રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

પાકિસ્તાનના પૂર્વ વિદેશ મંત્રી ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરીએ એક પુસ્તક લખ્યું છે :’નાઈધર અ હોક નેર અ ડવ!’ આ પુસ્તક પાકિસ્તાનની વિદેશ નીતિની ભીતરની વાતો તેમના દ્રષ્ટિકોણથી લખી છે. આ પુસ્તકના લોકાર્પણનો કાર્યક્રમ દિલ્હીમાં સફળતાપૂર્વક યોજાયા બાદ એવો જ કાર્યક્રમ મુંબઈમાં યોજવામાં આવ્યો હતો. સાંજે એ કાર્યક્રમ યોજાય તે પહેલાં સવારે શિવસેનાના કાર્યકરોએ એ કાર્યક્રમના આયોજક સુધીન્દ્ર કુલકર્ણીના ચહેરા પર કાળીશાહી લગાવી દીધી, જેનો દેશભરના બુદ્ધિજીવીઓ એ વિરોધ કર્યો. ખૂદ ભાજપાએ પણ આવા કૃત્યનો વિરોધ કર્યો. કેટલાંકે શીવસૈનિકોને દેશી તાલીબાન પણ કહ્યા.

સુધીન્દ્ર કુલકર્ણી એક સમયે અગાઉના વડાપ્રધાનનાં પ્રવચનો લખનાર લેખક અને એલ.કે.અડવાણીના સહયોગી રહી ચૂક્યા છે. આ ઘટના પછી પાકિસ્તાનથી આવેલા પૂર્વ વિદેશમંત્રી કસુરી બોલ્યા : ‘શું આ ભારત છે? લોકતંત્રમાં વિરોધ કરવાનો સહુને અધિકાર છે પરંતુ તે કાનૂનની મર્યાદામાં રહીને કરવો જોઈએ’

ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરી પાકિસ્તાનના નાગરિક છે, પરંતુ તેમને ભારત આવવાના વિઝા હાલની સરકારે આપ્યા હતા, જે સરકારમાં શિવસેના ખુદ ભાગીદાર છે. ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરી ભારત વિરોધી હોઈ શકે છે, પરંતુ તેમને ભારત આવવાનું નિમંત્રણ આપનાર સંસ્થા તો ભારતીય હતી. દિલ્હીમાં તેમના પુસ્તકના લોકાર્પણનો કાર્યક્રમ યોજાયો ત્યારે ભારતના પૂર્વ વડાપ્રધાન ડો.મનમોહન સિંહ, પૂર્વ નાયબ વડાપ્રધાન એલ.કે. અડવાણી તથા મણીશંકર ઐયર વગેરે હાજર હતા.

સવાલ એ છે કે, ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરી જો ભારત માટે વિલન જ હોય તો તેમને વિઝા આપ્યા જ શા માટે? કસુરી તો અત્યારે સત્તા પર નથી. એથી ઉલ્ટુ ભારતની સરહદે થતા ગોળીબારનાં કારણે કસુરી સામે વિરોધ કરનાર શિવસેના એ વાત કેમ ભૂલી જાય છે કે, હાલના ગોળીબાર માટે કોઈ જવાબદાર હોય તો તે પાકિસ્તાનની હાલની સરકાર છે અને હાલના પાક.વડાપ્રધાન નવાઝ શરીફ તો ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના શપથગ્રહણ વખતે ભારતના મહેમાન બની ચૂક્યા છે. એ વખતે તેમણે નવાઝ શરીફને આમંત્રણ આપ્યું હતું તેમનો વિરોધ કરવાની તાકાત શિવસેનામાં છે?

