન્ટેશનના ઓવરસિયર્સ ભારતીય સ્ત્રીઓ સાથે સુઇ જતા. એ બધાની વચ્ચે મારી દાદી સુજરિયા કેવી રીતે જીવી હશે? ૧૮૩૩માં બ્રિટને ગુલામી નાબૂદ કરતો કાયદો કર્યો તે પછી બ્રિટન જ્યાં જ્યાં રાજ્ય કરતું હતું તે તે દેશોમાંથી આવા મજૂરોને કેરેબિયન લઇ જવાતા હતા. આવા બંધક મજૂરો ભરીને પહેલુ જહાજ ૧૮૩૩માં કોલકાતાથી બ્રિટિશ ગિયાના રવાના થયું હતું. આવા મજૂરો સ્વયં ઇચ્છાથી આવ્યા છે તેમ કહેવાતું પણ એ તેમની મજબૂરી હતી. ૧૮૩૮થી ૧૯૧૭ દરમિયાન બ્રિટને ભારતમાંથી લાખ્ખો મજૂરોને જહાજમાં ભરી કેરેબિયન ઠાલવી દીધા હતા અને બધાએ શેરડી વાવવાનું અને કાપવાનું કામ કરવું પડતું. દરેક જહાજમાં પુરુષ કરતાં સ્ત્રીઓ અડધી જ રહેતી. એટલે કે દર ૧૦૦ પુરુષોએ ૪૦ સ્ત્રીઓ રહેતી. કેરેબિયન ઉતર્યા પછી સ્ત્રીઓની તંગીના કારણે સ્ત્રીઓને અનેક પુરુષો સાથે સૂઇ જવું પડતું. બળાત્કારના ભોગ બનવું પડતું. હિંસાનો ભોગ બનવું પડતું. મારી દાદી સુજરિયા પણ તેમાંની એક હતી.”

આવું ખોફનાક વર્ણન ધરાવતા મૂળ ભારતીય પણ અમેરિકન લેખિકા ગાઇત્રા બહાદુરના પુસ્તક “ર્ઝ્રંર્ંન્ૈંઈ ઉર્ંસ્છગ્દ” ને અમેરિકન અખબારો ‘ધી ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ” તથા “ધી વોશિંગ્ટન પોસ્ટ” દ્વારા બેસ્ટ સેલર પુસ્તકોની યાદીમાં અગ્રણ્ય સ્થાન મળ્યું છે. એક મજદૂર સ્ત્રીના પ્રપૌત્રી પણ એક શ્રેષ્ઠ લેખિકા અને પત્રકાર બની શકે છે.

www.devendrapatel.in