ભારતીય સંસ્કૃતિનું એ સુપ્રસિદ્ધ વિધાન છેઃ યત્ર નાર્યસ્તુ પૂજ્યન્તે રમન્તે તત્ર દેવતાઃ

વિશ્વની કોઈ પણ સભ્યતા કે સંસ્કૃતિમાં સ્ત્રીને આવું સ્થાન આપવામાં આવ્યું નથી કે, જ્યાં સ્ત્રીની પૂજા થાય છે ત્યાં દેવતાઓ પણ રમણ કરે છે, પ્રસન્ન થાય છે. તે શ્લોક પછીના ભાગમાં કહેવામાં આવ્યું છેઃ યત્રૈ તાસ્તુ ન પૂ્જ્યન્તે સર્વાસ્ત્રા ફલાક ક્રિયાઃ અર્થાત્ જ્યાં સ્ત્રીઓનું સન્માન થતું નથી ત્યાં યજ્ઞાયાગ વગેરે સર્વ કર્મક્રિયાઓ નિષ્ફળ જાય છે.

આ વાતનું સૌથી મોટું પ્રમાણ શિવપુરાણમાં છે. એક વાર શિવ અને પાર્વતીજી બેઠેલાં હતાં. એ વખતે આકાશમાં વિમાનો ઊડતાં દેખાયાં. પાર્વતીજીએ શિવને પૂછયું: “આટલા બધા દેવતાઓ ક્યાં જઈ રહ્યા છે?”

વારંવાર પૂછતાં છેવટે શંકર ભગવાને કહ્યું, “સતી! તમારા પિતા દક્ષરાજે એક મોટા યજ્ઞાનું આયોજન કર્યું છે અને બ્રહ્માજીને પ્રજાપતિ નાયક બનાવ્યા છે. આ બધા દેવતા ત્યાં જઈ રહ્યાં છે. મને અને તમને નિમંત્રણ નથી.”

પાર્વતીજીએ કહ્યું:”ભલે નિમંત્રણ ન હોય પણ એ યજ્ઞા તો મારા પિતાએ યોજ્યો છે. પિતાના ઘરે જવા નિમંત્રણની જરૂર હોતી નથી.”

શિવની ના છતાં સતીએ હઠ પકડી. તેઓ પિતાના ઘર તરફ જવા નીકળ્યાં. આ તરફ દક્ષરાજાએ પહેરગીરોને કડક સૂચના આપી હતી કે,”મેં શંકરને આમંત્રણ આપ્યું નથી, તેથી તેઓ નહીં આવે, પરંતુ મારી પુત્રી આવે તો તેનું સન્માન કરવું નહીં.”

સતી પિતાના મહેલના દ્વાર પાસે પહોંચ્યાં. બધાએ તેમને જોઈ મોં ફેરવી લીધું. બહેનો પણ સતીનો વ્યંગ કરવા લાગી. એકમાત્ર માતાએ પુત્રીને આશ્વાસન આપ્યું. પિતા દક્ષરાજા તો અભિમાનથી બેઠા હતા. ઋષિમુનિઓ યજ્ઞામાં આહુતિ આપતા હતા. પાર્વતીજીએ જોયું તો યજ્ઞાશાળામાં પતિ માટે કોઈ સ્થાન, આસન કે ભાગ નહોતાં. શિવભાગ કાઢયા વિના વૈદિક નિયમ મુજબ કોઈ યજ્ઞા થઈ શકે નહીં, પરંતુ ઋષિઓ કંઈ બોલ્યા નહીં. પતિ શિવનું આવડું મોટું અપમાન જોઈ સતીને ક્રોધ થયો અને તેઓ બોલ્યાં: ” જે લોકોએ શિવની નિંદા કરી છે અને સાંભળી છે તેનું ફળ તેમને તરત જ મળશે. મારાં માતા-પિતાને પણ પશ્ચાતાપ થશે. મારા પિતા જગતપતિ એવા શિવનું અપમાન કરે છે તેથી દક્ષની પુત્રી તરીકે હું મારો દેહ ટકાવી રાખવા માંગતી નથી. હું ચન્દ્રમૌલેશ્વર ભગવાન શંકરને મારા હૃદયમાં ધરીને આ શરીરનો ત્યાગ કરું છું.”

એમ કહી સતીએ પોતાના જમણા પગના અંગૂઠામાં યોગથી અગ્નિ પ્રગટ કરી પોતાના દેહને અગ્નિમાં ભસ્મીભૂત કરી દીધો. યજ્ઞામંડપમાં હાહાકાર મચી ગયો. સતીના અગ્નિસ્નાનની ખબર પડતાં જ ભગવાન શંકરને ક્રોધ ચડયો. તેમણે તાંડવ કર્યું. તેમના મુખ્ય ગણ વીરભદ્રને યજ્ઞાભૂમિ પર મોકલ્યો અને તેણે યજ્ઞાનો નાશ કર્યો. દક્ષરાજની દુર્ગતિ થઈ.

આ તો સુપ્રસિદ્ધ પુરાણકથા છે. પ્રાચીનકાળથી ભારતભૂમિ પર જન્મેલી સ્ત્રીઓ પ્રતાડિત થતી આવી છે. અપમાનિત થતી આવી છે,ઉપેક્ષિત થતી આવી છે. પ્રાચીનકાળના દક્ષરાજા જેવા એક પિતાએ પુત્રી અને જમાઈ બેઉને અપમાનિત કર્યાં હતાં. મહાભારતમાં દ્રૌપદીની પણ એ જ હાલત થઈ હતી. પાંડવોએ પોતાની પત્નીને જ જુગારમાં મૂકી દીધી હતી તે એક સ્ત્રીનું પહેલું અપમાન હતું. તે પછી ભરીસભામાં દ્રૌપદીનું વસ્ત્રહરણ થયું તે બીજું અપમાન હતું. કુળવધૂનાં ચીર ખેંચાતાં હતાં ત્યારે ભીષ્મ પિતામહ, ધૃતરાષ્ટ્ર,દ્રોણાચાર્ય જેવા વડીલો ચૂપ બેસી રહ્યા હતા. એકમાત્ર વિદુરજી જ કંઈક બોલ્યા હતા. છેવટે દ્રૌપદીએ કૃષ્ણને યાદ કર્યા હતા અને ભગવાન કૃષ્ણએ દ્રૌપદીની લાજ બચાવી હતી. પાંચેય પતિઓ અને પિતામહો એક સ્ત્રીના અપમાન વખતે મૌન હતા. રામાયણમાં પણ લંકાવિજય પછી પાછા આવેલાં ભગવાન રામ-સીતા અને લક્ષ્મણને અયોધ્યામાં આવકારવામાં આવ્યાં હતાં, પરંતુ એક સામાન્ય માનવીએ સીતા સતીના વિશે શંકા-કુશંકા કરી સતીનું અપમાન કર્યું હતું અને સીતાએ પોતાના સતીત્વનું પ્રમાણ આપવા મા પૃથ્વીને વિનંતી કરવી પડી હતી કે, “હું પવિત્ર હોઉં તો મને માર્ગ આપ અને તારામાં સમાવી લે.” છેવટે પૃથ્વીએ એક મોટી તિરાડ ઊભી કરી ને સતી સીતા તેમાં સમાઈ ગયાં.

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં સ્ત્રીઓને અપમાનિત કરવાનો સિલસિલો પુરાણો છે. તત્કાલીન કાળના પિતાઓએ પુત્રીને અપમાનિત કરી છે. પિતામહો કુળવધૂને અપમાનિત થતાં જોઈ રહ્યાં છે. અયોધ્યાના સામાન્ય માનવીએ પણ સતી સીતાને અપમાનિત કરવાનું કામ કર્યું છે. સ્ત્રીઓને અપમાનિત કરવાનાં ફળ એમણે ભોગવવાં પણ પડયાં છે. પાર્વતીજીને અપમાનિત કરવાથી દક્ષ રાજાનો નાશ થયો. દ્રૌપદીનું અપમાન કર્યાં બાદ મહાભારતનું યુદ્ધ થયું અને કૌરવોનો નાશ થયો. સીતાજીને ઉપાડી જનાર રાવણનો અંત આવ્યો. છેવટે તો ધર્મ અને નીતિનો જ વિજય થયો છે.

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં નારીશક્તિનું જે મહત્ત્વપૂર્ણ સ્થાન છે તેવું બીજી કોઈ સંસ્કૃતિમાં નથી. મહાભારતમાં પાંડવોની માતા કુંતીનું પણ એક આગવું મહત્ત્વ હતું. ભીષ્મ પિતામહ હંમેશાં ગંગાપુત્ર તરીકે જ ઓળખાયા. બાલકૃષ્ણ હંમેશાં તેમનાં પાલક માતા જશોદાજીના નામે જશોદાનંદન તરીકે ઓળખાયા. ભગવાન શ્રી રામને વનમાં જવું પડયું ત્યારે સીતાજીએ પણ મહેલનો ત્યાગ કરી પતિ સાથે વનમાં જવાનું પસંદ કર્યું. જેના નામથી આ દેશનું નામ ‘ભારત’ પડયું તે રાજા ભરત પણ સ્વર્ગની અપ્સરા મેનકાની પુત્રી શકુન્તલાનો પુત્ર હતો. શકુન્તલાના પિતા વિશ્વામિત્ર હતા. શકુન્તલાની કથા પરથી મહાકવિ કાલિદાસે ‘શાકુન્તલમ્’ ની રચના કરી.

પ્રાચીનકાળથી આજ દિન સુધી ભારતીય સમાજ, સંસ્કૃતિ અને સભ્યતામાં સ્ત્રી હંમેશાં કેન્દ્રસ્થાને રહી છે. અલબત્ત, દરેક વખતે સ્ત્રીઓનું સન્માન થયું છે તેવું નથી બન્યું. ભારતીય સંસ્કૃતિમાં એક કાળે સતીપ્રથા જેવા કુરિવાજો પણ હતા. પતિ મૃત્યુ પામે એટલે સ્ત્રીએ પણ જીવતેજીવત ચિતા પર ચઢી જવું પડતું. હવે એ પ્રથાનો અંત આવ્યો છે. આજે પણ કેટલાંક સમાજમાં વિધવા સ્ત્રીઓનાં પુનર્લગ્ન પર પ્રતિબંધ છે. કાશીમાં હજારો વિધવા નારીઓ દુઃખદાયક જીવન જીવી રહી છે. એક જમાનામાં બાળકીને જન્મતાં સાથે તેને દૂધ પીતી કરી દેવાતી, અર્થાત્ દૂધના મોટા પાત્રમાં ડુબાડી દેવાતી કે પછી નદીમાં ફેંકી દેવાતી. આજે જન્મ પહેલાં જ બાળકીની ઉદરમાં હત્યા કરી દેવાય છે. આ દેશમાં એક સમયે દેવદાસી પ્રણાલિકા પણ હતી. યુવાન સ્ત્રીઓને દેવદાસી બનાવી મંદિરોના પૂજારીઓની દયા પર છોડી દેવામાં આવતી. એક કાળે બહુપત્નીત્વ પણ હતું. પુરુષો એક કરતાં વધુ પત્નીઓ રાખતા. આજે પણ કહેવાતા સુધરેલા સમાજમાં દહેજપ્રથા છે. કન્યાવિક્રય થાય છે. એક યુવતી બીજી જ્ઞાાતિમાં પરણે તો તેનો સામાજિક બહિષ્કાર થાય છે, સજા કરવામાં આવે છે. એવી યુવતીઓની હત્યા કરી દેવામાં આવે છે. એક જમાનામાં ‘બૂધેમાર સીધી’ જેવી સ્ત્રીઓને અપમાનિત કરનારી કહેવતો પ્રચલિત હતી. ‘સ્ત્રીની બુદ્ધિ પગની પાની સુધી’ એ પણ સ્ત્રીના ગૌરવનું અપમાન કરનારી કહેવત છે. દેશ ૨૧મી સદીમાં પ્રવેશ્યો પણ જે દેશમાં એક મહિલા વડાપ્રધાન બન્યાં, જે દેશમાં એક મહિલા રાષ્ટ્રપતિ બન્યાં, જે દેશમાં અનેક મહિલાઓ મુખ્યમંત્રી બની, જે દેશની માતાઓએ છત્રપતિ શિવાજી, મહાત્મા ગાંધી, સુભાષચંદ્ર બોઝ, ભગતસિંહ,સરદાર પટેલ જેવી વિભૂતિઓ આપી તેની જ રોજ ભ્રૂણહત્યા થાય છે, દેશમાં છાશવારે સ્ત્રીઓ પર બળાત્કાર થાય, દહેજને કારણે સ્ત્રીની હત્યા થાય કે સ્ત્રીઓ અપમાનિત થાય તે કેવું?

તા.૨૯ ફેબ્રુઆરીએ પૂર્વ વડા પ્રધાન મોરારજી દેસાઈનો જન્મ દિવસ છે. આ તારીખ ચાર વર્ષે એક જ વાર આવે છે. એક ગુજરાતી અને અનેક લાક્ષણિકતાઓ ધરાવતા પૂર્વ વડા પ્રધાન મોરારજીભાઈ દેસાઈના જીવનનો આ પ્રસંગ છે. નરેન્દ્ર મોદી વડા પ્રધાન બન્યા તે પહેલાં કોઈ ગુજરાતીને દેશના વડા પ્રધાન બનવાનું માન પ્રાપ્ત થયું હોય તો તે મોરારજીભાઈ દેસાઈ હતા. એ વખતે તેમના અંગત સચિવ તરીકે ગુજરાતના બાહોશ અધિકારી હસમુખ શાહ હતા. ઇન્ટેલિજન્સ બ્યૂરોના વડા તરીકે જ્હોન લોબો હતા. વડા પ્રધાન બન્યા પછી અરુણાચલ, મણિપુર અને સિક્કિમના પ્રવાસનો કાર્યક્રમ ગોઠવાયો હતો.

