રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

કુદરતનો દરેક પ્રહાર કોઈને કોઈ અસરો છોડી જાય છે. યુદ્ધ પણ કોઈને કોઈ આડઅસરો છોડી જાય છે. કુદરતી આપત્તિ અને ભયાનક યુદ્ધ માનવજાતનો માત્ર વિનાશ જ કરે છે, એવું નથી પરંતુ જે જીવતાં રહી જાય છે તેમને પણ બેબસ બનાવી જાય છે.

નેપાળમાં આવેલા ધરતીકંપ બાદ નેપાળના સમાજજીવનમાં પણ ભયાનક અસર પેદા થઈ છે. એ મહાવિનાશક ધરતીકંપે લાખો નેપાળી લોકોને મજૂર તથા સેક્સવર્કસમાં તબદીલ કરી નાખ્યાં છે. આ ભૂકંપ બાદ નેપાળમાં ઘરબાર વિહોણાં બની ગયેલા પરિવારોની યુવાન સ્ત્રીઓ કે કુંવારિકાઓને સેક્સ ટ્રાફિકિંગનો ભોગ બનવાનો વારો આવ્યો છે.

દિલ્હીથી પ્રગટ થતાં ‘પાયોનિયર’ નામનાં અખબારના પત્રકાર શાલિની સકસેનાએ કરેલા એક અભ્યાસ પ્રમાણે દર ૨૬.૨૮ મિનિટે એક નેપાળી યુવતીને આ ધંધામાં હડસેલાવું પડે છે. નેપાળમાં પહેલેથી જ ગરીબી છે અને કેળવણીનો અભાવ છે, આ કારણે નેપાળના સમાજજીવનની પરિસ્થિતિ વધુ વિષમ બની છે. પેટિયું રળવા લાચાર નેપાળ યુવતીઓ સૈકાઓ જૂના લોહીના વેપારનો ભોગ બની રહી છે. આમાંથી ઘણીબધી નેપાળી યુવતીઓને સેક્સના ધંધામાં પરોવવા ભારતમાં ધકેલી દેવાય છે.

તાજેતરમાં દિલ્હીના ગુડગાંવની પોલીસે બે નેપાળી સ્ત્રીઓની જિંદગી બચાવી, તેમાંની એક ૩૦ વર્ષની હતી, તે બે બાળકોની માતા હતી અને તેના પતિને કેન્સર હતું. બીજી ૫૦ વર્ષની હતી અને ડિવોર્સી હતી. આ બંને સ્ત્રીઓ મોત કરતાં વધુ ખરાબ જિંદગી જીવી રહી હતી. આ બંને નેપાળી સ્ત્રીઓને એક સાઉદી અરેબિયાના ડિપ્લોમેટ દ્વારા ગોંધી રાખવામાં આવી હતી અને તેમને વારંવાર દૂર કરવામાં આવતી હતી તથા તેમના પર વારંવાર બળાત્કાર કરવામાં આવતો હતો. આ બંને નેપાળી યુવતીઓએ સાઉદી અરેબિયાના ડિપ્લોમેટ અને તેમના મિત્રોના ગેંગરેપનો ભોગ બની હોવાનો આરોપ મૂકેલો છે. નેપાળમાં ભૂકંપ બાદ ભારતમાં ઊજળાં ભવિષ્યનું સ્વપ્ન બનાવીને ચાર મહિના પહેલાં ભારત લાવવામાં આવી હતી.

ચોંકાવનારી વાત એ છે કે, આ બંને નેપાળી સ્ત્રીઓને એક માણસે રૂ. ૧-૧ લાખમાં ભારતીય એજન્ટને વેચી હતી. કપલાન નામના ભારતીય દલાલે આ સ્ત્રીઓને રૂ. ૩૦ હજારની ઓફર કરીને સાઉદી ડિપ્લોમેટને વેચી હતી. એ માણસનું નામ મજાદ હોવાનું બહાર આવ્યું તે પછી એ બંને નેપાળી યુવતીઓને સાઉદી અરેબિયા લઈ જવામાં આવી હતી. પંદર દિવસ બાદ તેમને ભારત પાછી લાવવામાં આવી હતી, તે પછી તેમના પર હિંસા અને બળાત્કારનો સિલસિલો શરૂ થયો હતો.

એવો જ બીજો એક કિસ્સો ચમેલીનો છે. ચમેલી માત્ર ૧૩ જ વર્ષની છે, તે નેપાળના છતિવાન નામનાં ગામમાં રહેતી હતી. ભૂકંપ પછી તે પરિવારને મદદ કરવા માગતી હોઈ તેણે સ્કૂલ છોડી દીધી હતી. તેણે કાઠમાંડુની એક કાર્પેટ ફેક્ટરીમાં કામ કરવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેને રોજ ૧૬ કલાક કામ કરવું પડતું હતું. સવારે ૪ વાગે તે કામે જતી અને રાત સુધી કામ કરતી. રાત્રે કામ કરતી વખતે તેને ઊંઘ આવી જાય તો તેની આંખમાં લાલ રંગનું મરચું નાખવામાં આવતું, જેથી તે આંખો ખુલ્લી રાખી શકે. તે ભારત જવા માગતી હતી પરંતુ બહારના ગાડ્ર્સ તેને છટકવા દેવા માગતા નહોતા. છેવટે એક એનજીઓ(નોન ગવર્મેન્ટલ ઓર્ગેેનાઇઝેશન) તેની સહારે આવી અને બાળમજૂરી તથા વેઠમાંથી તેને મુક્ત કરાવી.

તા. ૨૫ જુલાઈ ૨૦૧૫ના રોજ દિલ્હીનાં ઇંદિરા ગાંધી ઇન્ટરનેશનલ એરપોર્ટ પરથી બે શંકાસ્પદ વ્યક્તિઓની ધરપક્ડ કરવામાં આવી હતી. આ બંને વ્યક્તિઓની પૂછપરછ બાદ નેપાળથી ભારત આવેલી અને ભારતથી દુબઈ મોકલવામાં આવનાર ૨૧ જેટલી નેપાળી યુવતીઓને બચાવી લેવામાં આવી હતી. આ ૨૧ નેપાળી યુવતીઓને દક્ષિણ-પશ્ચિમ દિલ્હીમાં રાખવામાં આવી હતી.

યુનિસેફના એક અહેવાલ પ્રમાણે નેપાળમાં ભૂકંપ બાદ અનાથ થઈ ગયેલાં બાળકોને દુબઈ મોકલી દેવાનું કામ શરૂ કર્યું હતું. ગલ્ફના દેશોમાં બાળકો સાથે સેક્સુઅલ દુર્વ્યવહારની વિકૃતિ કેટલાંક લોકો ધરાવે છે, આવાં ૨૫૪ બાળકોને બચાવી લઈ અનાથાશ્રમમાં મોકલી દેવામાં આવ્યાં હતાં.

ઇન્ટરનેશનલ લેબર ઓર્ગેનાઇઝેશનના અહેવાલ અનુસાર દર વર્ષે નેપાળમાંથી ૧૨,૦૦૦ જેટલી સ્ત્રીઓ અને બાળકોને સેક્સ ટ્રાફિકિંગ માટે નેપાળની બહાર ધકેલી દેવાય છે.

તેમનું શારીરિક શોષણ જ થાય છે જ્યારે ૩ એન્જલ્સ નેપાળ નામની સંસ્થાના કહેવા પ્રમાણે દર વર્ષે નેપાળમાંથી ૨૦,૦૦૦ છોકરીઓને સેક્સના ધંધા માટે બહાર મોકલી દેવાય છે, એટલે કે દર ૨૬.૨૮ મિનિટ એક નેપાળી યુવતીને બહાર મોકલી દેવાય છે. હ્યુમન રાઇટ્સ કમિશનના આંકડા પ્રમાણે ૨૦૧૧-૧૨ના વર્ષ દરમિયાન ૧૩,૦૦૦ નેપાળી સ્ત્રીઓ અને બાળકોને સેક્સ ટ્રાફિકિંગ માટે નેપાળની બહાર મોકલી દેવાયાં હતાં.

ધી ગ્લોબલ સ્લેવરી ઇન્ડેકસના કહેવા મુજબ વિશ્વમાં ૨,૨૮,૭૦૦ જેટલાં નેપાળી લોકો ગુલામીની દશા ભોગવે છે. યુનિસેફના આંકડા અનુસાર દર વર્ષે ૭,૦૦૦ નેપાળી સ્ત્રીઓ અને બાળકોને એકમાત્ર ભારતમાં જ વેશ્યાગૃહોમાં કામ કરવા મોકલી દેવામાં આવે છે.

બીજા એક આંકડા પ્રમાણે નેપાળમાંથી રોજ ૫૪ જેટલી યુવતીઓને ભારતમાં ધકેલી દેવામાં આવે છે. એ બધાંને દિલ્હી અને દુબઈ જેવાં મોટાં શહેરોમાં કામ અપાવવાનાં સપનાં બતાવવામાં આવે છે પણ છેવટે તેઓ સેક્સના ધંધામાં કે, ગુલામીમાં ફસાઈ જાય છે.

આ બધાનું કારણ નેપાળમાં પ્રવર્તતી ગરીબી છે, એમાંયે ભૂકંપે પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ કરી દીધી છે. નેપાળમાં ભૂકંપને કારણે ૧૪,૫૪૧ જેટલા કલાસરૂમ ધ્વસ્ત થયા છે. ૯,૧૮૪ ઓરડા ક્ષતિગ્રસ્ત થયા છે, હવે નેપાળનાં બાળકો ભણવા ક્યાં જાય? નેપાળના ૧૪ જિલ્લાઓમાં ૯૦ ટકા ઘર જમીનદોસ્ત થયાં છે. ઘણી દુકાનો બંધ થઈ ગઈ છે. નેપાળ ટૂરિઝમ પર નિર્ભર દેશ છે. ભૂકંપ બાદ પ્રવાસીઓ ઘટયા છે. આ બધાં કારણોસર નેપાળનાં લોકોની આર્િથક હાલત વિષમ બની છે, છેવટે રોજી રળવા નેપાળની યુવતીઓને ભારત અને અખાતના દેશોમાં જવું પડે છે, જ્યાં પહોંચ્યા બાદ તેમની સાથે દગો જ થાય છે.

ભારત અને નેપાળની સરહદ ૧,૦૦૦ માઈલ લાંબી છે, તેના પર માત્ર ૧૪ જ ચેકપોઇન્ટ છે. આ કારણસર નેપાળમાંથી યુવતીઓને નેપાળની બહાર સ્મગલ આઉટ કરવાનું કામ સરળ થઈ ગયું છે. ૧૨થી ૨૫ વર્ષની નેપાળી છોકરીઓને છેવટે મુંબઈ, બેંગ્લોર, દિલ્હી, સિલિગુરી કે કોલકાતા જેવાં શહેરોનાં વેશ્યાગૃહોમાં જ ધકેલી દેવાય છે. ભૂકંપ પછી માત્ર ભારતમાં જ ૬૦,૦૦૦ નેપાળી યુવતીઓ પ્રવેશી ચૂકી છે. એ ઘટના ચોંકાવનારી અને ચિંતાજનક છે.

એ બિચારી નેપાળી છોકરીઓ આ ધંધામાંથી બહાર નીકળવા માગે છે કોણ બચાવશે તેમને?

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

પાકિસ્તાનના પૂર્વ વિદેશ મંત્રી ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરીએ એક પુસ્તક લખ્યું છે :’નાઈધર અ હોક નેર અ ડવ!’ આ પુસ્તક પાકિસ્તાનની વિદેશ નીતિની ભીતરની વાતો તેમના દ્રષ્ટિકોણથી લખી છે. આ પુસ્તકના લોકાર્પણનો કાર્યક્રમ દિલ્હીમાં સફળતાપૂર્વક યોજાયા બાદ એવો જ કાર્યક્રમ મુંબઈમાં યોજવામાં આવ્યો હતો. સાંજે એ કાર્યક્રમ યોજાય તે પહેલાં સવારે શિવસેનાના કાર્યકરોએ એ કાર્યક્રમના આયોજક સુધીન્દ્ર કુલકર્ણીના ચહેરા પર કાળીશાહી લગાવી દીધી, જેનો દેશભરના બુદ્ધિજીવીઓ એ વિરોધ કર્યો. ખૂદ ભાજપાએ પણ આવા કૃત્યનો વિરોધ કર્યો. કેટલાંકે શીવસૈનિકોને દેશી તાલીબાન પણ કહ્યા.