પાકિસ્તાનમાં માત્ર નામનું જ લોકતંત્ર છે પાકિસ્તાનના લોકતંત્રની અસલી કમાન તો પાકિસ્તાનના આર્મી અને આઈ એસ આઈ પાસે છે, પરંતુ ભારતમાં તો સાચુકલી લોકશાહી છે. શિવસેનાએ પહેલાં ગાયક ગુલામ અલીનો કાર્યક્રમ રદ કરાવ્યો અને તે પછી કસુરીને આમંત્રણ આપનાર સુધીન્દ્ર કુલકર્ણીના ચહેરા પર કાળી સાહી લગાવી દીધી. ગીત, સાહિત્ય કે સંગીતને કોઈ સીમાડા હોતા નથી. આ બે ઘટનાઓ બાદ વિશ્વના એક વિશાળ લોકતાંત્રિક દેશ અંગે કેવો સંદેશ જશે?

ચાલો, થોડુંક ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરી અંગે પણ જાણી લઈએ. એ વાત સાચી કે કસુરી કોઈ સજ્જન કે ઉમદા વ્યક્તિ નથી, પરંતુ એક વિચારક તો છે જ. તેમણે તેમના પુસ્તકમાં લખ્યું છે : ‘ભારત, પાકિસ્તાન, ચીન અને રશિયા સહિત આપણે આ ચાર દેશો વિશ્વના સહુથી વિશાળ અર્થતંત્રનું કેન્દ્ર છીએ. આ ફાઈબર ઓપ્ટિક્સ અને પાઈપલાઈનની ભૂમિ છે અને આપણે અંદરોઅંદર જે રીતે ઝગડીએ છીએ તે જોઈને દુનિયા આપણી સામે હસતી હશે. આમાં આપણે બધા મૂર્ખ જ સાબિત થઈએ છીએ. આપણે આ આંતરિક ઝઘડાનો હવે અંત લાવવાં જોઈએ!’

કસૂરી કહે છે : “ભારત એવું વિચારે છે કે, અમે તેના હિતો વિરુદ્ધ સતત કોઈને કોઈ ષડયંત્ર રચ્યા કરીએ છીએ. એ જ રીતે ભારતે હમણાં જ સિવિલ ન્યુક્લિઅર એનર્જી પ્રાપ્ત કરી, પણ પાકિસ્તાનને તે ના મળી. દેખિતી રીતે જ પાકિસ્તાન આ કારણથી અમેરિકાથી નાખુશ છે અને તેને ચીન વધુ ફેવરેબલ લાગે છે.”

ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરીએ દિલ્હીના એક અંગ્રેજી અખબારને આપેલી મુલાકાતમાં એક નવી જ વાત કરી. તેમણે કહ્યું : ‘પાકિસ્તાનની નવી પેઢી પાકિસ્તાનના ઈતિહાસથી હવે અજ્ઞાાત છે. આ એક સારી વાત છે કે, પાકિસ્તાનની નવી પેઢી પૂર્વગ્રહ રહિત છે અને ધારો કે પાકિસ્તાનની નવી પેઢીને જે થોડાંક પણ પૂર્વગ્રહ હશે, તે તેમની આગલી પેઢી પાસેથી સાંભળ્યા હશે. હવે પાકિસ્તાનની નવી પેઢી આંખો બંધ રાખીને ભારત તેનું દૂશ્મન છે એવું માનતી નથી. આજના પાકિસ્તાનીઓ રસપૂર્વક ભારતીયો ફિલ્મો નિહાળે છે. તેઓ ભારતીય વાનગીઓ માણે છે. પાકિસ્તાન આવતા ભારતીયોને તે ખુશ થઈ મળે છે. આશ્વર્યની વાત એ છે કે, આપણે બે જ એવા દેશો છીએ કે, જ્યાં એક બીજા દેશોના વિદ્યાર્થીઓ એકબીજાના દેશોમાં જઈ શકતા નથી. મારી પત્નીએ પાકિસ્તાનમાં પહેલી લિબરલ આર્ટ યુનિર્વિસટી શરૂ કરી છે. અહીં આવવા માટે કોઈ પ્રોટોકોલ નથી. એ કારણે વિઝા પણ ઉદાર બનાવાયા છે, એ પછી બંને દેશોના કુલ એક લાખ લોકો એકબીજાના દેશોમાં ટ્રાવેલ કરી શક્યા છે.’

ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરી કહે છેઃ’પાક્સ્તિાનનું અસ્તિત્વ ઊભું થયું, ત્યારે પાકિસ્તાનને કોઈ અન્યાય ના થાય તે માટે મહાત્મા ગાંધીજીએ ઉપવાસ કર્યા હતા. આ બાબતો બાળકોને ભણાવવામાં આવતી જ નથી. પાઠયપુસ્તકોમાં એકબીજાના પૂર્વગ્રહોનું જ પ્રતિબીંબ દેખાય છે. એક સમયે જર્મની અને ફ્રાન્સ એકબીજાનાં દુશ્મન હતાં. આજે એ બંને દેશો તેમનો પુરાણો એક સમાન ઈતિહાસ બાળકોને શીખવવા સંમત થયા છે.’

ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના સંવેદનશીલ અને જટીલ સંબંધો વિષે લખાયેલું આ પુસ્તક ‘નાઈધર અ હોક નોર અ ડવ’ એક એવું પુસ્તક છે જે ભારત અને પાકિસ્તાને નવા સંબંધોની શરૂઆત કરવા માટે આંગળી ચીંધે છે. ખુરશીદ મહેમૂદ કસુરી આદર્શવાદીના બદલે વાસ્તવવાદી વધુ લાગે છે. તેઓ હાલ ૭૪ વર્ષના છે ૨૦૦૨ થી ૨૦૦૭ દરમ્યાન જનરલ પરવેઝ મુશરર્ફના શાસન વખતે તેઓ પાકિસ્તાનના વિદેશમંત્રી હતા. એક સમયે તેઓ ‘બેસ્ટડ્રેસ મેન’ તરીકે જાણીતા હતા.

કસુરીએ તેમના પુસ્તકમાં એવો ઉલ્લેખ કર્યો છે કે, ૨૦૦૭માં ભારત અને પાકિસ્તાન બેક ચેનલ વાટાઘાટો દ્વારા કાશ્મીર સહિતના તમામ પ્રશ્નો ઉકેલવાના આરે હતા. આ સંદર્ભમાં પૂછાયેલા એક પ્રશ્નના જવાબમાં તેઓ કહે છે : ‘જ્યાં સુધી વોટ બેંક આધારીત રાજનીતિ ચાલુ રહેશે, ત્યાં સુધી આ શક્ય નથી. ખરેખર તો આ બાબતે મિડિયા પબ્લિસિટીથી દૂર રહીને કામ કરવું જોઈએ. ભારતના વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તેમના બેક ચેનલ વાટાઘાટો કરનારાઓ પર સંપૂર્ણ ભરોસો રાખવો જોઈએ, અને બેક ચેનલ વાટાઘાટો કરનારાઓમાં કોઈ ધારાશાસ્ત્રી, કોઈ પત્રકાર કે કોઈ રાજનીતિજ્ઞા પણ હોઈ શકે છે. તેઓ એકબીજાને ઝડપથી મળી શકે, તેવા ભરોસાપાત્ર વ્યક્તિ હોવા જોઈએ. એવું પાકિસ્તાન તરફથી પણ હોવું જોઈએ. ભારત અને પાકિસ્તાને મીડિયા પિેેબ્લસિટી રહિત માત્ર સમાનહિત વિષે વિચારવું પડશે એમ થશે તો જ એ પ્રશ્ન પૂછાતો બંધ થશે કે, પાકિસ્તાન કોણ ચલાવે છે!

બેક ચેનલ પોલિટિક્સ એટલે માત્ર મીડિયાને દેખાડવા ખાતરની વાટાઘાટો નહીં પરંતુ બંધ બારણે પ્રશ્નો ઉકેલવા વાટાઘાટો કરવી.