તા. ૪થી નવેમ્બર, ૧૯૭૭ના રોજ નવી દિલ્હીથી એરફોર્સના વિમાનમાં વડા પ્રધાનનો કાફલો ઊપડયો. ઉત્તર-પૂર્વનાં રાજ્યો તરફ જતાં પહેલાં હવામાનની બરાબર ખાતરી કરી લેવી પડતી. વડા પ્રધાન વિમાને જોરહાટ એરપોર્ટ પર ઊતરવાનું હતું. હવામાન બગડે તો વિમાનને કોલકાતા કે તેજપુર વાળવા નક્કી થયું હતું. વિમાનમાં વડા પ્રધાન મોરારજી દેસાઈ ઉપરાંત નારાયણભાઈ દેસાઈ, અંગત સચિવ હસમુખ શાહ અને અરુણાચલના મુખ્યમંત્રી ઉપરાંત બીજા બે-ત્રણ જણ હતા. વિમાન ઊપડયા પછીની ઘટનાનું વર્ણન વડા પ્રધાનના એ વખતના સેક્રેટરી હસમુખ શાહના શબ્દોમાં જ વાંચો :

ચોથી તારીખે સાંજે અરુણાચલ પ્રદેશ, મણિપુર અને સિક્કિમના પાંચ દિવસના પ્રવાસે જવા અમે નીકળ્યા, સાંજે પાંચ વાગે પાલમથી ઊપડયા. હવાઈદળના રશિયન ટીયુ-૫૪ વિમાનમાં અમારો ૧૧ જણાનો કાફલો ઊપડયો. દસ વિમાનચાલકોનો કાફલો હતો. વિમાન આકાશમાં ચડે તે પહેલાં જ કેટલીક ફાઈલો અને કાગળો મેં મોરારજીભાઈને જોવા માટે આપ્યા. હું પાછળની કેબિનમાં જઈને કામ કરતો રહ્યો. આ વિમાનમાં ત્રણ કેબિનો હતી. કોકપીટ પછીની પહેલી વડા પ્રધાનની, બીજી આઠ જણ માટે,છેલ્લી બાકીના સૌ માટે. ૭ ક્યારે વાગ્યા તેની ખબર ન પડી. ૭ વાગે હું મોરારજીભાઈ પાસે જઈને કાગળો લઈ આવ્યો અને બધાં કાગળો મારી બાજુની સીટ પર મૂકીને થોડી વાર આંખ બંધ કરીને ઝોકું ખાઈ લીધું, કારણ કે જોરહાટ પહોંચવાને હજી પોણા કલાકની વાર હતી.

પહોંચવાની દસેક મિનિટ અગાઉ આંખ ખૂલી અને વિમાન ઊતરવાની રાહ જોતો હતો. પોણા આઠે વિમાને જોરહાટ અરોડ્રોમ પર ચક્કર લગાવીને નીચે ઊતરવા પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ પાઈલટને બરાબર ઊતરાણ થશે કે નહીં તેની ખાતરી ન થઈ તેથી એણે વિમાનને પાછું ઉપાડયું અને બીજું ચક્કર મારીને પાછો આવું છું એમ કંટ્રોલ ટાવરને કહ્યું. ત્યાર પછી એક મિનિટની અંદર જ વિમાનને પાછું વાળતાં એણે કાબૂ ગુમાવ્યો અને વિમાનનું ઊતરાણ હાથ બહાર ગયું. ત્યાર પછી એમ જણાય છે કે બધો પ્રયત્ન કરીને વિમાનને સીધું રાખ્યું અને ડાંગરના ખેતરમાં એ ઊતરે એવા પ્રયત્નો કર્યા. વિમાન ખેતરમાં પટકાયું. ખેતરમાં સોપારીના ઝાડ થોડે થોડે અંતરે હતાં. વિમાન જમીનને અડકે ત્યાં સુધીમાં ૧૩૦ સોપારીના ઝાડને કાપતું કાપતું ઊતર્યું. વિમાન ઊતરતાં જ પહેલો આંચકો પાયલોટની કેબિનને વાગ્યો અને સાથે સાથે અમને પણ હચમચાવી મૂક્યા. ત્યાર પછીની બે પાંચ સેકંડોમાં વિમાન લગભગ દોઢસો મીટર ઘસડાયું અને એ દરમિયાન અમે હાલકડોલક થઈ ગયા. કેટલીક વસ્તુઓ અમારા ઉપર પડી, ત્રણ જણાનાં હાડકાં ભાંગ્યાં, કોઈને મૂઢ માર વાગ્યો, કોઈને મામૂલી ઇજા થઈ. ઇજા ન પામનાર બે કે ત્રણ જણામાંનો એક હું હતો. વિમાન પહેલું જમીનને અડયું તે જ ઘડીએ વીજળી જતી રહી અને ઘોર અંધકાર વ્યાપી રહ્યો. ત્યાર પછી એકબીજાના નામ બોલીને કોણ ક્યાં છે તેનો અંદાજ મેળવ્યો. કોઈએ કહ્યું ગભરાશો નહીં, કોઈએ કહ્યું દિવાસળી ન સળગાવશો, કોઈએ કહ્યું વડા પ્રધાન ક્યાં છે ?આ બધું બે-ચાર સેકંડોમાં બન્યું. વિમાન જ્યારે જમીન સાથે પહેલી વખત અથડાયું ત્યારે તેની ડાબી પાંખ તૂટીને પાછળ પડી ગઈ. જેને કારણે વિમાન એક બાજુ નમીને ઊભું રહ્યું. તેથી બીજી પાંખ અને તે સાથેની પેટ્રોલની ટાંકી ઊંચી થઈ ગઈ જેથી આગની સંભાવના ઓછી થઈ ગઈ. વિમાન એક બાજુ ઢળ્યું એટલે પાછળનો દરવાજો લગભગ જમીનની લગોલગ આવી ગયો. એ ઘોર અંધકારમાં મેં પહેલો પગ બહાર મૂક્યો તો નીચે પાણીવાળી પોચી જમીન અને ઘાસ જણાયાં. આગિયા ઊડતાં જોયા, ક્યાં હતા તેની કશી જાણ ન હતી, પરંતુ અમારા બધામાંથી કોઈ પણ નર્વસ ન થયું. ગભરામણ ન થઈ અને ઝડપથી સૌ બધાને બહાર લાવવાના કામમાં લાગી ગયા. મોરારજીભાઈ તેમની સીટનો પટ્ટો ખોલી ઊભા થયા હતા. તેમની નસકોરી ફૂટી હતી, ચોક્ઠું તૂટી ગયું હતું અને ચશ્મા ફેંકાઈ ગયા હતા. એમને થોડી મદદ આપીને નીચે લાવ્યા. આટલી વારમાં હું લગભગ ૧૦૦ વાર જેટલું નાકની લીટીએ સીધું દોડીને પ્રમાણમાં કોરી જગ્યા શોધી આવેલો. પછી જેમને ટેકાની જરૂર હતી તેમને ટેકો આપીને ત્યાં લઈ ગયા.

અંધારું ઘોર હતું. મેઘલી રાત હતી અને આગિયા ઊડતાં હતાં. દસેક મિનિટમાં આજુબાજુના કોઈ ગામનો માણસ ટોર્ચ લઈને આવ્યો. એની મદદથી બધાની ઇજાઓ જોઈ. બને એટલી પ્રાથમિક સારવાર આપી. થોડી વારમાં બીજો માણસ આવ્યો. એણે કહ્યું કે, કોઈ માણસ દૂર પડેલો છે. પછી બીજા માણસો પણ ટોર્ચ લઈને આવતા ગયા. ટોર્ચની મદદથી અમે જોયું તો પાઈલટ અને એના સાથીદારો રસ્તામાં ફેંકાયેલા પડયા હતા. બેમાં થોડોક પ્રાણ હતો. એમને ગરમી આપવાનો પ્રયત્ન કર્યો, પણ નિષ્ફળ. એ સૌને ઉપાડીને બધાને પાસે લાવ્યા. અમને ત્રણ જણ (એમ. એસ. કંપાણી, જ્હોન લોબો અને હું)ને જ ઇજા થઈ ન હતી. એટલે આ બધું કામ એ કાદવની વચ્ચે અમે કરતાં રહ્યા. એટલી બધી શક્તિ, સૂઝ અને ગતિ એ બધું કઈ રીતે આવ્યું એની કલ્પના કરવી મુશ્કેલ છે, પરંતુ આ રીતે બધાને ગોઠવ્યા. કંઈક વ્યવસ્થિત થયા ત્યાં ગામડાંના થોડા વધારે લોકો આવ્યા. એમની પાસે ખાટલા મગાવ્યા. દરમિયાનમાં હું ને જ્હોન લોબો વિમાનની ફરતે ફરી વળ્યા અને બીજું કોઈ રહી ગયું હોય તો તેની શોધ કરતા રહ્યા. કોઈ પેટ્રોમેક્સ લઈને આવ્યું. ગામ કેટલું દૂર છે, નજીકનું મકાન ક્યાં છે તેની તપાસ કરી બે જણને સાઈકલ પર જોરહાટ જવા માટે સૂચના આપી. આમ બધું સ્વસ્થતાથી અને ઝડપથી ચાલતું રહ્યું. ખાટલા તો નહીં, પણ બાંકડા આવ્યા. એની પર ઇજા પામેલાઓને સૂવાડીને લઈ ગયા. ત્યાર પછી વડા પ્રધાનને નજીકના ઝૂંપડામાં અર્ધો કિલોમીટરે પાણીવાળી પોચી જમીનમાં ખૂંચતા ખૂંચતા ચાલીને લઈ ગયા.

મેં કહ્યું કે, મૃતદેહોની પાસે ખેતરમાં હું રહીશ, કારણ કે અમારા એક સાથી કંપાણી આસામી ભાષા જાણતા હોવાથી એ ગામમાં ઉપયોગી થઈ શકે. લોબો સંદેશો પહોંચાડવામાં ઉપયોગી થાય, પરંતુ પછી કંપાણી મૃતદેહો સાથે ખેતરમાં રહે, મારે વડા પ્રધાન અને ઘવાયેલાઓની સારવારમાં રહેવું અને લોબો કોઈ પણ નજીકના સ્થળેથી જોરહાટ સાથે સંપર્ક સાધે એમ નક્કી થયું. ત્યાર પછી હું ઝૂંપડામાં ગયો. મોરારજીભાઈના મોં પર રેલાયેલું લોહી વહેતું હતું. એમને એક પાંસળીમાં તિરાડ પડેલી એ કારણે છાતીમાં દુઃખતું પણ હતું. કાંતિભાઈ એક બાંકડા પર કણસતા હતા. અરુણાચલના મુખ્યપ્રધાન એક બીજા બાંકડા પર મન મક્કમ કરીને વેદના સહન કરતા હતા. નારાયણભાઈની પાટાપિંડી કરી. ઝૂંપડું નાનું, માણસો અનેક. સૌની આંખોમાં ચિંતા અને આતુરતા અને મદદરૂપ થવાની વૃત્તિ. એમની પાસે જે કંઈ હતું તે અમારી સમક્ષ ધરી દેવામાં જરા પણ ખચકાટ નહીં. ચારે બાજુ માનવતા પાંગરી ઊઠેલી. પણ વાતો તો અકસ્માતની જ ચાલે. સૌથી વધુ ઇજા થયેલી નારાયણ દેસાઈને. એમની વેદનાનો પાર નહીં, પણ હસતું મોઢું અને કોઈને પણ બોજારૂપ થવાની ઇચ્છા નહીં. એ કહે, આ ગામડાંના લોકોને આપણે કહીએ કે, એમનું આસામી ભાષામાં ભજન સંભળાવે. પણ બધાની સારવારનું કંઈ ને કંઈ કામ ચાલતું રહ્યું.

લગભગ દસ વાગે શોધખોળ કરતી પહેલી ટુકડી અમારા ઝૂંપડે પહોંચી. એ પહેલાં અમારી સાથે આવેલા રેડિયો અને સરકારી સમાચાર માધ્યમના પ્રતિનિધિને પગપાળા દોડાવ્યા અને શું સંદેશો આપવો તે લખી આપ્યું. એમની રીતે તેથી મેં સંદેશો લખી આપ્યો જે સદ્ભાગ્યે રાતના અગિયાર વાગ્યાના સમાચારમાં વંચાયો અને દેશમાં સૌને રાહતની લાગણી થઈ. અમને ઝૂંપડેથી જોરહાટ હોસ્પિટલમાં પહોંચતાં લગભગ દોઢ કલાક થયો અને બાર વાગતાંની દસ મિનિટ પહેલાં ત્યાં પહોંચ્યા. હું નારાયણભાઈ અને કાંતિભાઈની સાથે એમ્બ્યુલન્સમાં હતો. જોરહાટમાં એરફોર્સની મોટી હોસ્પિટલ છે જ્યાં એમણે ખૂબ પ્રેમ અને આદરથી સૌની સુશ્રુતા કરી. હું લગભગ આખી રાત બધાની દેખભાળ લેતો રહ્યો, કારણ કે લોબોને થોડું વાગેલું અને કંપાણી પણ થાકી ગયા હતા. દવાખાનાનાં કપડાં પહેરીને અમે રાત વિતાવી. સવારના એ લોકોએ કાળજીપૂર્વક અમારે માટે બજારમાંથી ટુવાલ, સાબુ, દાંતિયો,કફની-લેંઘા મગાવી રાખેલું. એટલે સવારે સાત વાગે નાહીને તૈયાર થયા. સાડા સાતે જોરહાટની નિશાળનાં બસો છોકરાંઓ હાથમાં ફૂલોના ગુચ્છા લઈને આવી પહોંચ્યા. એમાં જે ભાવના અને પ્રેમ હતાં તે ભાગ્યે જ ક્યાંય મળે.