સુધીન્દ્ર કુલકર્ણી એક સમયે અગાઉના વડાપ્રધાનનાં પ્રવચનો લખનાર લેખક અને એલ.કે.અડવાણીના સહયોગી રહી ચૂક્યા છે. આ ઘટના પછી પાકિસ્તાનથી આવેલા પૂર્વ વિદેશમંત્રી કસુરી બોલ્યા : ‘શું આ ભારત છે? લોકતંત્રમાં વિરોધ કરવાનો સહુને અધિકાર છે પરંતુ તે કાનૂનની મર્યાદામાં રહીને કરવો જોઈએ’

ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરી પાકિસ્તાનના નાગરિક છે, પરંતુ તેમને ભારત આવવાના વિઝા હાલની સરકારે આપ્યા હતા, જે સરકારમાં શિવસેના ખુદ ભાગીદાર છે. ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરી ભારત વિરોધી હોઈ શકે છે, પરંતુ તેમને ભારત આવવાનું નિમંત્રણ આપનાર સંસ્થા તો ભારતીય હતી. દિલ્હીમાં તેમના પુસ્તકના લોકાર્પણનો કાર્યક્રમ યોજાયો ત્યારે ભારતના પૂર્વ વડાપ્રધાન ડો.મનમોહન સિંહ, પૂર્વ નાયબ વડાપ્રધાન એલ.કે. અડવાણી તથા મણીશંકર ઐયર વગેરે હાજર હતા.

સવાલ એ છે કે, ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરી જો ભારત માટે વિલન જ હોય તો તેમને વિઝા આપ્યા જ શા માટે? કસુરી તો અત્યારે સત્તા પર નથી. એથી ઉલ્ટુ ભારતની સરહદે થતા ગોળીબારનાં કારણે કસુરી સામે વિરોધ કરનાર શિવસેના એ વાત કેમ ભૂલી જાય છે કે, હાલના ગોળીબાર માટે કોઈ જવાબદાર હોય તો તે પાકિસ્તાનની હાલની સરકાર છે અને હાલના પાક.વડાપ્રધાન નવાઝ શરીફ તો ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના શપથગ્રહણ વખતે ભારતના મહેમાન બની ચૂક્યા છે. એ વખતે તેમણે નવાઝ શરીફને આમંત્રણ આપ્યું હતું તેમનો વિરોધ કરવાની તાકાત શિવસેનામાં છે?

પાકિસ્તાનમાં માત્ર નામનું જ લોકતંત્ર છે પાકિસ્તાનના લોકતંત્રની અસલી કમાન તો પાકિસ્તાનના આર્મી અને આઈ એસ આઈ પાસે છે, પરંતુ ભારતમાં તો સાચુકલી લોકશાહી છે. શિવસેનાએ પહેલાં ગાયક ગુલામ અલીનો કાર્યક્રમ રદ કરાવ્યો અને તે પછી કસુરીને આમંત્રણ આપનાર સુધીન્દ્ર કુલકર્ણીના ચહેરા પર કાળી સાહી લગાવી દીધી. ગીત, સાહિત્ય કે સંગીતને કોઈ સીમાડા હોતા નથી. આ બે ઘટનાઓ બાદ વિશ્વના એક વિશાળ લોકતાંત્રિક દેશ અંગે કેવો સંદેશ જશે?

ચાલો, થોડુંક ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરી અંગે પણ જાણી લઈએ. એ વાત સાચી કે કસુરી કોઈ સજ્જન કે ઉમદા વ્યક્તિ નથી, પરંતુ એક વિચારક તો છે જ. તેમણે તેમના પુસ્તકમાં લખ્યું છે : ‘ભારત, પાકિસ્તાન, ચીન અને રશિયા સહિત આપણે આ ચાર દેશો વિશ્વના સહુથી વિશાળ અર્થતંત્રનું કેન્દ્ર છીએ. આ ફાઈબર ઓપ્ટિક્સ અને પાઈપલાઈનની ભૂમિ છે અને આપણે અંદરોઅંદર જે રીતે ઝગડીએ છીએ તે જોઈને દુનિયા આપણી સામે હસતી હશે. આમાં આપણે બધા મૂર્ખ જ સાબિત થઈએ છીએ. આપણે આ આંતરિક ઝઘડાનો હવે અંત લાવવાં જોઈએ!’

કસૂરી કહે છે : “ભારત એવું વિચારે છે કે, અમે તેના હિતો વિરુદ્ધ સતત કોઈને કોઈ ષડયંત્ર રચ્યા કરીએ છીએ. એ જ રીતે ભારતે હમણાં જ સિવિલ ન્યુક્લિઅર એનર્જી પ્રાપ્ત કરી, પણ પાકિસ્તાનને તે ના મળી. દેખિતી રીતે જ પાકિસ્તાન આ કારણથી અમેરિકાથી નાખુશ છે અને તેને ચીન વધુ ફેવરેબલ લાગે છે.”

ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરીએ દિલ્હીના એક અંગ્રેજી અખબારને આપેલી મુલાકાતમાં એક નવી જ વાત કરી. તેમણે કહ્યું : ‘પાકિસ્તાનની નવી પેઢી પાકિસ્તાનના ઈતિહાસથી હવે અજ્ઞાાત છે. આ એક સારી વાત છે કે, પાકિસ્તાનની નવી પેઢી પૂર્વગ્રહ રહિત છે અને ધારો કે પાકિસ્તાનની નવી પેઢીને જે થોડાંક પણ પૂર્વગ્રહ હશે, તે તેમની આગલી પેઢી પાસેથી સાંભળ્યા હશે. હવે પાકિસ્તાનની નવી પેઢી આંખો બંધ રાખીને ભારત તેનું દૂશ્મન છે એવું માનતી નથી. આજના પાકિસ્તાનીઓ રસપૂર્વક ભારતીયો ફિલ્મો નિહાળે છે. તેઓ ભારતીય વાનગીઓ માણે છે. પાકિસ્તાન આવતા ભારતીયોને તે ખુશ થઈ મળે છે. આશ્વર્યની વાત એ છે કે, આપણે બે જ એવા દેશો છીએ કે, જ્યાં એક બીજા દેશોના વિદ્યાર્થીઓ એકબીજાના દેશોમાં જઈ શકતા નથી. મારી પત્નીએ પાકિસ્તાનમાં પહેલી લિબરલ આર્ટ યુનિર્વિસટી શરૂ કરી છે. અહીં આવવા માટે કોઈ પ્રોટોકોલ નથી. એ કારણે વિઝા પણ ઉદાર બનાવાયા છે, એ પછી બંને દેશોના કુલ એક લાખ લોકો એકબીજાના દેશોમાં ટ્રાવેલ કરી શક્યા છે.’

ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરી કહે છેઃ’પાક્સ્તિાનનું અસ્તિત્વ ઊભું થયું, ત્યારે પાકિસ્તાનને કોઈ અન્યાય ના થાય તે માટે મહાત્મા ગાંધીજીએ ઉપવાસ કર્યા હતા. આ બાબતો બાળકોને ભણાવવામાં આવતી જ નથી. પાઠયપુસ્તકોમાં એકબીજાના પૂર્વગ્રહોનું જ પ્રતિબીંબ દેખાય છે. એક સમયે જર્મની અને ફ્રાન્સ એકબીજાનાં દુશ્મન હતાં. આજે એ બંને દેશો તેમનો પુરાણો એક સમાન ઈતિહાસ બાળકોને શીખવવા સંમત થયા છે.’

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંવેદનશીલ અને જટીલ સંબંધો વિષે લખાયેલું આ પુસ્તક ‘નાઈધર અ હોક નોર અ ડવ’ એક એવું પુસ્તક છે જે ભારત અને પાકિસ્તાને નવા સંબંધોની શરૂઆત કરવા માટે આંગળી ચીંધે છે. ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરી આદર્શવાદીના બદલે વાસ્તવવાદી વધુ લાગે છે. તેઓ હાલ ૭૪ વર્ષના છે ૨૦૦૨ થી ૨૦૦૭ દરમ્યાન જનરલ પરવેઝ મુશરર્ફના શાસન વખતે તેઓ પાકિસ્તાનના વિદેશમંત્રી હતા. એક સમયે તેઓ ‘બેસ્ટડ્રેસ મેન’ તરીકે જાણીતા હતા.

કસુરીએ તેમના પુસ્તકમાં એવો ઉલ્લેખ કર્યો છે કે, ૨૦૦૭માં ભારત અને પાકિસ્તાન બેક ચેનલ વાટાઘાટો દ્વારા કાશ્મીર સહિતના તમામ પ્રશ્નો ઉકેલવાના આરે હતા. આ સંદર્ભમાં પૂછાયેલા એક પ્રશ્નના જવાબમાં તેઓ કહે છે : ‘જ્યાં સુધી વોટ બેંક આધારીત રાજનીતિ ચાલુ રહેશે, ત્યાં સુધી આ શક્ય નથી. ખરેખર તો આ બાબતે મિડિયા પબ્લિસિટીથી દૂર રહીને કામ કરવું જોઈએ. ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેમના બેક ચેનલ વાટાઘાટો કરનારાઓ પર સંપૂર્ણ ભરોસો રાખવો જોઈએ, અને બેક ચેનલ વાટાઘાટો કરનારાઓમાં કોઈ ધારાશાસ્ત્રી, કોઈ પત્રકાર કે કોઈ રાજનીતિજ્ઞા પણ હોઈ શકે છે. તેઓ એકબીજાને ઝડપથી મળી શકે, તેવા ભરોસાપાત્ર વ્યક્તિ હોવા જોઈએ. એવું પાકિસ્તાન તરફથી પણ હોવું જોઈએ. ભારત અને પાકિસ્તાને મીડિયા પિેેબ્લસિટી રહિત માત્ર સમાનહિત વિષે વિચારવું પડશે એમ થશે તો જ એ પ્રશ્ન પૂછાતો બંધ થશે કે, પાકિસ્તાન કોણ ચલાવે છે!

બેક ચેનલ પોલિટિક્સ એટલે માત્ર મીડિયાને દેખાડવા ખાતરની વાટાઘાટો નહીં પરંતુ બંધ બારણે પ્રશ્નો ઉકેલવા વાટાઘાટો કરવી.

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

‘આઈએસઆઈએસ’નું નામ જ સમગ્ર વિશ્વને ડરાવી રહ્યું છે. ઓસામા બિન લાદેનના અલ કાયદા કરતાં ઇસ્લામિક સ્ટેટ (આઈએસ) નામનું ત્રાસવાદી સંગઠન દુનિયા માટે સહુથી વધુ ખતરનાક સાબિત થઈ રહ્યું છે. તેનો ચહેરો ખોફનાક છે. તેના આતંકવાદીઓ ભયાનક અને બર્બરતાપૂર્ણ કાર્યો માટે કુખ્યાત છે. આવું ખતરનાક સંગઠન ભારતમાં પગપેસારો કરવા પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાની રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવવામાં આવ્યો તે કરતાં ભારત માટે ચિંતાનો વિષય એ છે કે કાશ્મીરમાં આઈએસનો કાળો ધ્વજ પણ હવે લોકોના હાથમાં જોવામાં આવે છે.

આઈએસઆઈએસ હવે ‘આઈએસ’ના ટૂંકા નામથી જાણીતું છે. તા. ૧૦ જૂન,૨૦૧૪ના રોજ મોસુલ પર કબજો જમાવ્યા બાદ તે આંતરરાષ્ટ્રીય ફલક પર આવી ગયું. ઇરાકના ૩૦,૦૦૦ના લશ્કર સામે આઈએસે તેના ૩૦૦૦ જેહાદીઓને રણમેદાનમાં ઉતાર્યા હતા. માત્ર એક જ દિવસમાં આઈએસે મોસુલ પર કબજો કરી લીધો હતો.

તે પછી તા. ૨૯ જૂનના રોજ આઈએસે અબુ બક્ર અલ બગદાદીને ખલીફા જાહેર કરી દીધો. આજે આઈએસ ઇરાકના પશ્ચિમ ભાગ અને સીરિયાના પૂર્વ-ઉત્તર ભાગ પર પોતાનું આધિપત્ય જમાવીને બેઠું છે. આ બધો મળીને કુલ ૭૦૦ ચોરસ કિલોમીટરનો વિસ્તાર થાય છે.ળ

એ આશ્ચર્યની વાત છે કે આઈએસે વિશ્વના ૯૦ દેશોમાંથી ૨૦,૦૦૦ જેહાદીઓને તેનામાં જોડાવા આકર્ષિત કર્યા છે. આઈએસે તેનો પ્રભાવ લેબોનોન, જોર્ડન, સાઉદી અરેબિયા અને કુવૈતની સરહદો સુધી પહોંચાડયો છે. એથીયે વધુ નોંધપાત્ર વાત એ છે કે ઇરાક અને સીરિયામાં તાલીમ લઈને પાછા ફરતા આઈએસના જેહાદીઓએ યુરોપના કેટલાંક દેશોમાં પણ છૂટાછવાયા આતંકવાદી હુમલા કર્યા છે.