આ આખીયે દિલધડક ઘટનાનું વિસ્તૃત વર્ણન હસમુખ શાહે ‘દીઠું મેં…’ પુસ્તકમાં કર્યું છે.

આસમનાં કેતરોમાં કાળી ઘનઘોર રાત્રે વિમાન તૂટી પડયું હોવા છતાં એ વખતના વડા પ્રધાન મોરારજી દેસાઈની સ્વસ્થતા ગજબની હતી. માનવીની હિંમતની કસોટી આપત્તિમાં જ થતી હોય છે.

સુમિત્રા ચરતરામ.

પર્ફોમિંગ  આર્ટની દુનિયાના લોકો માટે આ નામ જાણીતું અને આમ જનતા માટે અજાણ્યું છે. વીતેલા જમાનાનાં એ સન્નારી હતાં. સુમિત્રા ચરતરામનો જન્મ ઉત્તર પ્રદેશના એક જાણીતા પરિવારમાં ૧૯૧૪ના વર્ષે દિવાળીના દિવસે થયો હતો. તેમના પિતા રાજા જ્વાલાપ્રસાદ બિજનૌરના ભારતના પ્રથમ ચીફ એન્જિનિયર હતા. તેમના મોટા ભાઈ ધરમવીર ભારત આઝાદ થયા પછી ભારત સરકારના પ્રથમ કેબિનેટ સેક્રેટરી હતા. તેમના પિતા બનારસ હિંદુ યુનિર્વિસટીના સ્થાપકો પૈકીના એક હતા. તેમણે ભારતના પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ સર્વપલ્લી રાધાક્રિશ્નના અંગત સચિવ તરીકે પણ સેવાઓ આપી હતી.

સુમિત્રા આઝાદી પહેલાં જન્મ્યાં હતાં અને કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનાં તેઓ શિષ્યા પણ હતાં. તેમનો ઉછેર સર્વપલ્લી રાધાક્રિશ્નન, મદન મોહન માલવિયા, મહાદેવી વર્મા, હરિશંકર ઔધ જેવાઓના સાંનિધ્યમાં થયો હતો. બનારસ હિંદુ યુનિર્વિસટીમાં અભ્યાસકાર્ય દરમિયાન સુમિત્રા રોજ વહેલી સવારે ઊઠી જતાં અને વિખ્યાત શહેનાઈવાદક ઉસ્તાદ બિસમિલ્લાહ ખાનનું શહેનાઈવાદન સાંભળતાં.

૧૯૪૧ની સાલમાં તેઓ દિલ્હી ક્લોથ મિલના માલિક શ્રીરામના પુત્ર ચરતરામ સાથે પરણ્યાં હતાં. તે પછી તેઓ દીપક, શોભા,સિદ્ધાર્થ અને ગૌરી એમ ચાર બાળકોનાં માતા બન્યાં હતાં. તે તમામ બાળકોને શ્રેષ્ઠ શિક્ષણ આપવામાં આવ્યું હતું.

તા. ૧૫મી ઓગસ્ટ, ૧૯૪૭ના રોજ એટલે કે ભારતના સ્વાતંત્ર્ય દિને સુમિત્રાએ શ્રેષ્ઠ સંગીતના કાર્યક્રમનું આયોજન કર્યું હતું. સ્વાતંત્ર્ય દિવસની ઉજવણી માટે તેમણે શ્રેષ્ઠ હિંદુસ્તાની સંગીતનો કાર્યક્રમ તૈયાર કર્યો હતો. નવી દિલ્હીમાં ૨૦, કર્ઝન રોડ ખાતે આવેલા ‘શ્રીરામ હાઉસ’ ખાતે યોજાયેલી આ સંગીત સંધ્યામાં ઉસ્તાદ અલ્લાઉદ્દીન ખાન, ઉસ્તાદ વિલાયત ખાન, પંડિત રવિશંકર,ઉસ્તાદ હાફિઝ અલી ખાન વગેરેએ ભાગ લીધો હતો.

આ કાર્યક્રમની સફળતા બાદ સુમિત્રાએ ગીત-સંગીતની દુનિયાના કલાકારોને એકત્ર કરી ઝંકાર મ્યુઝિક સર્કલ ઊભું કર્યું હતું. ધીમેધીમે તે શ્રીરામ શંકરલાલ મ્યુઝિક ફેસ્ટિવલનું ર્વાિષક આયોજન કરનારું વૃંદ બની ગયું હતું. ૧૯૫૨માં ઝંકાર મ્યુઝિકલ સર્કલનું ભારતીય કલા કેન્દ્ર તરીકે પહેલી જ વાર રજિસ્ટ્રેશન કરવામાં આવ્યું હતું. આ કલા કેન્દ્રનું ધ્યેય એ હતું કે, ભારતીય ગીત-સંગીત, નૃત્ય અને સંસ્કૃતિના ભવ્ય વારસાનું જતન કરવું અને તેને પ્રોત્સાહન આપવું.

ભારતીય કલાકેન્દ્રનો જન્મ અને સ્થાપના તે એકમાત્ર સુમિત્રા ચરતરામનું જ સ્વપ્ન હતું. આજે આખા દેશમાં ‘કથક’ નૃત્ય જાણીતું છે, પરંતુ તેને ભારતીય કલાના જગતમાં સન્માન અપાવનાર સુમિત્રા ચરતરામ હતાં. ધીમેધીમે સુમિત્રા આખા દેશમાં જાણીતાં બની ગયાં. તેમના એ પ્રયાસોને સફળતા મળતાં સંસ્થાએ જે નવા કલાકારોને જન્મ આપ્યો હતો તે શંભુ મહારાજ, બિરજુ મહારાજ અને સુંદર પ્રસાદ હતા. તેમણે ગુજરાતનાં સુપ્રસિદ્ધ કથક કલાકાર કુમુદિની લાખિયા સહિત ઉષા શર્મા, કેશવ કોઠારી, રશ્મિ જૈન જેવાઓને પણ કથકની તાલીમ આપી.

એ સિવાય દિલ્હીના ભારતીય કલાકેન્દ્રએ દેશનાં બીજાં જે શ્રેષ્ઠ કલાકારો તયાર કર્યાં તેમાં વિદુષી સિદ્ધેશ્વરી દેવી, ડાગર બંધુઓ, પ્રો. દિલીપચંદ્ર વેદી, ઉસ્તાદ અમજદ અલી ખાન, પંડિત દુર્ગાલાલ, લીલા સેમસન, ગુરુ કૃષ્ણચંદ્ર અને બીજાઓનો સમાવેશ થાય છે.

ભારતના સુપ્રસિદ્ધ મહાકાવ્ય ‘રામાયણ’ને પણ સ્ટેજ પર લાવવાનું કામ સુમિત્રા ચરતરામે કર્યું. સુમિત્રા જ્યારે સ્કૂલમાં ભણતાં હતાં ત્યારે બનારસના મહારાજાના મહેલમાં રામાયણને ભજવવાનું નિહાળતાં હતાં. બસ, એ જ સમયથી જ તેમણે એક સ્વપ્ન નિહાળ્યું હતું કે, તેઓ પણ એક દિવસ ‘રામાયણ’ને પોતાની રીતે સ્ટેજ પર લાવશે. પોતાના નિર્ણયમાં હંમેશાં મક્કમ રહેનારા સુમિત્રા ચરતરામે ૧૯૫૭માં રામાયણને સ્ટેજ પર લાવવાનું પોતાનું સ્વપ્ન સાકાર કર્યું.

નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, સુમિત્રા ચરતરામ સંચાલિત શ્રીરામ ભારતીય કલાકેન્દ્રના આ પ્રથમ શોને નિહાળવા જે મહાનુભાવો હાજર હતા તેમાં તે વખતના વડા પ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ પણ એક હતા. એ શો ભજવાયા પછીના ૫૮ વર્ષ સુધી ‘રામાયણ’ એ ભારતીય કલાકેન્દ્રની એક ઓળખ બની રહી.

સુમિત્રા ચરતરામ ભારતની લોકસંસ્કૃતિ, લોકનૃત્ય અને પ્રણાલિકાગત શાસ્ત્રીય સંગીતનો જ ઉપયોગ કરતાં હતાં. તેમણે ભારતીય કલાકેન્દ્રમાં ભારતીય સંસ્કૃતિના પરંપરાગત કળા એવી કઠપૂતળીની કળા માટે એક આગવું ડિપાર્ટમેન્ટ ઊભું કર્યું હતું. આ ડિપાર્ટમેન્ટે તૈયાર કરેલા ઝાંસીની રાણી અને ઢોલા મારુનો શો અત્યંત જાણીતા શો બની રહ્યા. એ માટે પંડિત બિરજ મહારાજે સંવાદો લખ્યા હતા જ્યારે ઉસ્તાદ અમજદ અલી ખાને ડિપાર્ટમેન્ટના શો માટે સરોદ વગાડયું હતું.

તે પછી સુમિત્રા અમેરિકા ગયાં. અમેરિકાના પ્રવાસ દરમિયાન તેઓ ન્યૂયોર્કના લિંકન સેન્ટર અને કાર્નેજી હોલથી કાફી પ્રભાવિત થયાં. તેમાંથી પ્રેરણા લઈને પાછાં આવ્યાં અને તેના ફળ સ્વરૂપે તેમણે ૧૯૭૧માં તેમણે દિલ્હીમાં કામાણી ઓડિટોરિયમ ઊભું કર્યું,જેનું ઉદ્ઘાટન તે વખતના રાષ્ટ્રપતિ વી. વી. ગીરીએ કર્યું હતું. આ કાર્યક્રમ દરમિયાન એમ. એસ. શુભલક્ષ્મીએ પર્ફોર્મન્સ આપ્યું હતું. એ રીતે ભારતમાં પહેલી જ વાર પ્રોફેશનલ થિયેટરનો આરંભ થયો. આજે પણ એ થિયેટર ‘ધ્વનિ’ એકોસ્ટિક્સ, લાઈટ્સ,કર્ટેન્સ અને વિંગ્સની બાબતમાં એક શ્રેષ્ઠ થિયેટર ગણાય છે.

હિંદુસ્તાની ગીત, સંગીત અને કળાના ક્ષેત્રમાં સુમિત્રાના શ્રેષ્ઠ યોગદાનનાં ઉપલક્ષ્યમાં ૧૯૬૩માં ભારતના મહામહીમ રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા તેમને ‘પદ્મશ્રી’નો એવોર્ડ એનાયત થયો હતો. ભારતીય કળાઓ વર્ષોથી જાણીતી હતી, પરંતુ તેમાં નવો ઉજાસ પાથરવાની બાબતમાં સુમિત્રા ચરતરામ ‘રેનેસાં વુમન’ તરીકે ઓળખાયાં. ભારતીય કળાનો ખરો ઉદય તેમની સંસ્થાની સ્થાપના પછી જ થયો. નવી દિલ્હી માટે તેઓ અત્યંત જાણીતા સેલિબ્રિટી બની ગયાં. આઝાદી બાદ પર્ફોમિંગ  આર્ટની દુનિયામાં સુમિત્રા ચરતરામથી ઊંચું નામ બીજું કોઈ નથી.

છેલ્લાં ૬૫ વર્ષ દરમિયાન સુમિત્રા ચરતરામ દ્વારા સ્થાપિત ભારતીય કલાકેન્દ્રએ જે વિદ્યાર્થીઓ અને કલાકારો દેશને બક્ષ્યા છે તે બધા તેમના ક્ષેત્રમાં ગ્લોબલ લેજન્ડ્સ બની ચૂક્યા છે. બીજા શબ્દોમાં એમ કહી શકાય કે, તે બધા જ કલાકારો-વિદ્યાર્થીઓ ભારતીય કલાકેન્દ્રના એમ્બેસેડર્સ છે.

સુમિત્રા ચરતરામે તેમની સફળતાનો વારસો તેમની મોટી દીકરી શોભાને બક્ષ્યો છે. ભારતીય કલાકેન્દ્રનું સંચાલન હવે શોભા દીપક સિંઘ કરે છે.

૨૦૦૭માં તેમના પતિ ડો. ચરતરામનું અવસાન થતાં સુમિત્રા ચરતરામની જીવવાની ઇચ્છા પણ જાણે કે સમાપ્ત થઈ ગઈ. ૨૦૧૧માં સુમિત્રા ચરતરામનું પણ અવસાન થયું.

લોકતંત્ર એ આધુનિક વિશ્વવ્યવસ્થાનું આગવું સ્વરૂપ છે. તેમાં અભિવ્યક્તિની આઝાદી, ફ્રીડમ ઓફ સ્પીચ, લખવાની સ્વતંત્રતા એ બધા તેના ફળસ્વરૂપ પાસાં છે.

અભિવ્યક્તિની આઝાદીના નામે બધું જ યથાયોગ્ય છે તે ઠીક નથી. ફ્રાન્સના પાટનગર પેરિસના વ્યંગ મેગેઝિન ‘શાર્લી હેબ્દો’ પર મુસ્લિમ સમાજની લાગણી દુભાય તેવાં હજરત પયંગબર સાહેબનાં ચિત્રો દોરવાના વિરોધમાં આતંકવાદી હુમલો થયો અને ૧૪ પત્રકારોની હત્યા કરી દેવાઈ. બેશક, આ ઘટના નીંદનીય છે, પરંતુ સાથે સાથે એ વાત પણ સમજવી જોઈએ કે પત્રકારોએ કે ચિત્રકારોએ અન્ય ધર્મમાં માનતા તેના અનુયાયીઓની શ્રદ્ધા, માન્યતા અને લાગણીઓનું સન્માન પણ કરવું જોઈએ. ઈસ્લામ ધર્મમાં હજરત મોહંમદ પયંગબર સાહેબની કોઈ પ્રતિમા કે ચિત્રને સ્થાન નથી. આ તેમની આસ્થાનો વિષય છે એ જાણવા છતાં કોઈ જાણીબૂઝીને પયંગબર સાહેબનું કાર્ટૂન દોરે તે ઉચિત નથી. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને સ્વછંદતામાં ખપાવી શકાય નહીં. અભિવ્યક્તિ, પછી તે બોલવામાં હોય કે લખવામાં, ચિત્ર દોરવામાં હોય કે ફિલ્મના નિર્માણમાં પણ તે સમાજને, અન્ય ધર્મોને અને કાનૂનને માન્ય હોવું જોઈએ. શબ્દ એ તલવાર કરતાંયે ધારદાર શસ્ત્ર છે. એક કહેવત છે કે ન બોલાયેલા શબ્દના તમે સ્વામી છો,બોલાયેલો શબ્દ તમારો સ્વામી છે. કોઈ એક રાજનેતા એમ કહે કે જેઓ હિન્દુ છે તેઓ ‘રામજાદા’ છે અને જેઓ હિન્દુ નથી તેઓ ‘… જાદા’ છે. પહેલાં તો રાજનેતાઓના મુખમાં આવા શબ્દો શોભતા નથી. એ જ રીતે તાલિબાનો કે ઈસ્લામિક સ્ટેટ નામના સંગઠનના આતંકવાદીઓ પણ ધર્મના નામે જે ઉચ્ચારણો કરે છે, તે શબ્દો અને કૃત્યો બેઉ ધર્મને સુસંગત નથી.

ભારતને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી કેટલાંક વિચારકો ભારતને અડધું લોકતંત્ર કહે છે. સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણી તથા લોકોની સ્વતંત્ર આવાજાહી જેવા મામલાઓમાં આપણે વિશ્વના કોઈ પણ લોકતાંત્રિક દેશનો મુકાબલો કરી શકીએ તેમ છીએ, પરંતુ ‘અભિવ્યક્તિની આઝાદી’ની બાબતમાં આપણે બેજવાબદાર અને ઘણા પાછળ છીએ.

ભારતમાં ઘણી વાર ગુણવત્તાના ધોરણે નહીં પરંતુ રાજકીય કારણોસર પણ કેટલાંક પુસ્તકો પર પ્રતિબંધ લગાવી દેવામાં આવે છે. વૈડી ડોનિજરના પુસ્તક ‘ધી હિન્દુઝઃ એન ઓલ્ટરનેટિવ હિસ્ટ્રી’ પુસ્તક પર પ્રતિબંધ લાદી દેવાની માંગણી કરવામાં આવી હતી. આઝાદ ભારતમાં આજે પણ એવા કાયદાઓ છે જેને આઉટ ઓફ ડેટ ગણાવી શકાય, કારણ કે અભિવ્યક્તિની આઝાદીની બાબતમાં કેટલાંક કાયદા લોકતાંત્રિક મૂલ્યોની બિલકુલ વિરુદ્ધ છે. સરકાર ધારે ત્યારે કોઈ પણ પુસ્તક પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે અને તે પુસ્તકો કબજે કરી શકે છે. કોઈની ર્ધાિમક લાગણીને ઉશ્કેરનારાં ન હોય તોપણ એવાં પુસ્તકોનો ક્યારેક કેટલીક વિચારધારાવાળા લોકો વિરોધ કરે છે.

મે, ૧૯૫૧માં ભારતના વડાપ્રધાન તરીકે પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ હતા. એ વખતે દેશના કાયદામંત્રી તરીકે ભીમરાવ આંબેડકર હતા. તે વખતે ભારતના બંધારણમાં એવું સંશોધન લાવવામાં આવ્યું હતું કે સરકાર એવાં પત્ર-પત્રિકાઓ કે પુસ્તકો પર પ્રતિબંધ લાવી શકે છે જેનાથી દેશની સુરક્ષાને ખતરો હોય, વિદેશો સાથેના મિત્રતાપૂર્ણ સંબંધોને ખતરો હોય. બંધારણમાં કરવામાં આવેલી આ જોગવાઈથી કોઈ પણ સરકારને કોઈ પણ પુસ્તક, અખબાર કે ફિલ્મ પર અધિકાર મળી જાય છે, જે તેને પસંદ ન હોય.

પૂર્વ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ તેમની વિરુદ્ધ છપાતાં કાર્ટૂનોને જોઈ ખુદ હસતા હતા, પરંતુ તે પછીના પૂર્વ વડાપ્રધાન મોરારજી દેસાઈ તેમનાં કાર્ટૂનો જોઈ ગુસ્સે ભરાતા હતા અને તે કાર્ટૂનો પર પ્રતિબંધ લાદવા ઇચ્છતા હતા. પૂર્વ વડાપ્રધાન ઈંદિરા ગાંધીએ પણ કટોકટી જાહેર કરી ત્યારે અખબારો પર સેન્સરશિપ લાદી દીધી હતી, પરંતુ તેમને પાછળથી એ ભૂલ સમજાઈ હતી અને એ ભૂલની ભારે કિંમત પણ ચૂકવવી પડી હતી. પૂર્વ વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધી અખબારોની આઝાદીના પૂર્ણ સમર્થક હતા. તેઓ અખબારોના તંત્રીઓને, પત્રકારોને તથા કટાર લેખકોને ખુલ્લા દિલે મળવાનું પસંદ કરતા હતા. જવાહરલાલ નહેરુ અભિવ્યક્તિની આઝાદીના જબરદસ્ત સમર્થક હતા. રશિયન ક્રાંતિની પશ્ચાદ્ભૂમિકામાં રશિયન લેખક બોરિસ પાસ્તરનાકે ‘ડો.જિવાગો’નામની નવલકથા લખી હતી જેને રશિયાની સામ્યવાદી સરકારે છાપવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. એ નવલકથા રશિયાની બહાર છપાઈ હતી. તે પછી તે નવલકથાને નોબેલ પ્રાઈઝ મળ્યું હતું. રશિયન સરકારને આ વાત ગમી નહોતી. રશિયન સરકારે’ ડો.જિવાગો’ના લેખક બોરિસ પાસ્તરનાકને નોબેલ પ્રાઈઝ સ્વીકારવા દેશની બહાર જવા ના પાડી હતી અને જો તેઓ જશે તો રશિયામાં પુનઃપ્રવેશ નહીં મળે તેવી ધમકી આપી હતી. લેખક નોબેલ પ્રાઈઝ લેવા ગયા નહોતા. તેમણે માતૃભૂમિમાં જ રહેવાનું અને મરવાનું પસંદ કર્યું હતું. આમ છતાં રશિયન સરકાર હજીયે બોરિસ પાસ્તરનાકને જેલમાં મોકલવા માંગતી હતી ત્યારે એ વખતના ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ રશિયાનાં વડા નિકિતા ખુશ્ચોવને સમજાવી એક લેખકની ધરપકડ ન કરવા દરમિયાનગીરી કરી હતી. નહેરુની વાત રશિયન સરકારે સ્વીકારી હતી અને બોરિસ પાસ્તરનાકની ધરપકડ કરવાનું મોકૂફ રાખવામાં આવ્યું હતું. વિદેશોમાં પણ ઘણાં પુસ્તકો પર પ્રતિબંધ લગાવ્યાનાં ઉદાહરણો છે. વર્ષો પહેલાં ડી.એચ.લોરેન્સ દ્વારા લખવામાં આવેલ ‘લેડી ચેર્ટિલઝ લવર’ નામની નવલકથાને અશ્લીલ ગણી ઈંગ્લેન્ડમાં તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ નવલકથાના સમર્થકોએ એવી દલીલ કરી હતી કે, આ પુસ્તકના કેટલાંક અંશ ભલે અશ્લીલ લાગી શકે છે, પરંતુ તેમાં વિજ્ઞાાન, કથા અને શિક્ષણ જેવાં સાર્વજનિક હિતોને ફાયદો મળે તેવી વાત પણ છે. આ સમર્થકોએ અશ્લીલ સાહિત્ય કાનૂનની એક પેટા કલમનો ઉપયોગ કરી એ પુસ્તક પરનો પ્રતિબંધ હટાવ્યો હતો. આમ, આઝાદીની અભિવ્યક્તિ એ બેધારી તલવાર છે તેનો સમજદારીથી, સંયમથી અને વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ. અભિવ્યક્તિ પર રોક પણ ન હોવી જોઈએ અને અભિવ્યક્તિની આઝાદી તે સ્વચ્છંદતા પણ ન હોવી જોઈએ.

મહાભારતના કાળમાં દિલ્હીનું નામ ઈન્દ્રપ્રસ્થ હતું. ચન્દબરદાઈની રચના પૃથ્વીરાજ રાસોમાં તોમર રાજા અનંગપાલને દિલ્હીના સંસ્થાપક કહેવામાં આવ્યા છે. અત્યાર સુધીમાં દિલ્હી ૭ વાર ઇતિહાસમાં ધ્વસ્ત થયું અને ફરી વસ્યું. એના કેટલાંક અવશેષો પણ દિલ્હીમાં જોવા મળે છે. ઈ.સ.પૂર્વે ૫૦૦ની સાલમાં દિલ્હી એક સમૃદ્ધ નગર હતું.

તા.૧ મે, ૧૨૦૬માં દિલ્હી સલ્તનતના ઉત્થાન સાથે દિલ્હી એક મુખ્ય રાજનૈતિક, વાણિજ્ય અને સાંસ્કૃતિક નગર તરીકે ઉપસ્યું. ઈ.સ. ૧૬૩૯માં મોગલ બાદશાહ શાહજહાંએ દિલ્હીને ૭મી વાર વસાવ્યું. શાહજહાંએ દિલ્હીમાં ૭ દરવાજા બનાવડાવ્યા. તે એક જ ચાર દીવાલોથી ઘેરાયેલું હતું. જેને આજકાલ પુરાણી દિલ્હી- જૂની દિલ્હી કહેવામાં આવે છે. ૧૮૫૭ સુધી દિલ્હી મોગલ સામ્રાજ્યની રાજધાની રહ્યું. તા.૧૨ ડિસેમ્બર, ૧૯૧૧ના રોજ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યે ફરી એક વાર કોલકાતાથી હટાવીને દિલ્હીને રાજધાની બનાવી. ઈ.સ.૧૯૧૨માં બ્રિટિશ આર્કિટેક એડવિન લુટિયન્સને નવી દિલ્હીની ડિઝાઈન તૈયાર કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું. ૧૯૩૧માં લોર્ડ ઈરવિને નવી દિલ્હી તરીકે ઓળખાતા શહેરનું ઉદ્ઘાટન કર્યું. આજે દિલ્હી ૪૮૩ ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલું શહેર છે. દિલ્હીની વસ્તી આજકાલ ૧ કરોડ ૭૦ લાખ લોકોની છે.

કેજરીવાલની દિલ્હી

આવી દિલ્હી પર હવે આમ આદમી તરીકે ઓળખાતા અરવિંદ કેજરીવાલનું શાસન છે. દિલ્હીની પ્રજાએ ૭૦માંથી ૬૭ બેઠકો કેજરીવાલને આપી એક વિક્રમ સર્જ્યો છે. આટલી પ્રચંડ બહુમતીથી પોતે ડરી ગયા હોવાનું કેજરીવાલે કહ્યું છે. તેમની વાત સાચી પણ છે. દિલ્હી શહેરમાં શાસન કરવું અત્યંત કઠિન છે. કહેવાય છે કે દિલ્હીની ભીતર એક બીજું દિલ્હી વસે છે, જેને માત્ર કેજરીવાલ નિહાળી શક્યા છે. તેને ‘અન્ડરક્લાસ સિટી’ કહે છે. તેમાં તમામ જાતિ અને ધર્મના લોકો છે. એ બધા લોકો જીવનની પાયાની સુવિધાઓથી વંચિત છે. દિલ્હીમાં વર્લ્ડક્લાસ એરપોર્ટ, મેટ્રો ટ્રેન્સ, ફ્લાયઓવર્સ, સ્ટેડિયમ્સ તથા પાંચ સિતારા હોટલોની શૃંખલા છે, પરંતુ આ ઝાકઝમાળની પાછળ નર્કાગાર જેવું જીવન જીવતી ગરીબ પ્રજાનું પણ એક દિલ્હી છે. જ્યાં પીવાનું પાણી નથી. શૌચાલયો નથી, વીજળી નથી, સડકો નથી, સ્કૂલો નથી, બસ, કેજરીવાલ આ લોકોને સ્પર્શ્યા છે.