ભારત એ વિશ્વના બીજા નંબરનો સહુથી વધુ મુસ્લિમ વસ્તી ધરાવતો દેશ છે. ભારત માટે ચિંતાનો વિષય એ છે કે હવે ફેસબુક, યુ ટયૂબ અને ટ્વિટર જેવાં સોશિયલ મીડિયાનાં માધ્યમોનો આઈએસ ભરપૂર ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. આ માધ્યમ દ્વારા તે વિશ્વભરના યુવાનોને ગુમરાહ કરી તેમને જેહાદી બનવા આકર્ષી રહ્યું છે. હમણાં જ મહેંદી બિશ્વાસ નામનો એક ભારતીય બેંગલુરુમાં એક ટ્વિટર હેન્ડલ દ્વારા આવી પ્રવૃત્તિ ધરાવતો પકડાયો હતો. તે ‘દલીક’ નામનું એક ઈ-મેગેઝિન પણ ચલાવતો હતો. દલીક એ સીરિયાના એક ગામનું નામ છે. આ સંસ્થા માત્ર અરેબિક કે ર્પિસયન બોલતા જેહાદીઓ જ તૈયાર કરવા માગે છે તેવું નથી, લંડન, ફ્રાન્સ, સ્પેન અને ઇટાલી જેવા દેશોમાંથી મુસ્લિમ યુવાનોને સીરિયા-ઇરાક બોલાવી અંગ્રેજી, ફ્રેન્ચ, સ્પેનીશ કે ઇટાલિયન ભાષા બોલતા જેહાદીઓને તેમના  દેશ પાછા મોકલી જે તે દેશમાં આતંક મચાવવાની યોજના ધરાવે છે.

એ વાત સાચી છે કે, ભારતના મુસ્લિમો વધુ સમજદાર અને દેશ પ્રત્યે લગાવ રાખવાવાળા છે. ભારતમાંથી આઈએસમાં જોડાયેલા હોવાનું મનાતા યુવાનોની સંખ્યા ૨૦થી વધુ હોય તેમ લાગતું નથી. તે પૈકી અત્યાર સુધીમાં ચાર જણને તેઓ દેશ છોડીને જેહાદી બનવા જાય તે પહેલાં જ તેમને પકડી લેવામાં આવ્યા છે. આમાં નોંધપાત્ર વાત એ છે કે નાના-નાના યુરોપિયન દેશો કે જેઓ બહુ ઓછી મુસ્લિમ વસ્તી ધરાવે છે તે દેશમાંથી વધુ યુવાનો જેહાદી બનવા તેમનો દેશ છોડી રહ્યા છે, પરંતુ હા, ભારતને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી બધું બરાબર છે તેમ નથી. કાશ્મીરમાં આઈએસનું સીધું પ્રતિનિધિત્વ ના હોવા છતાં આઈએસના ઝંડા લહેરાતા જોવા મળે છે. ભારતમાંથી ડઝનબંધ મુસ્લિમો સીમી અને ઇન્ડિયન મુજાહિદ્દીન જેવી આતંકવાદ સાથે સંકળાયેલી સંસ્થાઓમાં જોડાયા છે. કાશ્મીરને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી કાશ્મીરમાં પાકિસ્તાનથી આવેલા જેહાદીઓ વધુ સક્રિય જણાય છે.

એ જાણવું રસપ્રદ થઈ પડશે કે એક એવી માન્યતા છે કે, ૨૦૦૩માં અમેરિકાએ ઇરાક પર આક્રમણ કર્યું તે પછી આઈએસઆઈએસનો જન્મ થયો, પરંતુ આ માન્યતા ગલત છે. આઈએસઆઈએસનાં મૂળિયાં છેક ૧૯૯૯માં નંખાયાં હતાં. ૧૯૯૯માં જોર્ડનના વતની અબુ મુસાબ અલ ઝરકવીએ અલ કાયદાને પૈસાની અને બીજી તમામ પ્રકારની મદદ કરી હતી. અલ કાયદા અને તાલિબાનોએ અફઘાનિસ્તાનમાં જેહાદી તાલીમ શિબિરો સ્થાપી હતી. અમેરિકાએ અફઘાનિસ્તાનમાંથી તાલિબાનોના સફાયા માટે લશ્કરી પગલાં લીધાં હતાં. એ વખતે જોર્ડનના નાગરિક અને તાલિબાનોના સમર્થક અબુ મુસાબ અલ ઝરકવીને ઈરાનની સરકારે આશ્રય આપ્યો હતો.

૨૦૦૩ની સાલ પછી અલ ઝરકવી અને તેનું જૂથ ઇરાક ગયું હતું. એ જૂથ અલ કાયદામાં ભળી ગયું હતું. તેને અલ કાયદા ઇન ઇરાક એવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું. તે પછી વારંવાર તેનું નામ બદલવામાં આવતું રહ્યું. ૨૦૦૬ની સાલમાં એક ડ્રોન હુમલામાં અલ ઝરકવીનું મોત નીપજ્યું હતું. તે પછી અલ ઝરકવીનું જૂથ ઇરાકના લશ્કરને પછાડવા તેનાં વિરોધી જૂથોમાં ભળી ગયું હતું. આ જૂથો ઇરાકના લશ્કરનો સામનો કરવા વિવિધ દેશોમાંથી જેહાદીઓને આકર્ષિત કરવા માંડયા હતા. ૨૦૦૬માં બદલાતાં નામો સાથે છેવટે તે આઈએસઆઈએસ બની ગયું.

સમયાંતરે આઈએસઆઈએસ અલ કાયદાની પરંપરા રૂઢિમાંથી બહાર આવી ગયું. આ સંગઠને અમેરિકાની કઠપૂતળી જેવા કેટલાંક મુસ્લિમ રાષ્ટ્રોના શાસકોનો પણ વિરોધ કર્યો. એટલું જ નહીં, પરંતુ ઇરાક જેવા દેશોમાં અમેરિકા દ્વારા સંર્વિધત શાસકોના ઇરાકી લશ્કર પર હુમલા કરવાના પ્લાન બનાવ્યા.આઈએસઆઈએસ એથી એક કદમ આગળ વધ્યું છે. તે કટ્ટર છે અને જરૂર પડે જે તે સરકારોને પણ લોહિયાળ લડાઈ કરીને ઉથલાવી દેવા માગે છે. અલ કાયદાના હુમલા એ વ્યક્તિગત ઘટનાઓ હતી, જ્યારે આઈએસના જેહાદીઓ જે તે રાષ્ટ્રને જીતી લઈ ત્યાં ઇસ્લામિક શાસન સ્થાપિત કરવા માગે છે. આઈએસ ગળા કાપવાથી માંડીને બળાત્કાર કરવાની વાતને ગ્લોરિફાય કરવા માગે છે. આઈએસને પણ પોતાનું આર્મી ઊભું કરવામાં રસ છે. આઈએસઆઈએસે ઇરાકના મોસુલ પર હુમલો કરતા પહેલાં વિસ્તૃત આયોજન કર્યું હતું. ઝડપથી હુમલો કર્યો હતો. લાંબું ઇન્ટેલિજન્સ પ્લાનિંગ કર્યું હતું. ઇરાકના મોસુલ ખાતેના લશ્કરી સેનાપતિની હત્યા કરી એક જ દિવસમાં આખું શહેર કબજે કરી લીધું હતું.

આવું તેના માટે ભારતમાં શક્ય નથી. ભારતનું લશ્કર અને ગુપ્તચર વિભાગ વધુ સજાગ છે. ભારતના મુસ્લિમો બુદ્ધિ અને જ્ઞાાનથી વધુ આધુનિક છે, પરંતુ હા,આઈએસઆઈએસને ભારત હળવાશથી લઈ શકે નહીં. આઈએસઆઈએસનો ડોળો ગલ્ફના દેશો પર પણ છે ભારતે તેનો ગુપ્તચર વિભાગ અખાતના દેશોના ગુપ્તચર વિભાગો સાથે વધુ પરામર્શ કરે તેની જોગવાઈ કરવી જોઈએ. માહિતીની આપ-લે કરવી જોઈએ. આઈએસના સાયબર સ્પેસ પર ટ્રેકિંગ કરવું પડશે. બધું સબસલામત છે તેમ માનીને બેસી રહેવાય નહીં. અલ કાયદા કરતાં આઈએસ વધુ ડેન્જરસ છે.

જર્મની એની યંત્રસામગ્રીની ગુણવત્તા અને ટકાઉપણા માટે વિશ્વવિખ્યાત હતું, પરંતુ જર્મનીની કાર બનાવતી વર્ષોજૂની ફોક્સવેગન કંપનીએ અમેરિકાના બજારમાં મૂકેલી એની પ્રતિષ્ઠિત મોટરકારોમાં પ્રદૂષણ પકડાય જ નહીં એવાં સોફ્ટવેરને મૂકીને કરેલી છેતરપિંડી બહાર આવતાં જર્મની તો ઠીક પણ આખું વિશ્વ ચોંકી ઊઠયું છે. જર્મનીની કંપની આવું કરશે એવી કોઈને અપેક્ષા નહોતી.

આ ઘટનાની વિગતો એવી છે કે ફોક્સવેગન કંપનીએ ૨૦૦૮ પછી અમેરિકાના બજારમાં વેચેલી ૪,૮૨,૦૦૦ ડીઝલ મોટરકારોમાં એક એવું સોફ્ટવેર લગાડયું હતું કે, જ્યારે કારની એક્ઝોસ્ટ પાઇપમાંથી બહાર નીકળતા ધુમાડાનો એમિશન ટેસ્ટ કરવામાં આવે ત્યારે તે સોફ્ટવેર એક્ટિવ થઈ જાય અને તે કાર પ્રદૂષણ ફેલાવતી જ નથી તેવાં રિઝલ્ટ્સ આવે, પરંતુ જ્યારે કાર ડ્રાઇવ કરવામાં આવે ત્યારે તે ઇલેક્ટ્રોનિક કંટ્રોલ મોડયુલ ઓફ થઈ જાય. એટલે કે ફોક્સવેગન કંપનીની કારો અમેરિકાના સખત ધારાધોરણ મુજબ પ્રદૂષણ ફેલાવતી જ નથી એમ લાગે. હકીકતમાં એ મોટરકારો વધુ માઇલેજ આપે તે માટે કેટલાંક ધારાધોરણોનો ભંગ કરવામાં આવ્યો હતો.

ફોક્સવેગન કંપનીનું આ છેતરપિંડીનું કૌભાંડ બહાર આવ્યા બાદ કંપનીના સીઈઓ માર્ટિન વિન્ટરકોર્નએ આ છેતરપિંડીનો જાહેર સ્વીકાર કરીને સીઈઓ પદેથી રાજીનામું આપી દીધું છે. અમેરિકાના એમિશન ટેસ્ટમાં પાસ થવા માટે જ કંપનીએ આવું છૂપું સોફ્ટવેર કારમાં ફિટ કર્યું હોવાનું તેમણે કબૂલ કર્યું છે.

આ છેતરપિંડી બહાર આવ્યા બાદ અમેરિકન સરકારે ફોક્સવેગન કંપની પર ૧૮ બિલિયન ડોલરનો દંડ ફટકાર્યો છે. એટલે કે એક કાર દીઠ ૩૭,૫૦૦ ડોલરનો દંડ કર્યાે છે. પ્રદૂષણના નિયમો સાથે છેડછાડ કરવાના ગુનામાં અમેરિકાએ જે સખતાઈ દર્શાવી છે તેવી સખતાઈની તો ભારતમાં કલ્પના જ કરવી મુશ્કેલ છે. વિશ્વમાં પ્રતિબંધિત એવા ખતરનાક ઝેરી અસરવાળા જંતુનાશકો ખુલ્લેઆમ ભારતમાં વેચાય છે. સેંકડો ફેક્ટરીઓ તેમના ઝેરી કચરાનો અને ઝેરી પ્રવાહીનો નિકાલ નદીઓમાં કે ખુલ્લામાં કરે છે. સરકારી વાહનોમાંથી જ કાળા ધુમાડા નીકળતા જણાય છે. પ્રદૂષણ વિભાગ હપ્તા લઈ લોકોને કેન્સરગ્રસ્ત થવા ભારતના ભરોસે છોડી દે છે.

અમેરિકન સરકારના સખત વલણ બાદ ફોક્સવેગન કંપનીના શેરોમાં ૪૩ ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે. ફોક્સવેગન કંપની ભારત સહિત દુનિયાના અનેક દેશોમાં તેની મોટરકારો વેચે છે. આખા યુરોપ અને એશિયામાં તેની મોટરકારો વેચાય છે. ફોક્સવેગન કંપનીએ આવી છેતરપિંડીવાળાં સોફ્ટવેરયુક્ત એવી એક કરોડ દસ લાખ ડીઝલ મોટરકારો વિશ્વમાં વેચી છે.