અંડરક્લાસ સિટી

અંડરક્લાસ સિટી તરીકે ઓળખાતા દિલ્હીમાં ઔદ્યોગિક કામદારો, અસંગઠિત ક્ષેત્રના મજદૂરો, નાના-મોટા દુકાનદારો, દુકાનોમાં કામ કરતા નોકરો વગેરે છે. દિલ્હીમાં ૨૧ ટકા લોકો મહિને ૭૦૦૦ રૂપિયા કરતાં ઓછી આવક ધરાવે છે. દિલ્હીના ૬૦ ટકા લોકો મહિને રૂ.૧૩,૫૦૦ કરતાં ઓછી આવક ધરાવે છે. ૯૩ ટકા લોકો મહિને રૂ.૩૧,૦૦૦થી ઓછું કમાય છે. માત્ર ૭ ટકા દિલ્હીવાસીઓની આવક મહિને રૂ.૩૧,૦૦૦ કરતાં વધુ છે. સરકારે નિમ્નતમ વેતન મહિને રૂ.૮૫૫૦ નક્કી કર્યું છે, પરંતુ ઉદ્યોગો અને ખાનગી ઓફિસોમાં તેનું કોઈ પાલન થતું નથી. આજ સુધી આવેલી એક પણ સરકારે આ વિષય પર ધ્યાન આપ્યું નથી. અરવિંદ કેજરીવાલ આ લોકો માટે શું કરી શકશે તે કહેવું મુશ્કેલ છે.

ચૂંટણી જીતવી સરળ છે, પરંતુ અરવિંદ કેજરીવાલ માટે તેમની સામે જે સમસ્યાઓ છે તે એટલી જ મુશ્કેલ છે. અરવિંદ કેજરીવાલ દિલ્હીમાં વીજળીના દર ઘટાડવા માંગે છે, પરંતુ દિલ્હી સરકાર પોતે કોઈ વીજળી પેદા કરતી નથી. તેઓ વીજ સબસિડી આપી શકે છે પણ તે નાણાં શિક્ષણમાંથી કે બીજા કોઈ વિભાગમાંથી લાવીને જ આપવાં પડશે. એકના ભોગે બીજામાં પૈસા વાપરવા પડશે. કેજરીવાલ સ્કૂલો બાંધવા માગે છે, પરંતુ દિલ્હી સરકાર પાસે એક ઈંચ જમીન પોતાની માલિકીની નથી. જમીન એમણે કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી જ લેવી પડશે. દિલ્હી પાણી માટે સંપૂર્ણપણે હરિયાણા પર નિર્ભર છે. કેન્દ્રમાં અને હરિયાણામાં ભાજપની સરકાર છે. કેજરીવાલ તેમને કેટલું મનાવી શકશે તે કહેવું મુશ્કેલ છે. દિલ્હીમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ ખરાબ છે પણ દિલ્હીની પોલીસ કેજરીવાલના હસ્તક નથી, પણ કેન્દ્ર સરકારના તાબા હેઠળ છે. કેજરીવાલ દિલ્હી માટે પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો માંગે છે,પરંતુ એ દરજ્જો આપવાની સત્તા કેન્દ્ર સરકાર પાસે છે. દિલ્હીમાં મોંઘવારીનો પ્રશ્ન છે, પરંતુ ભાવોને નિયંત્રણમાં રાખવાની નીતિ તે પણ કેન્દ્ર સરકારનો વિષય છે. બીજા શબ્દોમાં એમ કહી શકાય કે લોકોની અપેક્ષાઓ અગણિત છે. તેની સામે કેજરીવાલની તાકાત, મર્યાદાઓ, સ્ત્રોત, સત્તા એ બધું જ મર્યાદિત છે. કેજરીવાલ આ કપરી સમસ્યાઓનો હલ કેવી રીતે કરે છે તે જોવું રહ્યું.

જ્ઞાાતિવાર ટકાવારી

એક સરવે અનુસાર દિલ્હી વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં કઈ જ્ઞાાતિએ, કઈ પાર્ટીને કેટલા ટકા મત આપ્યા, તે પણ જાણવા જેવું છે. ઓબીસીમાં આવતા ગુજ્જર અને યાદવ જ્ઞાાતિઓમાંથી ૫૩ ટકા મત આમ આદમી પાર્ટીને, ૩૫ ટકા મત ભાજપને અને ૭ ટકા મત કોંગ્રેસને મળ્યા. આ જ્ઞાાતિઓની દિલ્હીમાં ૬ ટકા વસ્તી છે. હવે અન્ય પછાત જ્ઞાાતિઓમાં જેની વસ્તી ૧૨ ટકા છે તેમાંથી ૬૦ ટકા મત આમ આદમી પાર્ટીને, ૨૯ ટકા મત ભાજપને તથા ૯ ટકા મત કોંગ્રેસને મળ્યા છે. દિલ્હીમાં દલિતો કે જેમની વસ્તી ૧૭ ટકા છે તેમાંથી ૬૮ ટકા મત આમ આદમી પાર્ટીને, ૨૦ ટકા મત ભાજપને અને માત્ર ૬ ટકા મત જ કોંગ્રેસને મળ્યા છે.

શીખ અને મુસ્લિમ મતો

દિલ્હી વિધાનસભાની ચૂંટણીનાં પરિણામો ઘણાંને આશ્ચર્યજનક લાગે છે, પરંતુ ચૂંટણી પછી જે વૈજ્ઞાાનિક સર્વેક્ષણ થયું તેમાં કેટલીક નોંધપાત્ર બાબતો જોવા મળે છે. ૨૦૧૩માં મુસ્લિમો અને શીખ એ બન્ને કોમ આમ આદમી પાર્ટીથી દૂર રહ્યા હતા, પરંતુ આ વખતે ૭૭ ટકા મુસલમાન મતદારોએ અને ૫૭ ટકા શીખ મતદારોએ આમ આદમી પાર્ટીને મત આપ્યા છે. કોંગ્રેસને મળતા પરંપરાગત મુસ્લિમ મતો આમ આદમી તરફ ઢળ્યા છે.

એ જ રીતે ચૂંટણી પછીની મોજણીના આંકડા દર્શાવે છે કે, દિલ્હીની ગરીબ વસ્તીના ૬૬ ટકા લોકોએ આમ આદમી પાર્ટીને વોટ આપ્યા છે, જ્યારે ગરીબ વસ્તીના માત્ર ૨૨ ટકા વોટ જ ભાજપને મળ્યા છે. જ્યારે મધ્યમવર્ગના મતો આમ આદમી પાર્ટી અને ભાજપની વચ્ચે વહેંચાયા છે. ભાજપને મધ્યમ વર્ગના ૪૧ ટકા મત તો આમ આદમી પાર્ટીને ૪૫ ટકા મત મળ્યા છે. દિલ્હીના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાંથી ૩૫ ટકા મત ભાજપને અને ૫૧ ટકા મત આમ આદમી પાર્ટીને મળ્યા છે.

ચૂંટણી પછીનાં સર્વેક્ષણોમાં કયા મુદ્દાના આધારે લોકોએ મતદાન કર્યું તેની વિગતો પણ રસપ્રદ છે. ભારતીય જનતા પાર્ટીએ દિલ્હીને વર્લ્ડ ક્લાસ સિટી બનાવવાની, સ્માર્ટ સિટીઝ બનાવવાની, શહેરને અદ્યતન બનાવવાની વાત પર વધુ વજન આપ્યું હતું. જ્યારે આમ આદમી પાર્ટીએ દિલ્હીના લોકોની વીજળી-પાણી જેવી મૂળભૂત સમસ્યાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. આમ આદમી પાર્ટીએ નીચલા લેવલે ચાલતા ભ્રષ્ટાચાર પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. મોંઘવારી પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. હવે જે મતદાન થયું તેને ટકાવારીમાં જોઈએ. પોસ્ટ પોલ સર્વેક્ષણો અનુસાર દિલ્હીના જે નાગરિકોએ મતદાન કર્યું તે પૈકી ૧૭ ટકા લોકોએ મોંઘવારીને, ૧૭ ટકા લોકોએ ભ્રષ્ટાચારના મુદ્દાને ૧૫ ટકા લોકોએ વીજળી અને પાણીના મુદ્દાને, ૧૧ ટકા લોકોએ વિકાસના મુદ્દાને, ૮ ટકા મતદારોએ સ્ત્રીઓની સલામતીના મુદ્દાને, ૪ ટકા લોકોએ નોકરીના મુદ્દા પર મતદાન કર્યું હતું. ૧૭ ટકા લોકોએ બીજા જવાબો આપ્યા હતા. જ્યારે ૧૧ ટકા લોકો “અમે જાણતા નથી” એવા જવાબો આપ્યા હતા. પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટયા પણ તેની કોઈ અસર મતદારો પર નહોતી. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં શાકભાજી અને અનાજના વધેલા ભાવોથી લોકો ત્રસ્ત અને નારાજ હતા.

ટૂંકી વાર્તાઓના લેખનમાં અમેરિકન લેખક ઓ. હેન્રીનું નામ આટલાં વર્ષો બાદ પણ આદરથી લેવાય છે. દરેક કથાના અંતે એક ચમત્કૃતિ લાવવા માટે જાણીતા ઓ. હેન્રીની ‘ધ લાસ્ટ લીફ’ વાર્તા સૌથી વધારે પોંખાયેલી કૃતિ છે. ‘ધ લાસ્ટ લીફ’ની કથા કંઈક આ પ્રમાણે છેઃ

એક જૂના ગ્રીનવીચ વિલેજની એક આગવી ઓળખ હતી. આ ગામમાં દેશ અને દુનિયામાંથી કલાકારો અને ચિત્રકારો આવતા હતા. અહીં લાલ ઈંટોથી બનેલા ત્રણ માળના જૂના મકાનમાં બે સખીઓ રહેતી હતી. એકનું નામ સુ અને બીજીનું નામ જોન્સી. બંને યુવાન હતી. બંને આર્ટીસ્ટ હતી. બંને આર્ટીસ્ટ હોઈ બંનેના રસ એકસમાન હતા. તેમણે ચિત્રો દોરવા માટે ઉપરના માળે એક સ્ટુડિયો પણ બનાવ્યો હતો.

૧૯મી સદીનાં વર્ષોની આ વાત છે. નવેમ્બર મહિનામાં કાતિલ ઠંડી પડી. એ વખતે ન્યુમોનિયા એક જીવલેણ રોગ ગણાતો. આખીયે કોલોનીના અનેક લોકો ન્યુમોનિયાના ભોગ બન્યા. સખત ઠંડીના કારણે વૃક્ષો પણ સુકાવાં લાગ્યાં. જોન્સીને પણ તાવ આવ્યો. તેને ન્યુમોનિયા થઈ ગયો. તે પથારીવશ થઈ ગઈ. દિવસે દિવસે તે વધુ ને વધુ નબળી થતી ગઈ. ડોક્ટરે નિદાન કર્યું. “તેને બચાવવામાં દસમાંથી એક જ ચાન્સ છે.”

સુ બોલી, “પણ હજુ તે એના જીવનનું એક સુંદર પેઇન્ટિંગ બનાવવા માગે છે.”

ડોક્ટરે બહુ આશાવાદ પ્રગટ ન કર્યો. ડોક્ટરના ગયા બાદ સુ એના સ્ટુડિયોમાં ગઈ અને રડવા લાગી. એ પાછી જોન્સીના રૂમમાં આવી. બીમાર જોન્સી રજાઈ ઓઢીને સૂતેલી હતી. જોન્સીની સામે જ એક ડ્રોઇંગ બોર્ડ મૂકી એક ચિત્ર દોરવા લાગી, પણ એને લાગ્યું કે બીમાર જોન્સી ધીમેથી કંઈક બોલી રહી છે. એણે જોયું તો પથારીમાં સૂતેલી જોન્સીની આંખો ખુલ્લી હતી. તેની નજર બારીની બહાર સ્થિર થયેલી હતી. તે કંઈક ગણી રહી હતી. જોન્સી બોલી. “બાર.”

અને થોડી વાર પછી બોલી. “અગિયાર, દસ, નવ, આઠ અને સાત.”

સુ વિચારમાં પડી ગઈ. જોન્સી બારીની બહાર જોતાં જોતાં કંઈક ગણી રહી હતી. બારીની બહાર લગભગ ચાલીસેક ફૂટ દૂર લાલ ઈંટોવાળું એક બીજું મકાન હતું. બારીની બહાર દેખાતા એ મકાનની લાલ ઈંટો પર એક વેલો હતો. નીચે મૂળમાંથી બહાર આવેલા વેલા પર થોડાંક જ પાંદડાં હતાં. કેટલાંક લીલાં અને કેટલાંક ઠંડીને કારણે પીળાં પડી ગયેલાં અને ખરવાની તૈયારીમાં હતાં,કારણ કે હવે પાનખરની તૈયારી હતી.

સુએ જોન્સીને પૂછયું. “ડિયર, તું શું ગણી રહી છે?”

જોન્સી બોલી. “છ.”

સુએ પૂછયું. “શું?”