ફોક્સવેગન કંપનીની જે મોટરકારોને આવા ચિટિંગ સોફ્ટવેરની અસર થઈ શકે છે તેમાં ્ઍી ઈછ૧૮૯ ડીઝલ એન્જિન ધરાવતી જેટા, બિટલ અને ગોલ્ફ મોટરકારોનો સમાવેશ થાય છે. આ ઉપરાંત ૨૦૧૪ અને ૨૦૧૫માં વેચાયેલી પસાટ ડીઝલ, ડીઝલ ઓડી એ૬ મોડલનો સમાવેશ થાય છે. આ બધી મોટરકારો એમિશન ટેસ્ટ લેવાય ત્યારે અમેરિકન ધારાધોરણ મુજબની જણાય છે, પરંતુ ટેસ્ટિંગ મશીન કાઢી લીધા બાદ જ્યારે કાર ડ્રાઇવ કરવામાં આવે ત્યારે ધારાધોરણ કરતાં નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડનું લેવલ ૧૦થી ૪૦ ગણું ઊંચું હોય છે.

ફોક્સવેગન કંપનીના આ એમિશન સ્કેન્ડલના કારણે જર્મનીના વેપારઉદ્યોગ અને જર્મનીના રાજકારણમાં ખળભળાટ મચી ગયો છે. આખું યુરોપ આમેય આર્થિક મંદીનો સામનો કરી રહ્યું છે. ગ્રીસ તો લગભગ નાદાર જ થઈ ચૂક્યું છે. એવા સમયે જર્મનીના મુખ્ય આધાર સમી ગણાતી ફોક્સવેગન કંપનીનું આ કૌભાંડ આખા યુરોપના અર્થતંત્રને હચમચાવી શકે છે. નિષ્ણાતો માને છે કે, જર્મની માટે આ ઘટના ગ્રીસ કરતાંયે મોટી કટોકટી સાબિત થઈ શકે છે.

ફોક્સવેગન તે જર્મનીની કાર બનાવતી મોટામાં મોટી કંપની છે. એટલું જ નહીં, પરંતુ સહુથી વધુ લોકોને રોજી આપતી કંપની છે. આ કંપની એકમાત્ર જર્મનીમાં જ ૨,૭૦,૦૦૦ લોકોને રોજી આપે છે. આ કંપનનીને પાર્ટ્સ સપ્લાય કરતી બીજી કંપનીઓમાં પણ બીજા હજારો કર્મચારીઓને રોજી મળે છે, પરંતુ હવે ફોક્સવેગન કંપની પર અમેરિકન સરકારનો આકરો દંડ તથા કંપનીની કારોના વેચાણમાં સંભવિત ઘટાડો તથા શેરબજારમાં ફોક્સવેગનના શેરની ગગડતી વેલ્યૂના કારણે આખા જર્મનીના અર્થતંત્ર માટે એક જબરદસ્ત સંકટ ઊભું થયું છે. જર્મન સરકારને ચિંતા એ વાતની પણ છે કે આખા જર્મનીની શાખ દાવ પર લાગી જવાના કારણે બીએમડબલ્યુ જેવી કાર બનાવતી જર્મનીની બીજી કંપનીઓની મોટરકારોના વેચાણમાં પણ ઘટાડો આવી શકે છે. અલબત્ત, ફોક્સવેગન સિવાયની જર્મનીની બીજી ઓટો કંપનીની મોટરકારો માટે આવી કોઈ ફરિયાદો ઊઠી નથી, પરંતુ ફોક્સવેગનના કૌભાંડની મનોવૈજ્ઞાાનિક અસર બીજી કંપનીઓ પર થાય તો જર્મનીના હાલ ગ્રીસ કરતાં ભૂંડા થાય તેમ છે.

જર્મન સરકાર કહે છે કે, “જર્મની માટે ઓટો ઇન્ડસ્ટ્રી તેના અર્થતંત્રનો મજબૂત સ્તંભ છે. ફોક્સવેગનની કટોકટી છતાં દેશના અર્થતંત્રને વાંધો નહીં આવે.”

અલબત્ત, નિષ્ણાતો માને છે કે, ચીનના અર્થતંત્રમાં ઊભી થયેલી તકલીફોની અસર આમેય જર્મન પર હતી અને હવે ફોક્સવેગનના પ્રકરણના કારણે તેની મુશ્કેલીઓમાં વધારો થયો છે. ફોક્સવેગનનું વેચાણ ઘટી જાય તો તેના સપ્લાયર્સને પણ એની અસર થશે. છેવટે આખા જર્મનીના અર્થતંત્રને તેની અસર થઈ શકે છે. ઓટોમોબાઇલ અને કારપાર્ટ્સ તે જર્મનીનો મોટામાં મોટો નિકાસ ઉદ્યોગ છે. આ સેક્ટર વર્ષે દહાડે ૨૨૫ બિલિયન ડોલરના માલની નિકાસ કરે છે. જર્મનીની કુલ નિકાસનો આ પાંચમો હિસ્સો ધરાવે છે, તેથી ફોક્સવેગનના આ કૌભાંડને હળવાશથી લઈ શકાય નહીં. ફોક્સવેગનના આ કૌભાંડે જર્મનીના અર્થતંત્રના આત્માને પ્રભાવિત કર્યું છે.

અલબત્ત, જર્મનીના કેટલાંક અર્થશાસ્ત્રીઓ માને છે કે, અમે નથી માનતા કે બીજા દેશોના લોકો જર્મન કંપનીઓની ગુણવત્તા માટે શંકા કરે. ‘મેઇડ ઇન જર્મની’ના લેબલ હેઠળ વેચાતી અન્ય ચીજો માટે લોકોને સંદેહ થશે નહીં એવી અમને આશા છે.

આ બચાવ અને ધીરજ આપવાના પ્રયાસ છતાં જર્મનીની સરકાર, ઉદ્યોગપતિ અને તેમના અર્થશાસ્ત્રીઓને અંદરથી ભયંકર ચિંતા છે. ચિંતા એ છે કે, શું હવે લોકો ‘મઇડ ઇન જર્મની’ના લેબલવાળી વસ્તુઓ ખરીદશે?

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

આંતરરાષ્ટ્રીય કૂટનીતિમાં ભારત માટે ઇઝરાયેલ સાથેના સંબંધો વિકસાવવા એ વ્યૂહાત્મક મહત્ત્વ અને કેટલીક જટિલતા પણ ધરાવે છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ઇઝરાયેલ જાય તે પહેલાં ભારતના મહામહિમ રાષ્ટ્રપતિ ઇઝરાયેલ જવાના છે. આજના જટિલ સમયમાં ઇઝરાયેલની મુલાકાત ભારત માટે અનેક પ્રકારનાં મહત્ત્વપૂર્ણ કારણો ધરાવે છે. ભારત જેવા દેશે સહુથી પહેલાં ઇઝરાયેલને બરાબર સમજી લેવાની જરૂર છે. ઇઝરાયેલ યહૂદી પ્રજાનો દેશ છે. વિશ્વની તમામ પ્રજાઓમાં યહૂદી એક વિશિષ્ઠ પ્રજા છે. ઇઝરાયેલનો ઉપલબ્ધ ઇતિહાસ ૪૦૦૦ વર્ષ પુરાણો છે. ઇઝરાયેલ બાઇબલની કથાઓની ભૂમિ છે. પહાડીઓ, સફેદ પથ્થરો,ખીણો અને સમુદ્રોથી ઘેરાયેલો આ દેશ નહીંવત્ વરસાદ ધરાવે છે. ચાર હજાર વર્ષ પહેલાં યહૂદીઓ અને આરબોના પૂર્વજ અબ્રાહમ અથવા ઇબ્રાહિમ અહીં જન્મ્યા હતા. વિશ્વને અમર ગીતો આપનાર કિંગ ડેવિડ અને રાજા સોલોમન પણ અહીં જન્મ્યા હતા. ઈશ્વરના દસ આદેશો અર્થાત્ ‘ધ ટેન કમાન્ડમેન્ટ્સ’ આપનાર મોસીસ પણ યહૂદી હતા. વિશ્વને પ્રેમ અને દયાનો સંદેશો આપનાર જિસસ કાઇસ્ટ પણ યહૂદી પરિવારમાં જન્મ્યા હતા. વિશ્વને સામ્યવાદની થિયરી આપનાર કાલ માર્ક્સ પણ યહૂદી હતા. આધુનિક મનોવિજ્ઞાાનના પ્રણેતા ડો. સિગ્મંડ ફ્રોઇડ પણ યહૂદી હતા. જેમની થિયરીના આધારે અણુબોમ્બ બન્યો તે રિલટિવિટીનો સિદ્ધાંત આપનાર વિશ્વવિખ્યાત વૈજ્ઞાાનિક આલ્બર્ટ આઇનસ્ટાઇન પણ યહૂદી હતા. ‘શિન્ડલર્સ લિસ્ટ’ અને ‘જુરાસિક પાર્ક’ જેવી ફિલ્મોના દિગ્દર્શક સ્ટીવન સ્પીલબર્ગ પણ યહૂદી છે. નોબેલ પ્રાઇઝ આપવાનું શરૂ થયું ત્યાર પછી ભાગ્યે જ કોઈ એવું વર્ષ પસાર થયું હશે જ્યારે કોઈ એકાદ યહૂદીને નોબેલ પ્રાઇઝ મળ્યું ના હોય. અમેરિકામાં આમ તો બહુમતી ખ્રિસ્તીઓની છે, પરંતુ ત્યાં સહુથી વધુ ધનિકો યહૂદીઓ છે.

ઇઝરાયેલનું પાટનગર જેરુસલેમ છે. અહીં વિશ્વભરના મુસ્લિમોની વિખ્યાત ઓમર (ઉમર)ની મસ્જિદ પણ છે, જ્યાં પવિત્ર ખડકોને સાચવી રાખવામાં આવ્યા છે. મુસ્લિમો માટે મક્કા અને મદીના પછી ઐતિહાસિક મહત્ત્વ ધરાવતું આ યાત્રાસ્થળ છે. જેરુસલેમથી નજીક બેથલેહામ આવેલું છે, જ્યાં ઈસુખ્રિસ્ત જન્મ્યા હતા. જેરુસલેમમાં ઈસુને વધસ્તંભ પર ચઢાવાયા હતા તે સ્થળ પણ વિશ્વભરના ખ્રિસ્તીઓનું યાત્રાસ્થળ છે. ઇઝરાયેલ જ એક એવો દેશ છે જ્યાં વિશ્વના ત્રણ મહાન ધર્મો યહૂદી,

આવું ઇઝરાયેલ વર્ષોથી મિત્ર નહીં એવા દેશોથી ઘેરાયેલું છે, છતાં તે કોઈથી ડરતું નથી. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી પણ ઇઝરાયેલ જવા વિચારી રહ્યા છે ત્યારે એ પૂર્વભૂમિકા પણ જાણી લેવાની જરૂર છે કે ભારતની વિદેશીનીતિ ૯૦ના દાયકા સુધી ઇઝરાયેલ પ્રત્યે ભેદભાવયુક્ત હતી. એ વખતે પેલેસ્ટાઇનનો સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામ ચાલતો હતો. ભારતે પેલેસ્ટાઇનના મુક્તિ સંગ્રામનું ખુલ્લેઆમ સમર્થન કર્યું હતું. એમાં કાંઈ ખોટું પણ નહોતું, કારણ કે પેલેસ્ટાઇનના મુક્તિ સંગ્રામના વડા યાસર અરાફત ભારતના મિત્ર હતા અને તેમના દેશની સ્વતંત્રતાની લડત સાચી પણ હતી. એ પછી પેલેસ્ટાઇન અસ્તિત્વમાં આવ્યું. તે પછી વિશ્વની રાજનીતિમાં પણ સમીકરણો બદલાયાં. ઇઝરાયેલે આરબ દેશોની સાથે આંતરરાષ્ટ્રીય નિરીક્ષણ હેઠળ કેટલીયે વાર શાંતિ સ્થાપવાના પ્રયાસો કર્યા. તેમાં ‘કેમ્પ ડેવિસ’ની સમજૂતી મહત્ત્વપૂર્ણ હતી. બદલાતી સ્થિતિમાં ઇઝરાયેલે પણ પોતાને બદલવા કોશિશ કરી.

એ જ રીતે ૯૦ના દાયકામાં ભારતના તે વખતના વડાપ્રધાન પી.વી. નરસિંહરાવના શાસનકાળમાં ઇઝરાયેલની સાથે રાજનૈતિક સંબંધોની શરૂઆત થઈ. આજે પણ ઇઝરાયેલ ઉદ્યોગક્ષેત્રનું મહારથી ગણાય છે અને આતંકવાદ વિરોધી લડતમાં પણ તે કાબેલ ગણાય છે. કૃષિવિજ્ઞાાનમાં આ દેશે જબરદસ્ત પ્રગતિ કરી છે. ઇઝરાયેલે વિકસાવેલી એગ્રિકલ્ચરલ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ અમેરિકા પણ કરે છે. ઇઝરાયેલ, સીરિયા, જોર્ડન, ઇજિપ્ત, લેબેનોન તથા પેલેસ્ટાઇન જેવા આરબ દેશોથી ઘેરાયેલો દેશ છે.