જોન્સી પથારીમાં પડયાં પડયાં જ બહારની દીવાલના વેલાને જોતાં જોતાં બોલી. “એ પાંદડાં જલદી જલદી ખરી રહ્યાં છે. ત્રણ દિવસ પહેલાં એ વેલા પર સો જેટલાં પાંદડાં હતાં. હવે માત્ર પાંચ જ બચ્યાં છે.”

જોન્સી બોલી. “જો, સુ! સામેના મકાનની દીવાલ પર નાનકડો વેલો છેને! તેની પર હવે પાંચ જ પાંદડાં બચ્યાં છે. મને લાગે છે કે એના ખરતાં પાંદડાંની જેમ મારું પણ જીવન ટૂંકાઈ રહ્યું છે. એનું છેલ્લું પાંદડું ખરી પડશે ત્યારે હંુ પણ આ જગતમાંથી વિદાય લઈશ. હું હવે લાંબું જીવવાની નથી એ વાત ત્રણ દિવસથી જાણું છું. તને ડોક્ટરે પણ આવી જ વાત કરી હતીને?”

સુ બોલી. “ડિયર, આવી અર્થહીન વાત ન કર. પાંદડાં ખરવાને અને તારી જીવનદોરી વચ્ચે કોઈ જ સંબંધ નથી. ડોક્ટરે તો એમ જ કહ્યું હતું કે, આવા કેસમાં બચવાનો ચાન્સ દસમાંથી એક છે અને તે એક તું કેમ ન હોઈ શકે?”

પણ જોન્સી તેની ધારણામાં અડગ રહી. બીજા દિવસે સવારે ઊઠી ત્યારે પણ તેની નજર બારીની બહાર સામેની દીવાલ પર ઊગેલા વેલા પર જ હતી. તે બોલી. “હવે ચાર જ પાંદડાં બચ્યાં છે, જો સુ!”

સુ બોલી. “મહેરબાની કરીને તું તારી આંખો બંધ રાખ અને બારીની બહાર જોવાનું બંધ કરી દે.”

પણ જોન્સી તો આખો દિવસ બારીની બહાર સામેની દીવાલ પરના વેલાને એકીટસે જોઈ જ રહેતી.

જોન્સીએ સુની વાત ન માની એટલે એણે એ જ મકાનના નીચેના ભાગમાં રહેતા બેરહમાન નામના એક વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટની મદદ લેવાનું નક્કી કર્યું. વૃદ્ધ બેરહમાન પણ એક પેઇન્ટર હતો. તે માઇકલ એન્જેલો જેવી સફેદ લાંબી દાઢી ધરાવતો હતો. તે છેલ્લાં ચાલીસ વર્ષથી પેઇન્ટિંગ કરતો હતો, પરંતુ તે એક નિષ્ફળ આર્ટીસ્ટ હતો. તે તેના જીવનમાં જિંદગીનું એક શ્રેષ્ઠ ચિત્ર બનાવવા માંગતો હતો. તેનું આ સ્વપ્ન હજુ અધૂરું હતું. તે બિચારો આ કોલોનીમાં આવતા યુવાન ચિત્રકારો માટે મોડલ બનીને ગુજારો કરતો હતો. સુએ એ વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટ બેરહમાનને ઉપર બોલાવી જોન્સીને રાજી કરવા તેની સામે જ ડ્રોઇંગબોર્ડ મૂકી વૃદ્ધ બેરહમાનનો મોડલ તરીકે ઉપયોગ કરવા નક્કી કર્યું. એ જ્યારે પણ કોઈને મળતો ત્યારે કહેતો કે, “મારે એક સર્વશ્રેષ્ઠ માસ્ટરપીસ-ચિત્ર જગતને આપવાનું બાકી છે.”

વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટને તે જ મકાનના ઉપરના માળે રહેતી બંને ચિત્રકાર યુવતીઓ માટે લાગણી હતી, પણ તે આખો દિવસ જીન પીધા કરતો. ખાંસતો રહેતો. સુએ વૃદ્ધ બેરહમાનને કહ્યું, “મારી સખી જોન્સી બીમાર છે. એનો જીવ બારીમાંથી દેખાતા વેલા પર ચોંટયો છે. તે કહે છે કે, એ વેલા પરનું છેલ્લું પાંદડું ખરી પડશે ત્યારે હું પણ મૃત્યુ પામીશ.”

તે બોલ્યો, “આવું વિચારવું તે મૂર્ખામી છે. કોઈ વ્યક્તિના જીવનને અને પાંદડાંને શું સંબંધ હોઈ શકે?”

સુ બોલી. “પણ જોન્સી હવે બહુ જ અશક્ત થઈ ગઈ છે. તે ઊભી પણ થઈ શકતી નથી. તે બહુ જ બીમાર છે. સખત તાવના કારણે તેના દિમાગ પર અસર થઈ ગઈ છે અને એ કારણે આવી વિચિત્ર વાતો કરે છે.”

સુ વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટને લઈ ઉપર ગઈ. જોન્સી સૂતેલી હતી. તેની નજર બારીની બહારની દીવાલ પર હતી. સુએ બેરહમાનને બારીની બહાર સામેની દીવાલ પરનો વેલો દર્શાવ્યો. હવે માત્ર એક જ છેલ્લું પાંદડું બચ્યું હતું. બંને કંઈ પણ બોલ્યા વિના એકબીજાની સામે જોઈ રહ્યાં. હવે સાંજ પડવા આવી હતી. ઠંડી પણ વધી રહી હતી. બહાર સુસવાટાભર્યો પવન શરૂ થઈ ગયો. વાવાઝોડા સાથે વરસાદ આવે તેવી શક્યતા હતી. વૃદ્ધ બેરહમાને જોયું તો સુ ડરી ગઈ હતી. રાતના વાવાઝોડામાં સામેની દીવાલ પરનું પાંદડું ટકી રહે તેવી કોઈ શક્યતા નહોતી. વૃદ્ધ બેરહમાન તેને સાંત્વના આપી નીચે જતો રહ્યો. જોન્સી પણ હવે આંખો બંધ કરીને તંદ્રાવસ્થામાં ચાલી ગઈ હતી. સહેજ સળવળાટ થતાં જોન્સી બોલી. “હવે છેલ્લું પાંદડું બચ્યું છે. મને લાગે છે કે આજે રાત્રે જે એ ખરી પડશે અને રાત્રે જ હું મૃત્યુ પામીશ.”

સુ રડી પડી. તે બોલી, “ઓહ ડિયર, ડિયર તું ચિંતા ન કર. તું મારી તો ચિંતા ન કર. તું નહીં હોય તો હું શું કરીશ?”

જોન્સીએ કોઈ જ જવાબ આપ્યો નહીં. તે હવે એક લાંબી યાત્રા પર જવા તૈયાર હતી. તેના ચહેરા પરથી લાગતું હતું કે, તેનાં દિલોદિમાગ પર સવાર થયેલી કલ્પનામાંથી તે બહાર આવી શકે તેમ નહોતી.

વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટ પણ નીચે ચાલ્યો ગયો. એ રાત્રે ભયંકર વાવાઝોડું ત્રાટક્યું. બહાર જોશભેર વરસાદ વરસવા લાગ્યો. વીજળીના ચમકારા થવા લાગ્યા. પવનના સુસવાટાથી બારીઓ પણ ધ્રૂજવા લાગી હતી. રાત ભયાનક તોફાન સાથે પસાર થઈ ગઈ. સવાર પડી. તોફાન શમી ગયું હતું. વરસાદ બંધ થઈ ગયો હતો. જોન્સીએ આંખો ખોલી હતી. તેની નજર હજુ બારીની બહાર જ હતી. બારીની પેલે પાર સામેની દીવાલ પરના વેલા પર એક પાંદડું હજુ યથાવત્ હતું. એણે સુને બોલાવી. સુ દોડીને જોન્સી પાસે ગઈ. જોન્સી બોલી. “જો સુ! પેલું પાંદડું હજુ ખર્યું નથી. હું બહુ જ ખરાબ યુવતી હોઈશ જેથી પાંદડું ખર્યું નથી. હું મૃત્યુ પામી નહીં,કારણ કે મારું કોઈ પાપ હશે.”

સુએ જોયું તો બારીની બહાર સામેની દીવાલ પર ચોંટેલા વેલા પર છેલ્લું પાંદડું હજુ યથાવત્ હતું. જોન્સી બોલી. “હવે મને ઓશિકું આપ, મારે બેઠા થવું છે. તું દૂધ ગરમ કર. મારે તને રસોઈ બનાવતી નિહાળવી છે.”

જોન્સી હવે બચી ગઈ હતી. તે બોલી. “હવે મને લાગે છે કે હવે હું બે ઓફ નેપલ્સનું પેઇન્ટિંગ બનાવી શકીશ.”

બપોરે ડોક્ટર આવ્યા. તેમણે જોન્સીને તપાસીને કહ્યું, “જોન્સી બચી ગઈ છે. તારી સારી સારવારને કારણે જ એ બચી છે, પણ હવે મારે તમારી નીચે રહેતા વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટ બેરહમાનને તપાસવા જવું છે. ગઈકાલે તેને સખત ન્યુમોનિયા હતો. મેં ગઈકાલે એને તપાસ્યો હતો. તે અત્યંત વૃદ્ધ અને અશક્ત હતો. તેને ન્યુમોનિયાનો ભારે મોટો હુમલો થયો હતો. તે બચી શકે તેમ નથી.”

બીજા દિવસે ડોક્ટરે આવીને જોન્સીને તપાસી જાહેર કર્યું કે, “જોન્સીને હવે કોઈ ભય નથી.”

પરંતુ બપોર બાદ સુ જોન્સી પાસે આવી અને ધીમેથી બોલી. “જોન્સી, મારે તને એક દુઃખદ સમાચાર આપવાના છે. વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટ બેરહમાનનું ન્યુમોનિયાને કારણે આજે હોસ્પિટલમાં મૃત્યુ નીપજ્યું છે. તે બે દિવસથી બીમાર હતો. પાડોશીઓએ કહ્યું કે, આજે સવારે એ લોકોએ બેરહમાનને ભીનાં થઈ ગયેલાં વસ્ત્રોમાં જોયો હતો.બહાર ભયંકર ઠંડી હતી ત્યારે તેે એક ફાનસ લઈને ગયો હતો. કોઈને ખબર નહોતી કે તે રાત્રે ફાનસ લઈને બહાર કેમ નીકળ્યો હતો. છેક સવારે જોયું તો એક નિસરણી લઈને સામેની દીવાલ પાસે ગયો હતો. દીવાલ પાસે પેઇન્ટનો ડબ્બો અને કેટલાંક બ્રશ પડયાં હતાં. ડબ્બામાંથી લીલો અને પીળો મિક્સ કરેલો રંગ હતો અને જોન્સી! તું સામેની દીવાલ પર જે પાંદડું જોઈ રહી છે તે પવન છતાં જરાયે હાલતું નથી.”

જોન્સીએ ફરી ધ્યાનપૂર્વક બારીની બહાર લાલ ઈંટોવાળી દીવાલ પર જોયું તો વેલા પર દેખાતું એક પાંદડું સ્થિર હતું. અલબત્ત,તે અદ્દલ પાંદડાં જેવું જ લાગતું હતું.

સુ બોલી. “જોન્સી ર્ડાિંલગ! વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટ આખી જિંદગીમાં જે ન કરી શક્યો તે ગઈકાલે રાત્રે એણે કરી લીધું. બેરહમાને ગઈ આખી રાત ભયંકર તોફાનમાં બહાર રહીને ફાનસના અજવાળે તને બચાવવા છેલ્લું પાંદડું પેઇન્ટ કરી દીધું અને તેણે કાતિલ ઠંડીમાં અને ન્યુમોનિયાની હાલતમાં મૃત્યુ પામવાનું પસંદ કર્યું હતું.”

ઓ. હેન્રીની ચમત્કૃતિપૂર્ણ વાર્તા ‘ધ લાસ્ટ લીફ’ અહીં પૂરી થાય છે.

ઓ. હેન્રીનું અસલી નામ વિલિયમ સિડની પોર્ટર હતું. તેમનો જન્મ ૧૧ સપ્ટેમ્બર, ૧૮૬૨ના રોજ અમેરિકામાં નોર્થ કેરોલિનાના ગ્રીન્સબોરો ખાતે થયો હતો. ઓ. હેન્રી તેમનું પેન નેમ હતું. મધ્યમવર્ગમાં જન્મેલા ઓ. હેન્રીના પિતા ડોક્ટર અને માતા કોલેજમાં શિક્ષણ પામેલાં હતાં. માતાના મૃત્યુ પછી પિતા આલ્કોહોલિક બની ગયા હતા અને ઓ. હેન્રીના ઉછેરની જવાબદારી તેમનાં કાકીએ સંભાળી હતી. તેમનાં કાકી સ્કૂલટીચર હતાં. તેમણે બાળક ઓ. હેન્રીને ભણવાની, વાંચવાની અને સર્જનાત્મક શક્તિ ખીલવવાની ટેવ પાડી. તેઓ કોઈ ને કોઈ વાર્તા કહી બાળકને ભણાવતાં. નાનકડા પોર્ટર ઉર્ફે ઓ. હેન્રીએ બચપણમાં જ ‘એનેટોમી ઓફ મેલેન્કોલી’ અને ‘અરેબિયન નાઇટ્સ’ વાંચી હતી. ૨૦ વર્ષની ઉંમરે તેઓ મિત્રો સાથે ટેક્સાસ ગયા. અહીં તેમણે કાઉબોય, પોસ્ટમેન, કૂક, ડ્રાફ્ટસમેન અને કારકુન જેવી અનેક નોકરીઓ કરી. તેમણે ભિન્ન ભિન્ન સ્થળે રખડપટ્ટી કરવાનો શોખ વિકસાવ્યો.