૯૦ના દાયકાથી આજ સુધી ભારત તરફથી રાજનૈતિક યાત્રાઓ થતી રહી, પરંતુ ઉચ્ચ સ્તર પર રાજનૈતિક યાત્રાઓ ના થઈ. વડાપ્રધાન ઇઝરાયેલ જાય તે પહેલાં ભારતના મહામહિમ રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખરજી ઇઝરાયેલ જઈ રહ્યા છે. આ એક આવકારદાયક બાબત છે, કારણ કે પ્રણવદા પાછલા યુગની વિદેશનીતિ અને આજના યુગની વિદેશનીતિ વચ્ચેની મજબૂત કડી છે. ઇઝરાયેલની પ્રથમ ઉચ્ચ રાજનૈતિક યાત્રાથી શરૂઆત કરીને રાષ્ટ્રપતિશ્રી આરબ અને અન્ય મુસ્લિમ દેશોની સાથે પણ રાષ્ટ્રીય હિતોને ઉપર રાખીને પૂરતું સંતુલન પણ કરશે એમાં શંકા નથી. રાષ્ટ્રપતિની યાત્રામાં જોર્ડન પણ સામેલ છે, જે દર્શાવે છે કે મોદી સરકાર આરબ દેશો સાથે પણ તેના સંબંધો જાળવી રાખવા માગે છે.

ઇઝરાયેલની વાત આવે છે ત્યારે એક અગાઉની ઘટના પણ યાદ કરવા જેવી છે. ૧૯૭૭માં કેન્દ્રમાં પહેલી વાર બિનકોંગ્રેસી સરકાર મોરારજી દેસાઈના નેતૃત્વ હેઠળ બની હતી. એ વખતે અટલ બિહારી વાજપેયી વિદેશમંત્રી હતા. એ વખતે ઇઝરાયેલના એ વખતના સંરક્ષણ મંત્રી મોશે દેવાન દિલ્હી એરપોર્ટ પર આવીને પાછા જતા રહ્યા હતા. આ કોઈ ગુપ્ત મુલાકાત હતી અને કૂટનીતિના ભાગરૂપે હતી કે કેમ તે ચર્ચાનો વિષય છે. કદાચ તે વખતના વડાપ્રધાન મોરારજી દેસાઈ ઇઝરાયેલને મિત્ર બનાવી કેટલાંક દેશોને પાઠ ભણાવવા માગતા હતા.

ઇઝરાયેલ સાથેની દોસ્તી અને ઇઝરાયેલ સાથેની સમજૂતીઓ ભારત માટે મહત્ત્વપૂર્ણ હશે. ભારત અને ઇઝરાયેલ વચ્ચે કેટલીક સમાનતાઓ પણ છે. ઇઝરાયેલની જેમ જ ભારત દુશ્મન દેશોથી ઘેરાયેલો દેશ છે. તેમાં પાકિસ્તાન અને ચીન મુખ્ય દુશ્મન છે. ઇઝરાયેલ નાનકડો દેશ હોવા છતાં ગર્વથી માથું ઊંચું રાખીને તે ઊભો છે અને ડર્યા વગર દુશ્મનો સામે જે રીતે ઝીંક ઝીલી રહ્યો છે તે ભારત માટે એક ઉદાહરણરૂપ છે. ઇઝરાયેલ પાસે યુદ્ધનાં શસ્ત્રોની તથા બીજાં અનેક ક્ષેત્રોની ટેક્નોલોજી પણ હાંસલ કરી શકાય તેમ છે. ઇઝરાયેલની ગુપ્તચર સંસ્થા ‘મોસાદ’ને આતંકવાદ સામેની લડાઈમાં માહિતીની આપ-લે કરવા ભાગીદાર પણ બનાવી શકાય તેમ છે.

ઇઝરાયેલ એક મિત્ર બનાવવા જેવો દેશ છે, પણ આરબ રાજ્યો સાથે સંબંધ બગાડીને નહીં, કારણ કે ભારતે ક્રૂડ પણ આરબ રાજ્યોમાં પાસેથી જ લેવાનું હોય છે.

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

• ગલ્ફ નકારે છે, યુરોપ આવકારે છે

The great exodus અર્થાત્ મહાન હિજરત. ઈસુના પણ જન્મ પહેલાં ઇજિપ્તના ફેરો હેમસેસે-૨ના સમયમાં લાખ્ખો યહૂદીઓને વર્ષોથી ગુલામ રાખવામાં આવ્યા હતા. તે બધાને મોચીસે મુક્ત કરાવ્યા હતા અને લાખોની સંખ્યામાં યહૂદીઓ હિજરત કરીને પોતાના દેશ ઇઝરાયેલ આવવા નીકળ્યા હતા. તે ઘટનાને The great exodusકહે છે. એ ઘટનાનાં ત્રણ હજાર વર્ષ બાદ ફરી એવાં જ દૃશ્યો સીરિયામાં જોવા મળે છે. સીરિયામાં ફાટી નીકળેલા ગૃહયુદ્ધ અને ઇસ્લામિક સ્ટેટના લોહિયાળ આતંકના કારણે અત્યાર સુધીમાં ૪૦ લાખ લોકો નવું આશ્રયસ્થાન શોધી રહ્યા છે. સીરિયાથી આવતા મોટાભાગના શરણાર્થીઓ મુસ્લિમ છે છતાં આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, સાઉદી અરેબિયા, મસ્કત, કુવૈત, ઓમાન, બહેરીન, કતાર કે દુબઈ જેવા સમૃદ્ધ ઇસ્લામિક દેશો તેમને સ્વીકારવા તૈયાર નથી. તેની સામે તુર્કી, જોર્ડન અને લેબેનોન જેવા ગરીબ દેશોએ સીરિયાના ૩૦ લાખ હિજરતીઓને આશ્રય આપ્યો છે.

સીરિયામાં ફાટી નીકળેલા ગૃહયુદ્ધના કારણે અત્યાર સુધીમાં ૨.૪૦ લાખ લોકોનાં મોત નીપજ્યાં છે. ૪૦ લાખ લોકો ડરના માર્યા અન્ય દેશોમાં શરણ શોધી રહ્યા છે. આવું જ શરણ શોધી રહેલા લોકોને દરિયા માર્ગે અન્ય દેશોમાં લઈ જવા કેટલાંક એજન્ટો ફૂટી નીકળ્યા છે. જે બોટમાં માત્ર પંદર માણસો બેસી શકે તેમ છે તે બોટમાં ૪૦થી વધુ લોકોને ઊંચા દામ લઈ અન્યત્ર લઈ જવાની ફિરાકમાં અત્યારે હજારો લોકો દરિયામાં ડૂબી ગયા છે. એમાંયે છેલ્લે છેલ્લે ત્રણ વર્ષના નાનકડા બાળશરણાર્થીની દરિયાકિનારે ખેંચાઈને આવેલી લાશની તસવીર જોઈ વિશ્વ આખું રડી પડયું.

૨૧મી સદી સુખ અને સમૃદ્ધિની સદી મનાય છે, પરંતુ આવો માતમ આજ સુધી કોઈએ જોયો નથી. આજે હિજરતીઓની હાલત જોઈ માનવતા આક્રંદ કરી રહી છે. ઇસ્લામિક સ્ટેટ અને બોકોહરમ જેવાં આતંકી સંગઠનો સીરિયા અને ઇરાકમાં હિંસાનું તાંડવ મચાવી રહ્યાં છે. આ સંગઠનોએ આખી દુનિયામાં ખોફ ફેલાવ્યો છે. આઈએસ નામના સંગઠને ઇરાક અને સીરિયાના કેટલાંક ભાગો પર કબજો જમાવી દીધો છે. બીજા દેશો પર પણ કબજો જમાવવાની તેઓ ફિરાકમાં છે. અમેરિકાની ગુપ્તચર સંસ્થાઓએ જાહેર કર્યું છે કે આઈએસ હવે અલ કાયદા કરતાં પણ વધુ ખતરનાક સંગઠન બની ગયું છે.

ઇસ્લામિક સ્ટેટ નામના આ સંગઠનના આતંકવાદીઓ ઇરાક અને સીરિયામાં નરસંહાર કરી રહ્યા છે. બાલિકાઓ અને મહિલાઓ પર બળાત્કાર કરે છે. આ ત્રાસથી બચવા લાખો લોકો યુરોપના સમૃદ્ધ દેશોમાં આશ્રય શોધી રહ્યા છે. આ કારણે આખું યુરોપ નિરાશ્રિતોના મુદ્દે સંકટમાં આવી ગયું છે.

શરૂઆતમાં બ્રિટનના વડાપ્રધાન ડેવિડ કેમરોન શરણાર્થીઓને આશ્રય આપવાની વિરુદ્ધમાં હતા, પરંતુ હવે તેમનું હૃદય પરિવર્તન થયું છે. જર્મનીમાં તો મુસ્લિમ શરણાર્થીઓ કાયમી આશ્રય મળતો હોય તો ખ્રિસ્તી ધર્મ સ્વીકાર કરવાની પણ તૈયારી દર્શાવી રહ્યા છે.

જર્મની, ફ્રાન્સ, ગ્રીસ અને ઇટલી ૫૦ વર્ષ બાદ વિસ્થાપનના સંકટથી ઘેરાઈ ગયા છે. ઇરાક, સીરિયા, અફઘાનિસ્તાન, યુક્રેન તથા આફ્રિકાના હજારો લોકો રોજ એ લોહિયાળ વિસ્તારોમાંથી પલાયન થઈ યુરોપમાં પ્રવેશવા મથામણ કરી રહ્યા છે. હજારો લોકો નાની બોટોના સહારે આ હિજરત કરી રહ્યા છે. ગયા અઠવાડિયે જ મેસેડોનિયાએ ગ્રીસ તરફ આવેલી દક્ષિણ સરહદ ખોલી નાખી છે. એ પછી હજારોની સંખ્યામાં સીરિયા, અફઘાનિસ્તાન અને ઇરાકના નાગરિકો રેલવેના પાટા પર ચાલતાં ચાલતાં ગ્રીસથી મેસેડોનિયામાં પ્રવેશ્યા છે. આ બધા શરણાર્થીઓને એક સ્થળેથી બીજે સ્થળે લઈ જવાનો ધંધો કેટલાંક અપરાધી જૂથો કરી રહ્યાં છે અને બદલામાં લાચાર નાગરિકો પાસેથી મોટી રકમ પડાવે છે. હિજરતની આ પ્રક્રિયા જોખમી છે. કેટલીયે બોટો દરિયામાં જ ડૂબી જાય છે. ઓસ્ટ્રિયાની રાજધાની વિયેનાની પાસે હાઈવે પર ઊભેલી એક ટ્રકમાંથી ૭૧ માનવશબ મળી આવ્યાં છે. એ બધા જ શરણાર્થીઓ હતા અને એમને કબૂતરબાજોઓ એક કંટેનરમાં છુપાવી રાખ્યા હતા.

યુરોપીય દેશોનો સંઘ પણ આ લાખો શરણાર્થીઓને ક્યાં સમાવવા તે અંગે ચિંતામાં છે. હંગેરીની રાજધાની બુડાપેસ્ટમાં હજારો વિસ્થાપતો એકત્ર થયેલા છે. હંગેરીએ તો શરણાર્થીઓને રોકવા માટે ટ્રેનો પણ બંધ કરી દીધી છે. બ્રિટન પણ શરૂઆતમાં શરણાર્થીઓને રોકવા માગતું હતું, પરંતુ હવે નરમ પડયું છે. જર્મનીએ શરણાર્થીઓ માટેના આવેદન પત્રને આસાન કરી દીધું છે. ગ્રીસ અને ઇટાલીની આર્થિક હાલત તો પહેલેથી જ ખરાબ છે. તે લાખ્ખો શરણાર્થીઓનો બોજ સહન કરી શકે તેમ નથી. આમ છતાં તુર્કીના દરિયાકિનારેથી મળેલા ત્રણ વર્ષના બાળકના શબે યુરોપને ફરી વિચારતું કરી દીધું છે. મીડિયામાં પ્રકાશિત થયેલી એ તસવીરે શરણાર્થીઓના સંકટને માનવીય બનાવી દીધું છે. અત્રે એ નોંધનીય છે કે આતંકવાદના કારણે મધ્યપૂર્વનાં દોઢ કરોડ બાળકો ખરાબ પરિણામો ભોગવી રહ્યાં છે. શરણાર્થીઓ જે શિબિરોમાં રહે છે તે પણ નરક બની ગઈ છે.

આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, જે હિજરતીઓ તેમનું વતન છોડી રહ્યા છે તે હિજરતીઓ મોટેભાગે મુસ્લિમ હોવા છતાં ગલ્ફના દેશો તેમને નકારી રહ્યા છે ત્યારે બીજી બાજુ સંકટમાં ઘેરાયેલા યુરોપિયન દેશો માનવતાના કારણે તેમને આવકારી રહ્યા છે. કોઈ ચાલીને, કોઈ ટ્રેનમાં, તો કોઈ બસમાં બેસીને ઓસ્ટ્રિયાની સીમામાં લોકો પ્રવેશી રહ્યા છે. દક્ષિણ જર્મનીના મ્યુનિક શહેરમાં સ્થાનિક લોકોએ તાળીઓ પાડીને તથા બાળકોને મીઠાઈ આપીને હિજરતીઓનું સ્વાગત કર્યું. અત્યાર સુધીમાં ૭૦૦૦ હિજરતીઓ મ્યુનિક પહોંચી ચૂક્યા છે. તે બધાનું રજિસ્ટ્રેશન થઈ રહ્યું છે અને તેમને વસ્ત્રો પણ આપવામાં આવી રહ્યાં છે. બ્રિટને પણ આંતરરાષ્ટ્રીય અને ઘરેલુ દબાણ વધતાં ૧૫૦૦૦ શરણાર્થીઓને સ્વીકારવા તૈયારી દર્શાવી છે. તેની સાથે સાથે માનવ તસ્કરી કરવાવાળાઓ સામે સખત સૈનિક કાર્યવાહી પણ કરવા નિર્ણય કર્યો છે.

આ હિજરતીઓ અંગે અમેરિકા ભલે જાહેરમાં માનવતાની વાત કરતું હોય, પરંતુ સીરિયાની આ કટોકટી માટે ખરેખર તો અમેરિકા જ જવાબદાર છે. અફઘાનિસ્થાનમાં રશિયાને પાઠ ભણાવવા માટે અમેરિકાએ જે રીતે અલ કાયદાને શસ્ત્રોની મદદ કરી ઓસામા બિન લાદેન પેદા કર્યો હતો તે જ રીતે તેણે સીરિયામાં તેના શાસક રાષ્ટ્રપતિ બશર અલ-અસદને પાઠ ભણાવવા માટે એ સરકાર સામે જંગે ચડેલા આતંકવાદીઓને શસ્ત્રોની મદદ કરેલી છે. જો અમેરિકા દ્વારા એ બળવાખોરોને શસ્ત્રની સહાય કરવામાં ન આવી હોત તો સીરિયાના ગૃહયુદ્ધનો ક્યારનોય અંત આવી ગયો હોત. સીરિયાના રાષ્ટ્રપતિ સામે અમેરિકાને વાંધો એ છે કે તે એમ માને છે કે, સીરિયા પાસે રાસાયણિક હથિયાર છે. આ અંગે સીરિયાના રાષ્ટ્રપતિ અમેરિકાને દાદ ના આપતાં હોઈ અમેરિકાએ સીરિયા અને તુર્કીની સરહદો પર બળવાખોરોની શિબિરો ખોલી તેમને રોકેટ લોન્ચરો, રાયફલો તથા એન્ટિ ટેક મિસાઇલો આપેલાં છે, જે હવે સીરિયાની પ્રજા સામે જ આતંકવાદીઓ વાપરે છે.

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

ભારતના વડાપ્રધાન તરીકે નરેન્દ્ર મોદીએ નવી દિલ્હી ખાતે શપથ લીધા ત્યારે લોકમાનસની ગણતરીથી વિરુદ્ધ તેમણે પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન નવાઝ શરીફને શપથવિધિમાં હાજરી આપવા નિમંત્રણ આપ્યું હતું. નવાઝ શરીફ આવ્યા પણ ખરા. હસ્તધૂનન કર્યું. પાકિસ્તાન પાછા જઈ શરીફે વડાપ્રધાનનાં માતૃશ્રી માટે સાડીઓ પણ મોકલી આપી. એ વખતે લાગતું હતું કે ચાલો, ભારત-પાક વચ્ચે દોસ્તીનો નવો અધ્યાય શરૂ થયો, પરંતુ કૂતરાની પૂંછડી વાંકી જ રહી. શરીફ જેવા પાછા ફર્યા એટલે પાકિસ્તાન આર્મીએ તેમનો હાથ મરડયોઃ “કેમ આટલા બધા હરખપદૂડા થાવ છો?”અને શરીફ બિચારા ઠંડા પડી ગયા.

પાકિસ્તાનના જ એક નેતાએ તાજેતરમાં એવું ઉચ્ચારણ કર્યું કે, “ભારત સાથે હવે યુદ્ધ થશે તો ભારતે સદીઓ સુધી તેનાં પરિણામો ભોગવવાં પડશે.” પાકિસ્તાનના એ નેતાની આ ધમકી દેખીતી રીતે જ તેનાં અણુશસ્ત્રોની તાકાત પર હતી.

અમેરિકાના એક અહેવાલમાં તાજેતરમાં જ એમ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે કે, આવતાં પાંચથી દસ વર્ષમાં પાકિસ્તાન પાસે ૩૫૦ જેટલાં અણુશસ્ત્રો હશે અને એ રીતે પાકિસ્તાન વિશ્વનો સહુથી વધુ અણુ આયુધો ધરાવતો ત્રીજા નંબરનો દેશ બની જશે.

કાર્નેગી ઇન્ડાઉમન્ટ ફોર ઇન્ટરનેશનલ પીસ અને સ્ટીમ્સન સેન્ટર દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલા આ અહેવાલમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, પાકિસ્તાનને ભારતનો એટલો બધો ડર છે કે, એ કારણે તે તેની પરમાણુ ક્ષમતા ઝડપથી વિકસાવી રહ્યો છે. પાકિસ્તાન એક વર્ષમાં ૨૦ ન્યુક્લિયર શસ્ત્રો તૈયાર કરી શકે છે. આ અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, પાકિસ્તાન પાસે ઉચ્ચ સંર્વિધત યુરેનિયમનો જે મોટો જથ્થો છે તેની મદદથી તે ખૂબ ઝડપથી ઓછા ક્ષમતાવાળા પરમાણુ બોમ્બ બનાવી રહ્યો છે.

બીજી બાજુ પાકિસ્તાનની સરખામણીમાં ભારત પાસે પ્લૂટોનિયમનો મોટો ભંડાર છે, પરંતુ ભારત પ્લૂટોનિયમના આ ભંડારનો ઉપયોગ વીજળી પેદા કરવા માટે કરી રહ્યો છે. આ અહેવાલ મુજબ આવનારાં વર્ષોમાં પાકિસ્તાન જે ઝડપથી ન્યુક્લિઅર શસ્ત્રો બનાવી રહ્યું છે તે જોતાં તેની પાસે અમેરિકા અને રશિયા પછી અણુશસ્ત્રોનો સહુથી મોટો ત્રીજા નંબરનો જથ્થો હશે. બીજા શબ્દોમાં એમ કહી શકાય કે પરમાણુ શસ્ત્રોની સંખ્યાની બાબતમાં તે ભારત કરતાં આગળ નીકળી જશે અને તેની આ તાકાત પર જ મુસ્તાક થઈને ભારતને તે પોતાનો ખોફ બતાવી રહ્યો છે.

ભારતીય ઉપખંડમાં વિભાજનના સાત દાયકા બાદ પણ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે મૈત્રીની વાત તો બાજુમાં રહી, પરંતુ એકબીજા પર લગારે વિશ્વાસ નથી. હજુ હમણાં જ ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે બંને દેશોના રાષ્ટ્રીય સલાહકારોની જે બેઠક મળવાની હતી તે પાકિસ્તાન આર્મીના કાવતરાની ભોગ બની ગઈ. આ બેઠક મળી હોત તો તે એક મહત્ત્વપૂર્ણ મૈત્રી વાટાઘાટો સાબિત થઈ હોત, પરંતુ તેમ ના થઈ શક્યું.

પાકિસ્તાનમાં કાશ્મીરી અલગતાવાદીઓને થર્ડ પ્લેયરનું મહત્ત્વ આપવાના કારણે આ બેઠક યોજી જ ના શકાઈ.

એ વાત સુવિદિત છે કે ભારતની ઇચ્છા વિરુદ્ધ પાકિસ્તાન પહેલેથી જ અલગતાવાદીઓને અને આતંકવાદીઓને મહત્ત્વ આપતું આવ્યું છે. હદ તો ત્યારે થઈ ગઈ કે, પાકિસ્તાનના સરતાજ અઝીઝે ભારતને પરમાણુ યુદ્ધની ધમકી આપી. તેમની આ ધમકીથી એ વાતની પ્રતીતિ થાય છે કે, પાકિસ્તાનના સરતાજ અઝીઝ જેવા નેતાઓની બુદ્ધિ ભ્રષ્ટ થઈ ગઈ છે. સરતાજ અઝીઝ માટે તો સાઠે બુદ્ધિ નાઠી જેવી પરિસ્થિતિ છે. પાકિસ્તાનનો કોઈ બેવકૂફ નેતા ભારત પર એક અણુ હુમલો કરવાની ગુસ્તાખી કરશે તો તેની સામે પાકિસ્તાનનું તો અસ્તિત્વ જ નેસ્તનાબૂદ કરવાની ક્ષમતા ભારત પાસે છે તે વાત પાકિસ્તાનના મૂર્ખ નેતાઓ સમજતા નથી. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે અણુયુદ્ધ થાય તો પાકિસ્તાન વિશ્વના નકશામાંથી અદૃશ્ય થઈ શકે છે. પાકિસ્તાનનું આ ઘમંડ પાકિસ્તાનને ભારે પડી શકે છે.

પાકિસ્તાનની મુશ્કેલી એ છે કે પાકિસ્તાનમાં જે કોઈ વડાપ્રધાન બને છે તેણે પાકિસ્તાન આર્મીની સહાનુભૂતિ હેઠળ જ રાજ કરવું પડે છે. પાકિસ્તાન પાસે વડાપ્રધાન હોય છે જે દુનિયાને દેખાડવા માટે છે, પરંતુ પાકિસ્તાનના વડાપ્રધાન આર્મીની કઠપૂતળીની જેમ જ કામ કરે છે. પાકિસ્તાન આર્મી પાસે લશ્કર તો છે જ, પણ સાથે સાથે તેની પાસે તેની નોટોરિયસ ગુપ્તચર સંસ્થા આઈએસઆઈ પણ છે અને આઈએસઆઈના મદદગાર તરીકે હાફિઝ સઈદથી માંડીને બીજા ૪ ત્રાસવાદીઓ પણ છે.

ભારતનો એ અનુભવ છે કે, ભારતે જ્યારે જ્યારે પાકિસ્તાન સાથે દોસ્તીનો હાથ લંબાવ્યો ત્યારે પાકિસ્તાને ભારતની પીઠમાં ખંજર જ ભોંક્યું છે. તેનું સહુથી મોટું ઉદાહરણ ત્યારે જોવા મળ્યું જ્યારે અટલ બિહારી વાજપેયી બસમાં બેસી લાહોર ગયા અને નવાજ શરીફ સાથે ગળે મળી રહ્યા હતા ત્યારે જનરલ પરવેઝ મુશર્રફ ભારતના કારગીલમાં આક્રમણ કરી રહ્યા હતા. આ જ પાકિસ્તાન સાથે ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ ફરી દોસ્તીનો હાથ લંબાવ્યો ત્યારે તેનો જવાબ દોસ્તીથી આપવાના બદલે સરહદ પર ગોળીઓથી આપવામાં આવી રહ્યો છે. હકીકત એ છે કે પાકિસ્તાનનું આ જ ચારિત્ર્ય રહ્યું છે.

પાકિસ્તાનને ભારત પ્રત્યે કેટલું ઝેર છે તેનું બીજું ઉદાહરણ પાકિસ્તાનના પૂર્વ આઈએસઆઈ ડાયરેક્ટર અને સેનાના વડા અશફાક કયાનીનું બયાન છે. અશફાક કયાનીએ તાજેતરમાં જ એમ કહ્યું હતું કે, પાકિસ્તાન ભારતને ચેનથી રહેવા નહીં દે, કારણ કે એણે અમારી પાસેથી પૂર્વીય પાકિસ્તાન છીનવી લીધું છે! અશફાક કયાનીનું આ બયાન ભારતે વર્ષો પહેલાં પૂર્વ પાકિસ્તાનને નેસ્તનાબૂદ કરી બાંગ્લાદેશને આઝાદ કરાવ્યો તે સંદર્ભમાં હતું. પૂર્વ પાકિસ્તાનને ખતમ કરી દેવાની તાકાત એ વખતના ભારતનાં વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીએ દર્શાવી હતી. પાકિસ્તાનની એ હાર નાલેશીભરી હતી અને પાકિસ્તાનના લશ્કરે ભારતીય સૈન્યના શરણે આવવું પડયું હતું. પાકિસ્તાન આજે પણ આઘાત અને શરમમાંથી બહાર આવ્યું નથી.

અલબત્ત, એ વખતે પાકિસ્તાન પાસે અણુબોમ્બ નહોતો. આજે છે અને તેની ન્યુક્લિઅર તાકાત પર જ તે બેવકૂફીભર્યાં નિવેદનો કરે છે. પાકિસ્તાનના નેતાઓ અને આર્મીના વડાઓને એ વાતની ખબર નથી કે અણુશસ્ત્રો વાપરવા માટે નહીં, પરંતુ બીજો દેશ હુમલો ના કરે તે માટે એક પ્રકારના પ્રતિરોધ માટે હોય છે.

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

ભારત અનેક પ્રકારના વિરોધાભાસ ધરાવતો દેશ છે. ભારત પાસે ન્યુક્લિયર શસ્ત્રો છે, પરંતુ દેશમાં ૪૦ કરોડ ગરીબોને બે ટંક ભોજન પ્રાપ્ત નથી. ભારત પાસે સેટેલાઇટ્સ છે, પરંતુ સેંકડો શાળાઓમાં શૌચાલય નથી. ભારત પાસે આઈઆઈએમ અને આઈઆઈટી જેવી શ્રેષ્ઠ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ છે, પરંતુ દેશની હજારો શાળાઓ પાસે પૂરતા શિક્ષકો નથી. ભારત પાસે અદ્યતન વર્લ્ડક્લાસ વિમાની મથકો છે, પરંતુ હજારો ગામોમાં એસ.ટી. બસની સુવિધા નથી. દેશની ફાઇવસ્ટાર હોટલોના બારમાં રોજ ૨૦ હજારની કિંમતની બ્લૂ લેબલ વ્હિસ્કી ઉપલબ્ધ છે, પરંતુ હજારો ગામોમાં પીવાના પાણીની સુવિધા ઉપલબ્ધ નથી. મોટાં શહેરોમાં ચોવીસ કલાક વીજળીનો ઝગમગાટ છે, પરંતુ દેશનાં (ગુજરાત સિવાય)નાં હજારો ગામોમાં અંધારપટ છે. ગાંધીજી કહેતા હતા કે, સાચું ભારત દેશના ૬ લાખ ગામડાંઓમાં વસે છે.

એક તરફ શહેરોમાં ઝાકમઝોળ દેખાય છે, પરંતુ બીજી બાજુ હજારો ગામડાં હજુ વિકાસનાં લાભોથી વંચિત છે. વિકાસ લક્ષ્યો (એમડીજી) હાંસલ કરવાની બાબતમાં શાળાઓમાં વિદ્યાર્થિનીઓની ટકાવારી વધારવાની બાબતમાં ભારતનું પ્રદર્શન સારું રહ્યું, પરંતુ ગરીબીની નાબૂદી, રોજગારીની વૃદ્ધિ, માતા મૃત્યુદર અને શિશુ મૃત્યુદરની બાબતમાં નિર્ધારિત લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવાની બાબતમાં ભારતનો દેખાવ નિરાશાજનક રહ્યો છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના વાર્ષિક અહેવાલ જારી કરવાના અવસરે જવાહરલાલ નહેરુ યુનિર્વિસટીના અર્થશાસ્ત્રનાં અધ્યાપિકા ડો. જયંતિ ઘોષનું આ તારણ છે. તેમણે જણાવ્યું છે કે, ગરીબી દૂર કરવાની બાબતમાં ભારતનું પ્રદર્શન નિરાશાજનક રહ્યું છે.

દુનિયાભરમાં ૨૦૧૦ના વર્ષમાં એક કરોડ વીસ લાખ લોકો અત્યંત ગરીબ હતા. તેમાંથી ૩૨.૯ ટકા અતિ ગરીબ લોકો ભારતમાં રહે છે. દુનિયાના એક તૃતીયાંશ ગરીબો એકમાત્ર ભારતમાં રહે છે. ભારતને બાદ કરી દેવામાં આવે તો દક્ષિણ એશિયાએ ગરીબી દૂર કરવાની બાબતમાં એમડીજીનું લક્ષ્ય હાંસલ કરી લીધું છે,પરંતુ તેમાં ભારતને સામેલ કરી દેવામાં આવે તો દક્ષિણ એશિયા એક જૂથ તરીકે લક્ષ્ય હાંસલ કરવાની બાબતમાં ઘણું પાછળ રહી જાય છે.

અલ્પસંખ્યક મામલાઓનાં મંત્રી નજમા હેપતુલ્લાએ કહ્યું કે, ગરીબીની સમસ્યા આખી દુનિયાની આમ સમસ્યા છે. દેશમાં એમડીજીની દિશામાં રાજ્યવાર પ્રદર્શનમાં પણ ઘણું અંતર છે. તમિલનાડુ અને પશ્ચિમ બંગાળ જેવાં રાજ્યોએ આ લક્ષ્યો લગભગ હાંસલ કરી લીધાં છે, પણ બીજાં રાજ્યો આ બાબતમાં પાછળ છે.

ડો. જયંતિ ઘોષનું કહેવું છે કે દેશની સંસદમાં જે બજેટ રજૂ કરવામાં આવ્યું તેમાં એમડીજીની દિશામાં નાણાંની ફાળવણી વધારવાના બદલે ઘટાડવામાં આવી. એની સાથે સાથે એ વાત પણ જરૂરી છે કે વિકાસ એકમાત્ર સરકારનો વિષય નથી, તેમાં સામાન્ય લોકોને પણ સામેલ કરવા જોઈએ.

અત્રે એ ઉલ્લેખનીય છે કે ૨૦૦૦ની સાલમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મિલેનિયમ સંમેલનમાં ગરીબી, ભૂખમરો, સ્વાસ્થ્ય, જેન્ડર સમાનતા, શિક્ષણ અને પર્યાવરણ અંગે કેટલાક લક્ષ્યાંકો નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા. આ લક્ષ્યાંકો ૨૦૧૫ સુધીમાં હાંસલ કરવાના હતા, પરંતુ ઘણાં લક્ષ્યાંકો હાંસલ કરવાના હજુ બાકી છે. હકીકતમાં તે કોઈ મોટા મહાત્ત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યાંક નહોતા. રોજગારીની બાબતમાં પણ ભારતનું પ્રદર્શન ઠીક રહ્યું નથી.

અર્થવ્યવસ્થાને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી અર્થવ્યવસ્થાની વૃદ્ધિની રફતારના મુકાબલે રોજગાર વૃદ્ધિની પ્રગતિ ધીમી રહી છે. આમ તો આવી સ્થિતિમાં શ્રમ શક્તિની ઉત્પાદન ક્ષમતામાં વૃદ્ધિ જોવા મળે છે, પરંતુ અહીં તેમાં કમી જોવા મળે છે જે અર્થશાસ્ત્રીઓ માટે આશ્ચર્યની વાત છે.

નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, મહિલાઓને રોજગારીની બાબતમાં જોકે સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના આંકડા અનુસાર વૃદ્ધિ જોવા મળે છે, પરંતુ રાષ્ટ્રીય આંકડા મુજબ તેમાં કમી જોવા મળે છે.

એ જ રીતે દેશમાં કુપોષણની બાબતમાં કમી આવી છે, પરંતુ દેશ નિર્ધારિત લક્ષ્યથી હજુ દૂર છે. આ જ બાબત સાથે જોડાયેલી એક બીજી સમસ્યા પણ છે. ભારતમાં બાળકો જન્મે છે ત્યારે ઘણાં ગરીબ પરિવારોમાં જન્મતાં બાળકોનું વજન હોવું જોઈએ તે કરતાં ઘણું ઓછું હોય છે. માતાના મૃત્યુદરની બાબતમાં દુનિયાના ચોથા ભાગનાં માતા મૃત્યુ ભારતમાં થાય છે. આ અંગે પણ આપણે હજી કાંઈ કરી શક્યા નથી.

એ જ રીતે પ્રાથમિક શાળાઓમાં દાખલ થતાં બાળકોની સંખ્યા વધી છે, પરંતુ સ્કૂલ છોડી દેવાના આંકડા ચિંતાજનક છે. દેશમાં સરકારી સ્કૂલોની હાલત સારી નથી. ઘણી બધી સરકારી સ્કૂલો બંધ થઈ રહી છે. મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના હેઠળ કેટલાંક રાજ્યોમાં પશુઓ પણ ના ખાય તેવું હલકી કક્ષાનું ભોજન બાળકોને પીરસવામાં આવે છે. ઘણાં બાળકો એ ભોજન ખાઈને બીમાર પડી જાય છે, તો કેટલાંક બાળકો તો એ ભોજનને અડકતાં જ નથી.

ભારતમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના સંયોજક લીઝ ગ્રાને કહ્યું છે કે, આ અહેવાલમાં એક સારા સમાચાર એ છે કે, વૈશ્વિક સ્તર પર ૧૯૯૦ના મુકાબલે અતિ ગરીબોની સંખ્યામાં કમી આવી છે.

એટલે કે વિશ્વના અતિ ગરીબ લોકોની સંખ્યા ૫૦ ટકા ઘટી છે અને વૈશ્ચિક સ્તર પર બાળકોના કુપોષણમાં પણ ગિરાવટ આવી છે. આમ છતાં વિશ્વમાં ચોથા ભાગનાં બાળકો હજુ કુપોષણનો શિકાર છે.

એ જ રીતે બીજી નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, વિશ્વમાં સારી વૈજ્ઞાાનિક પ્રગતિ થઈ હોવા છતાં પણ દર વર્ષે ૩૦ લાખ લોકો મેલેરિયાથી, ૬૬ લાખ લોકો એઇડ્સથી અને બે કરોડ ૨૦ લાખ લોકો ટીબીથી મૃત્યુ પામે છે. આ આંકડા વિશ્વના છે.

વિશ્વમાં નાનાં-નાનાં યુદ્ધોથી, આતંકવાદથી અને અકસ્માતોથી મરનારા લોકોની સંખ્યા પણ લાખોમાં છે.

મુદ્દો એ છે કે વિશ્વના અતિ ગરીબ લોકો પૈકી ત્રીજા ભાગના ગરીબો ભારતમાં રહેતા હોય, ભૂખમરાનો શિકાર હોય અને અત્યંત કષ્ટદાયક જીવન જીવતા હોય તો તેના માટે જવાબદાર કોણ? આઝાદીનાં ૬૦થી વધુ વર્ષ બાદ પણ દેશમાં આવી કરુણાજનક ગરીબી માટે જવાબદાર કોણ? નેતાઓ, અધિકારીઓ, વ્યવસ્થાતંત્ર કે મતદારો?

મીડિઆ તે કીંગ ઈતિસની દીકરી અને સૂર્યના દેવતા હેલિઓસની પૌત્રી હતી. તે જેસન નામના એક શક્તિશાળી પુરુષને પરણી હતી. જેસનથી તેને બે સંતાનો થયા હતા. મેર્મેરોજ અને ફેરેઝ. એક તબક્કે તેનો પતિ જેસન કોરિન્થની રાજકુમારી ગ્લુસને પરણી જાય છે ત્યારે ક્રોધે ભરાયેલી મીડિઆ જેસનથી થયેલા તેના બંને સંતાનોની હત્યા કરી પતિએ કરેલી દગાબાજીનો એ રીતે બદલો લે છે. ઈસુના જન્મ પહેલાંની ત્રીજી સદીમાં એપોલોનિયસ દ્વારા લખાયેલી આ દંતકથા ગ્રીક માયથોલોજીમાં એેક કલાસિક કૃતિ ગણાય છે ત્યાર પછી એ કથા યુરિપિડસે લખી હતી. આજે જે સ્ત્રી પોતાના જ સંતાનોની હત્યા કરી નાંખવાની વૃત્તિ ધરાવે છે તે મનોવિકૃતિને ‘મીડિઆ કોમ્પ્લેક્સ કહે છે. ઈન્દ્રાણી મુખરજી પણ આ જ કક્ષામાં આવે છે.