એમાંથી ભવિષ્યમાં લખાનારી વાર્તાઓ માટેની સામગ્રી એકત્ર થતી રહી. જીવનમાં અનેક તકલીફો ભોગવ્યા બાદ તેઓ ન્યૂ યોર્ક આવ્યા. ૧૯૦૨થી ૧૯૦૭ દરમિયાન તેમણે સર્જનાત્મક કાર્ય શરૂ કર્યું. ‘ન્યૂ યોર્ક સન્ડે વર્લ્ડ’ માટે દર અઠવાડિયે એક વાર્તા લખવાનો કોન્ટ્રાક્ટ મળ્યો. એ વખતે એ અખબાર અમેરિકાનું મોટામાં મોટું અખબાર હતું. એ અખબાર માટે તેમણે બધી મળીને ૧૦૦ જેટલી વાર્તાઓ લખી જેમાં ‘ધ ર્ફિનશ્ડ રૂમ’, ‘ગિફ્ટ ફોર મેગી’ તથા ‘એન અનફિનિશ્ડ સ્ટોરી’ જેવી ક્લાસિક વાર્તાઓનો સમાવેશ થાય છે. તા. ૫ જૂન, ૧૯૨૦ના રોજ છ મહિનાની બીમારી બાદ મૃત્યુ પામ્યા. નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, ઓ. હેન્રીના મૃત્યુનાં ૨૦ વર્ષ બાદ તે એટલી બધી લોકપ્રિય સાબિત થઈ કે ૧૯૨૦ પછી બીજા લેખકોની વાર્તાઓ માટે ઓ. હેન્રીની વાર્તાઓ એક ‘સ્ટાન્ડર્ડ’ ગણાવા લાગી.

ઓ. હેન્રીને જ્યારે તેમના લેખન વિશે પૂછવામાં આવતું ત્યારે તેઓ કહેતાં, ”ૈં ટ્વદ્બ ુિૈંૈહખ્ત ર્કિ સ્િ. ઈદૃીિઅર્હ્વઙ્ઘઅ અર્થાત્ હું બધાંના માટે લખું છું.” એમના આ કથનનો અર્થ એ હતો કે તેઓ ‘એવરીબડી’ વિશે જ લખે છે. એક વાર ‘ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ’ સાથેના ઇન્ટરવ્યૂ દરમિયાન પોતાની સફળતાનું રહસ્ય ખોલતાં તેમણે કહ્યું હતું, “હું મારી ટૂંકી વાર્તાઓનું રહસ્ય તમને કહી દઉં. આ છે સિક્રેટ. નિયમ નંબર-૧ : તમે એ જ સ્ટોરી લખો જે તમને આનંદ આપતી હોય. નિયમ નંબર-૨ : જે સ્ટોરી તમને આનંદ આપી શકે તેમ ન હોય તે લોકોને પણ આનંદ નહીં આપે, પણ હા, તમે જ્યારે સ્ટોરી લખવા બેસો છો ત્યારે લોકોને ભૂલી જાવ.”

ગ્લેબ એક રશિયન બાળકનું નામ છે.

તેનું આખું નામ ગ્લેબ કુડ્રિઆવત્સેવા છે. તેની ઉંમર હજુ બે જ વર્ષની છે. આ બાળકનો જન્મ મોસ્કોમાં થયો છે. તેની માતાનું નામ નેલી કુડ્રિઆવત્સેવા છે. નેલી કહે છે : “મારો પુત્ર છ મહિનાનો થયો ત્યારે જ તેના સ્વાસ્થ્યમાં મને ગરબડ જણાઈ હતી. તેના પેટ પર સોજો આવી જતો હતો. પેટ ફૂલી જતું હતું. હું ગ્લેબને ડોક્ટરો પાસે લઈ ગઈ. ડોક્ટરોએ તેના શરીરનું પરીક્ષણ કર્યા પછી મને કહ્યું કે તેને હૃદયની એક ગંભીર બીમારી છે. એ બીમારીને રિસ્ટ્રિક્ટવ ર્કાિડયો માયોપેથી કહે છે. આ રોગ થવાનાં કારણો અજાણ છે. આ બીમારીમાં હૃદયના સ્નાયુઓ જાડા થઈ જાય છે અને દરેક ધડકન પછી એક ક્ષણ માટે જે તે રિલેક્સ થવા જોઈએ તેમ થતું નથી. એ કારણે હૃદયનો પંપ બરાબર કામ કરી શકતો નથી. પરિણામે ફેફસાં પર ભારે દબાણ આવે છે.”

આ બાળકને વધુ નિષ્ણાત તબીબો પાસે લઈ જવામાં આવ્યો. હૃદયનાં પ્રત્યારોપણ એટલે કે હૃદય બદલવા સિવાય તેનો કોઈ જ ઉપાય નથી તેમ કહેવામાં આવ્યું. રશિયામાં કોઈ પણ તબીબ આ પ્રકારનું હૃદય બદલવા તૈયાર નહોતો. નાનકડા ગ્લેબની મા બાળકને લઈ આસપાસના દેશોના ડોક્ટરો પાસે પણ જઈ આવી, પરંતુ નાનકડા બાળકના બીમાર હૃદયને કાઢી નાખવું, બીજા કોઈ નાનકડા બાળકનું હૃદય મળવું અને મળે તો તેના શરીરમાંથી કાઢી બીજા બાળકના શરીરમાં તેનું પ્રત્યારોપણ કરવું એક મુશ્કેલ અને જટિલ પ્રક્રિયા હતી.

ગ્લેબની માતા નેલીએ બાળકને બચાવી લેવા અડગ નિર્ધાર કર્યોહતો. વિદેશમાં લઈ જઈ તેની શસ્ત્રક્રિયા કરાવવા નેલી પાસે પૂરતાં નાણાં નહોતાં. નેલીએ કેટલાંક રશિયન પરિવારોનો સંપર્ક કર્યો અને ઓપરેશન માટે ફંડ પણ એકત્ર કર્યું.

તે પછી નેલી એના બાળકને લઈ જર્મનીના મ્યુનિક શહેરમાં ગઈ. જર્મનીના ડોક્ટરોએ ગ્લેબને જોઈ કહ્યું અગાઉ જે બીમારીનું નિદાન કરવામાં આવ્યું હતું તે પ્રમાણભૂત હોવાનું જણાવ્યું, પરંતુ બાળકના ફેફસાં પરના ભારે દબાણના કારણે તેમણે શસ્ત્રક્રિયા કરવા ઇનકાર કર્યો. નેલી નિરાશ થઈ બાળકને લઈ રશિયા પાછી આવી. તે પછી નેલીએ અમેરિકાના અને ભારતના હૃદયરોગ નિષ્ણાત તબીબોનો સંપર્ક કર્યો. અમેરિકામાં આ પ્રકારની જટિલ શસ્ત્રક્રિયાઓ કરનારી હોસ્પિટલો હતી, પરંતુ તેની ફી અત્યંત ઊંચી હોઈ નેલીએ ભારતમાં જ આ શસ્ત્રક્રિયા કરાવવા નિર્ણય કર્યો. નેલી અગાઉથી એપોઈન્ટમેન્ટ લઈ ચેન્નાઈ આવી. ચેન્નાઈમાં ર્ફોિટસ મલાઈ હોસ્પિટલ ખાતે ર્ફોિટસ સેન્ટર ફોર હાર્ટ ફેઈલ્યોર એન્ડ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ છે. અહીં હૃદયનું પ્રત્યારોપણ કરવાની સુવિધા, ઉપકરણો અને નિષ્ણાત તબીબો ઉપલબ્ધ છે.

નેલી તેના નાનકડા બાળક ગ્લેબને લઈ ચેન્નાઈ આવી ત્યારે બાળકની હાલત અત્યંત ગંભીર હતી. હૃદય અત્યંત ધીમું કામ કરતું હતું. કિડની પણ બરાબર કામ કરતી નહોતી. બાળકની હાલત જોઈને તબીબોએ બાળકને ટ્રાન્સપ્લાન્ટ લિસ્ટમાં સૌથી અગ્રતાક્રમે મૂકી દીધો. રાજ્યની અને બહારની તમામ હોસ્પિટલોને જાણ કરવામાં આવી કે, તેમની પાસે કોઈ બ્રેઈન ડેડ ચાઈલ્ડ હોય તો ગ્લેબને બચાવવા એક નાનકડા બાળકનું હૃદય જોઈએ છે.

એ પછી પૂરા દોઢ મહિના સુધી ઇંતજાર કરવો પડયો. એક દિવસ ખબર આવ્યા કે બેંગલુરુની મનીપાલ હોસ્પિટલમાં એક બ્રેઈન ડેડ બાળક છે. એ બાળકનાં માતા-પિતા તેમના બ્રેઈન ડેડ બાળકનું હૃદય આપવા તૈયાર છે. આ તરફ પણ નાનકડા ગ્લેબની હાલત દિવસે ને દિવસે બગડી રહી હતી. ચેન્નાઈની હોસ્પિટલના તબીબો પાસે પણ હવે ગ્લેબને બચાવી લેવા ખૂબ ઓછો સમય હતો. વળી બીજો સવાલ એ હતો કે બેંગલુરુની હોસ્પિટલના બ્રેઈન ડેડ બાળકનું હૃદય ગ્લેબને મેચ થશે કે કેમ તે પણ એક સવાલ હતો. ગ્લેબની માતાના મનમાં હજાર હજાર સવાલ હતા. છતાં તેણે ધીરજ રાખવા નિર્ણય કર્યો.

બેંગલુરુની હોસ્પિટલમાંથી સંદેશો મળતા જ એક મિનિટ પણ બગાડયા વિના ચેન્નાઈની ર્ફોિટસ મલાર હોસ્પિટલના નિષ્ણાત તબીબોની એક ટીમ બેંગલુરુ જવા ઊપડી. તે ટીમમાં ર્કાિડયો થોરોસિક સર્જન, પીડિયાટ્રિક ઇન્ટરનેશનલ ર્કાિડયોલોજિસ્ટ, ર્કાિડયાક એનેસ્થેટિસ્ટ વગેરે હતા. બેંગલુરુ જઈ તેમણે સર્જરી કરી બ્રેઈન ડેડ બાળકના હૃદયને બહાર કાઢયું અને એક ચાર્ટર ફ્લાઈટ દ્વારા તેને ચેન્નાઈ લઈ જવામાં આવ્યું. એકના શરીરમાંથી બહાર કાઢેલા હૃદયને એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે લઈ જવામાં વિલંબ કરી શકાય નહીં. જેવી રીતે વડા પ્રધાનને કે રાષ્ટ્રપતિશ્રીને પસાર થવા બધા માર્ગો પરનો બધો જ ટ્રાફિક રોકીને રસ્તો ખુલ્લો કરી આપવામાં આવે છે તેવું અહીં બંને રાજ્યો વચ્ચે પણ કરવામાં આવ્યું. બેંગલુરુની હોસ્પિટલથી એરપોર્ટ સુધી અને ચેન્નાઈના એરપોર્ટથી ર્ફોિટસ મલાર હોસ્પિટલ સુધીના રસ્તા પરના બીજા બધા જ ટ્રાફિકને રોકીને ટ્રાફિક પોલીસે એક બાળકને બચાવવા હૃદયને લઈ જવાના તમામ રસ્તા ખુલ્લા રાખ્યા. આ વ્યવસ્થાને ‘ગ્રીન કોરિડોર’ કહે છે. આવી ‘ગ્રીન કોરિડોર’ વ્યવસ્થાના કારણે બેંગલુરુથી એક હૃદયને ચેન્નાઈની હોસ્પિટલ સુધી લઈ જવામાં માત્ર ૪૭ મિનિટ જ લાગી. પ્રત્યારોપણ માટે હાર્ટને લઈ જતી એમ્બ્યુલન્સને પોલીસે એસ્કોર્ટ પણ કરી.

તે પછી ચેન્નાઈની હોસ્પિટલમાં ગ્લેબ પર સર્જરી શરૂ કરવામાં આવી. તેનું બીમાર હૃદય બહાર કાઢી લેવામાં આવ્યું. હૃદય વગરના બાળકને જીવિત રાખવા બીજાં ઉપકરણો લગાવવામાં આવ્યાં. ખાસ કરીને દર્દીની વય ખૂબ ઓછી હોય ત્યારે આ પ્રકારની સર્જરી અત્યંત મુશ્કેલ હોય છે. મુશ્કેલીની શરૂઆત એનેસ્થેશિયાથી જ શરૂ થાય છે. તે પછી તેના શરીરમાં બીજાનું હૃદય બેસાડવું તેનાથી પણ વધુ જટિલ પ્રક્રિયા છે. નાનકડા ગ્લેબ પરની સર્જરી પૂરા આઠ કલાક ચાલી. એક નાનકડા બાળકનું હૃદય બીજા નાનકડા બાળકના શરીરમાં ગોઠવી દેવામાં આવ્યું. શસ્ત્રક્રિયા સફળતાપૂર્વક પાર પાડવામાં આવી.