ઈન્દ્રાણી આમ તો સ્વર્ગના દેવ ઈન્દ્રની પત્નીનું નામ છે. ઈન્દ્રાસન અને ઈન્દ્રાણી તો જે ઈન્દ્ર થાય તેને વરતા હતા પરંતુ આ કળિયુગની એક ઈન્દ્રાણીની કથા છે જેને પુત્ર-પુત્રી કરતાં લખલૂંટ ધન અને ઐશ્વર્ય વહાલા હતા. દેશની એક ઈન્દ્રાણીએ ભારતીય સમાજ, ભારતીય સંસ્કૃતિ અને ભારતની અસ્મિતાને લાંછન લગાડયું છે. મિલકત માટે પોતાની કૂખે જન્મેલી પુત્રીની હત્યા કર્યા બાદ પુત્રને પણ પતાવી દેવા પ્લોટ રચનાર ઈન્દ્રાણી મુખરજી નામની એક ભારતીય મહિલાએ દેશની સંસ્કારી મહિલાઓને પણ સ્તબ્ધ કરી દીધી છે.

ઈન્દ્રાણી મુખરજીની કથા આલ્ફ્રેેડ હિચકોકના ‘સાયકો’ પિક્ચર કરતાંયે વધુ સનસનીખેજ થ્રિલર જેવી છે. એણે પહેલું લગ્ન કર્યું એ પહેલા સિદ્ધાર્થ દાસથી એને બે સંતાનો થયાં- એક પુત્રી શીના અને પુત્ર મિખાઈલ. તે પછી બીજું લગ્ન કર્યું, તે પછી એણે ત્રીજું લગ્ન કર્યું અને તે પણ એક જમાનાના સ્ટાર ઈન્ડિયાના એ સમયના સીઈઓ પીટર મુખરજી સાથે. પીટર મુખરજી કરતા ઈન્દ્રાણી ઘણી નાની છે. આ કથામાં અનેક નાટયાત્મક વળાંકો છે. મજાની વાત એ છે કે પીટર મુખરજીનો આગલી પત્નીથી થયેલો પુત્ર ઈન્દ્રાણી મુખરજીના પ્રથમ પ્રેમી થયેલી પુત્રી શીનાના પ્રેમમાં પડયો. પીટર મુખરજી તેમની આગલી પત્નીથી થયેલા પુત્ર અને પુત્રીને પોતાની સાથે રાખતા હતા, જ્યારે ઈન્દ્રાણી મુખરજી પોતાના પ્રથમ પતિથી થયેલી પુત્રી શીના અને બીજા નંબરના પતિ સંજય ખન્નાથી થયેલી પુત્રી વિધિ સાથે સંપર્ક જારી રાખ્યો પરંતુ નોંધપાત્ર વાત એ હતી કે ઈન્દ્રાણી મુખરજીએ પોતાની સગી પુત્રી શીનાની ઓળખ તેના પતિને પોતાની બહેન તરીકે આપી. આ ઘટના એટલી બધી વિચિત્ર છે કે, પીટર મુખરજીનો પુત્ર રાહુલ અને ઈન્દ્રાણી મુખરજીની પુત્રી આમ તો ઓરમાન ભાઈ-બહેન થાય પરંતુ ઈન્દ્રાણીએ છુપાવેલી વાતોના કારણે બેઉ એકબીજાના પ્રેમમાં પડયા.

ઈન્દ્રાણીના મમ્મીનું નામ દુર્ગા રાણી અને પપ્પાનું નામ ઉપેન કુમાર બોરા છે. ૧૯૬૪માં જન્મ બાદ તેણે પ્રાથમિક શિક્ષણ ગુવાહાટીમાં અને કોલેજનું શિક્ષણ મેઘાલયના શિલોંગમાં લીધું. તે ભણતી હતી એ વખતે જ સિદ્ધાર્થ દાસ સાથે પ્રેમમાં પડી હોવાનું માનવામાં આવે છે. ઈન્દ્રાણીનું અસલ નામ પોરીબોરા છે. એક ચર્ચા એ પણ છે કે કોલેજમાં ભણતી વખતે પોરી બોરા ઉર્ફે ઈન્દ્રાણીને ચિરાગ નામના બેરોજગાર યુવાન સાથે પ્રેમ થયો હતો. તેને ૧૯૮૯માં ૧૧,ફેબ્રુઆરીએ શીનાનો અને ૧૯૯૦માં મિખાઈલનો જન્મ થયો હતો. તેમના જન્મ વખતે   પિતા તરીકે પોરી બોરાએ પોતાના પિતાનું નામ અને સરનેમનો ઉપયોગ કર્યો હતો. ચિરાગ કમાતો ન હોવાથી બોરાપરિવારે તેને ગુવાહાટીમાં જ ગણેશઘુરી વિસ્તારમાં હોટેલ ખોલી આપી હતી, પણ એ ચાલી નહીં અને એથી વધુ ભણવા માટે પોરી બોરા તેના બે નાનાં સંતાનોને પિતા પાસે મૂકીને ૧૯૯૦માં કોલકાત્તા જતી રહી હતી.

જો કે વરિષ્ઠ અંગ્રેજી પત્રકાર વીર સંઘવીએ એવો દાવો કર્યો છે કે ઈન્દ્રાણી મુખરજીના પિતા તેની મમ્મીને છોડીને જતા રહ્યા ત્યારે તેની મમ્મીએ તેના દિયર ઉપેનકુમાર બોરા સાથે લગ્ન કરી લીધાં હતા. આ મેરેજ સગવડિયાં હતા અને જ્યારે ઈન્દ્રાણી યુવાન થઈ ત્યારે તેના સાવકા પિતા ઉપેન કુમારે તેના પર બળાત્કાર કર્યો હતો અને આ વાતની જાણ તેની મમ્મી દુર્ગા રાણીને પણ હતી. આ બળાત્કારની ઘટનાની પ્રેગ્નન્ટ થયેલી ઈન્દ્રાણીએ પુત્રીને જન્મ આપ્યો હતો અને તે પુત્રી શીના હતી. એથી શીનાને પણ બોરા સરનેમ મળી હતી. આમ શીનાના અસલી પિતા કોણ તે એક રહસ્ય છે.

શીના મર્ડર કેસ એક સીધો સાદો કેસ નથી પરંતુ જટીલ છે. ઈન્દ્રાણી મુખરજીએ હત્યાનો પ્લોટ રચ્યો. તેમાં તેના બીજા નંબરના પતિ સંજીવ ખન્નાએ મર્ડરમાં સાથ આપ્યો. આ પ્રકારનું નિવેદન ડ્રાઈવર શ્યામ માનવ મનોહર રાયનું છે. વાત એમ છે કે શીનાના ગુમ થયા અંગે તો કોઈ તપાસ થઈ નહોતી પરંતુ એક દિવસ કોઈએ ખાર પોલીસને જાણ કરી કે શ્યામ પાસે એક ૭.૬૫ એમ.એમ.ની એક પિસ્તોલ છે. આ બાતમીના આધારે શ્યામને પોલીસે પકડયો હતો. એ પછી શ્યામે કબૂલ કર્યું કે, હા, ઈન્દ્રાણી મુખરજીની પુત્રીની હત્યામાં હું પણ હતો.’ તેના આ નિવેદન બાદ જ ઈન્દ્રાણી પકડાઈ. ડ્રાઈવરે એમ પણ કહ્યું કે શીનાની હત્યા પહેલાં ઈન્દ્રાણી અને તેના બીજા નંબરના પતિ સંજીવ ખન્ના વચ્ચે લંબાણપૂર્વક વાત થઈ હતી. તે પછી તેણે સંજીવ ખન્નાને કોલકાત્તાથી મુંબઈ બોલાવ્યો હતો. ઈન્દ્રાણીએ મુંબઈમાં વરલી ખાતે હોટલ હિલટોપ ખાતે એક રૂમ બુક કરાવ્યો હતો. બીજા દિવસે સંજીવ ખન્ના એ રૂમમાં રોકાયો હતો. સાંજે ૭ વાગે સંજીવ ખન્ના અને ઈન્દ્રાણી બાન્દ્રા ગયા હતા. લિંકિંગ રોડ પર જોકી એકસક્લુઝિવ શોપ પાસે કાર ઊભી રખાવી હતી. શીનાને ત્યાં કોઈ કારણ આપી બોલાવવામાં આવી હતી. શીના આવી. તે પછી પહેલાં સંજીવ ખન્નાએ શીનાનું ગળું દબાવી દીધું હતું. ઈન્દ્રાણીએ તેમાં મદદ કરી હતી. એની લાશને એક કારની ડેકીમાં મૂકી દેવામાં આવી હતી ? શીનાની હત્યા રૂમમાં થઈ કે કારમાં તે અંગે શ્યામનું નિવેદન સ્પષ્ટ નથી પરંતુ તે કહે છે કે બીજા દિવસે ઈન્દ્રાણીએ નક્કી કરેલા જંગલમાં એ લાશ લઈ ગયા હતા. તા. ૨૫ એપ્રિલ ૨૦૧૨ના રોજ સવારે ૪ વાગે શીનાની લાશને એક ઝાડીમાં ફેંકી તેની પર પેટ્રોલ છાંટી સળગાવી દેવામાં આવી હતી. એ આખી લાશ બળી ગઈ છે તેની ખાતરી થયા બાદ ઈન્દ્રાણી અને સંજીવ ખન્નાએ સ્થળ છોડવાનું પસંદ કર્યું હતું.

કહેવાય છે કે રૂ. ૮૦૦ કરોડની સંપત્તિ માટે ઈન્દ્રાણી પોતાની પુત્રીને અને પુત્રને વારસદાર રહેવા દેવા માગતી ન હોતી. વળી પોતાના પતિ પીટર મુખરજીના પુત્ર રાહુલ સાથેના સંબંધથી પણ તે ખુશ નહોતી. કહેવાય છે કે ઈન્દ્રાણી મુખરજીએ ખૂબ ઠંડા કલેજે પુત્રીની હત્યા માટે એક પ્લોટ રચ્યો હતો અને એ પ્લોટ અમલમાં મૂકતા પહેલાં ઈન્દ્રાણીએ પુત્રીની હત્યા કરી તેની લાશ કયાં ફેંકી દેવી તેના માટે પણ જંગલોમાં જઈ રેકી કરી હતી. પુત્રીની હત્યામાં એણે બીજા નંબરના પતિનો સાથ લીધો હતો. હત્યા કરતાં પહેલાં શીનાને ઝેરી ઈન્જેક્શન આપવામાં આવ્યું હતું. પછી ગળું દબાવી દેવાયું. તેના શબને એક શૂટકેસમાં રાખવામાં આવ્યું અને આખી રાત એ કાર પીટર મુખરજીના ગેરેજમાં રાખવામાં આવી. બીજા દિવસે લાશ રાયગઢના જંગલોમાં ફેંકી દેવાઈ શીના મૃત્યુ પામી ત્યારે તે ગર્ભવતી હતી.

આ આખીયે ઘટના બહાર આવી અને ઈન્દ્રાણી મુખરજીની ધરપકડ થઈ ત્યારે પીટર મુખરજી સ્તબ્ધ થઈ જતા કહ્યું: ‘હું સ્તબ્ધ છું. શીના મારી પત્ની ઈન્દ્રાણીની પુત્રી છે તે વાતની ખબર હજુ આટલા વર્ષ બાદ મને આજે જ પડી. અત્યાર સુધી તે શીનાની ઓળખ એની બહેન તરીકે આપતી હતી. વળી તેને મિખાઈલ નામનો એક પુત્ર છે તે પણ મેં પહેલી જ વાર જાણ્યું. અત્યાર સુધી તે મિખાઈલને પોતાનો ભાઈ બતાવતી હતી!

આ ઘટનાની આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે શીનાની હત્યા થયાના ત્રણ વર્ષ બાદ આખીયે ઘટના બહાર આવી. ત્રણ વર્ષ સુધી શીના ગુમ રહી એ પ્રશ્ન કદી કોઈએ કેમ ના કર્યો ? ઘણા લોકો એમ માને છે કે, ઈન્દ્રાણીએ પ્રોપર્ટી માટે પુત્રીનું મર્ડર કર્યું. ઘણા કહે છે કે, આ એક પ્રકારનું ઓનર કીલિંગ હતું. કારણ કે ઈન્દ્રાણીને પોતાની પુત્રી તેના પતિના પુત્ર સાથે પ્રેમ કરે તે પસંદ નહોતું. ત્રીજી થિયરી એ છે કે, શીના ઈન્દ્રાણીનું બ્લેકમેઈલિંગ કરતી હતી. શીના તેની માને શાયદ એવી ધમકી આપતી હતી કે તે તેની પુત્રી છે એ વાત પીટર મુખરજીને કહી દેશે. શીના રૂપાળી હતી. સારી જોબ કરતી હતી. સામાજિક જીવનમાં સક્રિય હતી. શીના પ્રેમી રાહુલે પણ શીના ગુમ થઈ છે એ વાતની જાણ પોલીસને કરી હતી પણ કોઈ જ તપાસ કેમ ના થઈ ? શીનાની હત્યા અનેક પ્રકારના રહસ્યો ધરાવે છે. તેમાં એક કરતાં અનેક વ્યક્તિઓનો હાથ હોવો જોઈએ.