આ પ્રકારની શસ્ત્રક્રિયા બાદ નવું હૃદય બીજાના શરીરના અનુકૂલન સાધવામાં ૧૦ દિવસ લે છે. એ દિવસો પણ પસાર થઈ ગયા. હવે ગ્લેબ તેની માતાની કેડમાં ઊંચકાયેલો છે. તે નવા હૃદય સાથે સૌને સ્મિત આપે છે, હસે છે અને એની માતા સાથે રમે પણ છે. ગ્લેબની માતા નેલી કહે છે : “હાર્ટ ટ્રાન્સપ્લાન્ટ પછી હું જ્યારે મારા પુત્રને ઊંચકું છું અને તે મારા હાથમાં હોય અને હલનચલન કરે છે ત્યારે મને લાગે છે કે, તેનો પુનર્જન્મ થયો છે. તે મારું ભવિષ્ય છે.”

એક રશિયન બાળકના શરીરમાં એક ભારતીય હૃદય ધબકી રહ્યું છે.

ભારત આ કરી શકે છે.

ચંદ્રમોહન શર્મા. તે આરટીઆઈ એક્ટિવિસ્ટ હતો. દિલ્હી-નોઈડા વિસ્તારમાં સરકારી જમીનો પર ગેરકાયદે કબજો જમાવનાર માફિયાઓની વિરુદ્ધ તેણે અનેક આરટીઆઈ દાખલ કરી હતી. ૩૦૦થી વધુ આરટીઆઈ દાખલ કરનાર ચંદ્રમોહન શર્મા સમાજસેવક તરીકે પણ જાણીતો હતો. આ કારણે તેના અનેક દુશ્મનો પણ હતા.

૩૦ એપ્રિલ, ૨૦૧૪ના રોજ ચંદ્રમોહન શર્મા નોઈડાના એક પોલીસ સ્ટેશને પહોંચ્યો. એણે પોલીસને જાણકારી આપી કે, કેટલાક જમીન માફિયાઓએ તેની હત્યા કરી દેવાની ધમકી આપી છે. ચંદ્રમોહન શર્માને એવી ધમકી આપનારાઓના નામ સાથે અરજી પણ આપી.

ઘરે આવીને તેણે તેની પત્ની સવિતા શર્માને પણ એ ધમકીની વાત કરી. સવિતા શર્મા ગભરાઈ ગઈ. તેના પગ નીચેથી જાણે કે જમીન ખસી ગઈ. પોલીસ પણ હરકતમાં આવી ગઈ.

બન્યું એવું કે, પોલીસને જાણ કર્યા બાદ તા. ૨ મે, ૨૦૧૪ના રોજ ગ્રેટર નોઈડાના એલ્ડેકો ક્રોસિંગ પાસેથી એક સળગી ગયેલી મોટરકાર મળી. અંદર એક સળગી ગયેલી માનવલાશ પણ હતી. લાશ એટલી હદે સળગી ગઈ હતી કે તેની ઓળખ કરવી મુશ્કેલ હતું. પોલીસે કારની ચેસીસ નંબર તથા નંબર પ્લેટ પરથી તપાસ કરી તો એ કાર ચંદ્રમોહન શર્માની માલિકીની હતી. પોલીસે ચંદ્રમોહન શર્માની પત્ની સવિતા શર્માને જાણ કરી. સવિતા શર્માના પગ નીચેથી જમીન સરકી ગઈ. કારની આગલી સીટમાં પડેલી લાશને જોઈ તે ધ્રુસકે ને ધ્રુસકે રડવા લાગી. પોલીસે લાશનું પોસ્ટમોર્ટમ કરાવી તે મૃતદેહ સવિતા શર્માને સોંપી દીધો. તે પછી તેની અંતિમ વિધિ કરવામાં આવી.

ચંદ્રમોહન શર્મા એ વખતે આમઆદમી પાર્ટીનો આગેવાન પણ હતો. તેની પત્ની સવિતા શર્મા પણ આમઆદમી પાર્ટીની પશ્ચિમી ઉત્તર પ્રદેશની મહામંત્રી હતી. શર્માની હત્યાની જાણ થતાં અનેક લોકો પોલીસ સ્ટેશને પહોંચી નારાબાજી કરવા લાગ્યા. ભીડને જોઈ પોલીસ સક્રિય થઈ ગઈ. ચંદ્રમોહન શર્માએ તેની હત્યા પહેલાં જે અરજી આપી હતી તેના આધારે અરજીમાં લખેલા સંભવિત હત્યારાઓ ચાર વ્યક્તિઓની ધરપકડ કરી. પોલીસે સખ્તાઈથી તેમની પૂછપરછ કરી, પણ પકડાયેલા લોકોએ કહ્યું કે, “અમને ખોટી રીતે ફસાવવામાં આવી રહ્યા છે.”

પોલીસે એ બધાં સામે હત્યાનો કેસ દાખલ કરી તેમને જેલમાં મોકલી દીધા. ચંદ્રમોહન શર્મા ગ્રેટર નોઈડામાં આવેલી હોન્ડા સિએલ કંપનીમાં નોકરી કરતો હતો. કંપનીએ મૃત ચંદ્રમોહન શર્માની પત્નીને ઇન્સ્યોરન્સ વગેરે મળીને રૂ. ૨૦ લાખની રકમ મોકલી આપી.

સમય વહેતો રહ્યો.
ચંદ્રમોહન શર્માની હત્યાના એક મહિના બાદ એના જ ઘરની નજીકમાં રહેતી નીલમ નામની યુવતી અચાનક ગુમ થઈ ગઈ. નીલમના ગુમ થવા અંગે તેના માતા-પિતાએ એ જ પોલીસ મથકમાં ફરિયાદ નોંધાવી. પોલીસે તપાસ કરી તો પડોશીએ કહ્યું કે, મરનાર ચંદ્રમોહન શર્મા અને નીલમ વચ્ચે પ્રેમસંબંધો હતાં. આ બાબતે ચંદ્રમોહન શર્મા અને તેની પત્ની સવિતા શર્મા સાથે અવારનવાર ઝઘડા પણ થતા હતા. નીલમ પહેલેથી જ આઝાદ ખ્યાલવાળી છોકરી હતી. બની શકે કે ચંદ્રમોહનની હત્યા બાદ તે અન્ય કોઈ સાથે ભાગી ગઈ હશે.

પોલીસે નીલમના મોબાઈલ ફોનની કોલ ડિટેઈલ કાઢી તો ખબર પડી કે, નીલમ તેના મોબાઈલમાં બે સીમકાર્ડ રાખતી હતી. પોલીસ તપાસમાં બીજી આશ્ચર્યજનક માહિતી એ મળી કે, એ બે સીમકાર્ડ પૈકી એક સીમકાર્ડ ચંદ્રમોહન શર્માના નામે ખરીદવામાં આવ્યું હતું અને એ કાર્ડ પરથી તે રાતના સમયે કોઈની સાથે વાત કરતી હતી. અલબત્ત, જે દિવસથી તે ગુમ હતી તે દિવસથી તેનો ફોન સ્વિચ ઓફ આવતો હતો.

નીલમના ગુમ થઈ ગયાના ત્રણ મહિના બાદ કોઈ અજાણ્યા ફોન નંબર પરથી નીલમના પિતા પર ફોન આવ્યો કે, “તમારી પુત્રી નીલમ તિરુપતિ-બાલાજી પાસે મેં જોઈ છે.”

નીલમના પિતાએ આ વાતની જાણકારી પોલીસને કરી. પોલીસે તપાસ કરી તો જે નંબર પરથી એ ફોન આવ્યો હતો તે નંબર બેંગલુરુના એક પીસીઓનો હતો. તે પછી ત્રણ-ચાર દિવસ બાદ ફરીથી એવો જ ફોન આવ્યો કે તમારી પુત્રી તિરુપતિ-બાલાજીમાં ફરી રહી છે. ફરી એ વાત જાણ પોલીસને કરવામાં આવી. ફોન કરનાર વ્યક્તિ કોણ છે અને તેનો હેતુ શું છે તે એક કોયડો હતો. પોલીસે એક ટીમ બેંગલુરુ રવાના કરી. પોલીસે નંબરના આધારે બેંગલુરુનો પીસીઓ શોધી કાઢયો. એ પીસીઓમાં લાગેલા સીસીટીવી કેમેરાના આધારે તેના વીડિયો ફૂટેજ લેવામાં આવ્યા. તેમાં ફોન કરનાર વ્યક્તિના શરીર પર હોન્ડા સિએલ કંપનીનો યુનિફોર્મ હતો. પોલીસ બેંગલુરુની હોન્ડા સિએલ કંપનીમાં ગઈ અને સીસીટીવી ફૂટેજ બતાવ્યા. કંપનીમાં કામ કરતા કર્મચારીએ કહ્યું કે, “આ તસવીરો અમારી કંપનીમાં હમણાં જ જોડાયેલા નીતિન શર્માની છે.” પોલીસે કંપનીમાં કામ કરતા નીતિન શર્માને બોલાવ્યો. પોલીસને લાગ્યું કે આ માણસનો ચહેરો પરિચિત લાગે છે. તે ચંદ્રમોહન શર્મા જેવો લાગતો હતો.ળ

પોલીસ નીતિન શર્માની પૂછપરછ શરૂ કરી. નીતિન શર્મા ગભરાયેલો જણાતો હતો. પોલીસને ખ્યાલ આવી ગયો કે, નીતિન શર્મા ખરેખર તો ચંદ્રમોહન શર્મા જ છે, જેની ત્રણ મહિના પહેલાં હત્યા થઈ ગઈ હતી અને જેની સળગી ગયેલી લાશ મળી હતી. પોલીસને આવો સંદેહ જવા છતાં તે મૌન રહી. પોલીસ ચાલાકીથી નીતિન શર્માને પૂછપરછ કરવાના બહાને તેના ઘરે લઈ ગઈ. નીતિન શર્મા પોલીસ સાથે તેના ઘરે જવા ઇંતજાર કરી રહ્યો હતો, પરંતુ પોલીસે સખ્તાઈ કરી પોલીસ નીતિન શર્માને લઈ તેના ઘરે પહોંચી. નીતિન શર્માના ઘરે નીલમ મોજૂદ હતી.

પોલીસે કડકાઈથી નીતિન શર્માને પૂછયું : “તું કોણ છે ?”

પોલીસ થર્ડ ડિગ્રીનો અમલ કરે તે પહેલાં જ નીતિન શર્માએ કહી દીધું કે, “હું નીતિન શર્મા નહીં, પરંતુ ચંદ્રમોહન શર્મા છું.”

ચંદ્રમોહન શર્માએ કબૂલ કરી લીધું : “હું આરટીઆઈ એક્ટિવિસ્ટ હતો, પરંતુ હું મારી પડોશમાં રહેતી નીલમ સાથે પ્રેમમાં હતો. હું પરિણીત હોવા છતાં અમારી વચ્ચે સંબંધો પણ બંધાયા હતા. આ વાતની ખબર મારી પત્ની સવિતા શર્માને પડી ગઈ હતી. નીલમની બાબતમાં અમારી વચ્ચે ઝઘડા પણ થતા હતા. હું નીલમને છોડવા તૈયાર નહોતો. મેં અને નીલમે ભાગી જવા એક યોજના બનાવી. મને પાછળથી કોઈ શોધે નહીં તે માટે મેં મારી હત્યા થઈ જવાની છે તેવી બનાવટી અરજી પોલીસને આપી. તે પછી રસ્તા પરના એક ભિખારીને પસંદ કર્યો. એક પરોઢિયે મેં એક ગરીબ ભિખારીને ખાવાનું આપવાના બહાને મારી કારમાં બેસાડયો. નિર્જન સ્થળે જઈ કારમાં જ મેં તેનું ગળું દબાવી તેની હત્યા કરી નાખી. તેના શરીર પર મેં મારા કપડાં પહેરાવી દીધાં અને બેગમાં સાથે લાવેલા બીજાં કપડાં મેં પહેરી લીધા. તે પછી કારની અંદર લાવેલો પેટ્રોલનો કેરબો કાર પર છાંટી મેં મારી જ કાર સળગાવી દીધી. કારની સાથે અંદર ભિખારીની લાશ પણ સળગી ગઈ. બધાને લાગ્યું કે, ચંદ્રમોહન શર્માની હત્યા થઈ ગઈ છે, પરંતુ હું બેંગલુરુ ભાગી આવ્યો. એક મહિના પછી મેં નીલમને ભાગીને અહીં આવવા કહ્યું. હું અહીં હોન્ડા સિએલ કંપનીમાં નીતિન શર્મા નામ ધારણ કરી નોકરી કરવા લાગ્યો. મારો પગાર ઓછો હતો. પૂરું થતું નહોતું. હવે મારી ને નીલમની વચ્ચે ઝઘડા થવા લાગ્યા. હું નીલમથી પણ છૂટવા માગતો હતો. નીલમના પિતાને ફોન પણ મેં જ કર્યો હતો. મને હતું કે નીલમના પિતા અહીં આવશે ને નીલમને જોશે તો તેને લઈ જશે અને હું આઘોપાછો થઈ જઈશ. પણ નીલમના પિતાના બદલે તમે આવી ગયા.”

પોલીસે ચંદ્રમોહન શર્માને પોતાના જ મોતની ફુલપ્રૂફ સાજિશ રચવા બદલ તથા એક ભિખારીની હત્યા કરવા બદલ ધરપકડ કરી. આ ષડયંત્રમાં સાથ આપવા બદલ નીલમની પણ ધરપકડ કરી અને એ રીતે પોતાના જ મૃત્યુની સાજિશ ખુલ્લી પડી ગઈ.

– દેવેન્દ્ર પટેલ