અભિવ્યક્તિની આઝાદી

લોકતંત્ર એ આધુનિક વિશ્વવ્યવસ્થાનું આગવું સ્વરૂપ છે. તેમાં અભિવ્યક્તિની આઝાદી, ફ્રીડમ ઓફ સ્પીચ, લખવાની સ્વતંત્રતા એ બધા તેના ફળસ્વરૂપ પાસાં છે.

અભિવ્યક્તિની આઝાદીના નામે બધું જ યથાયોગ્ય છે તે ઠીક નથી. ફ્રાન્સના પાટનગર પેરિસના વ્યંગ મેગેઝિન ‘શાર્લી હેબ્દો’ પર મુસ્લિમ સમાજની લાગણી દુભાય તેવાં હજરત પયંગબર સાહેબનાં ચિત્રો દોરવાના વિરોધમાં આતંકવાદી હુમલો થયો અને ૧૪ પત્રકારોની હત્યા કરી દેવાઈ. બેશક, આ ઘટના નીંદનીય છે, પરંતુ સાથે સાથે એ વાત પણ સમજવી જોઈએ કે પત્રકારોએ કે ચિત્રકારોએ અન્ય ધર્મમાં માનતા તેના અનુયાયીઓની શ્રદ્ધા, માન્યતા અને લાગણીઓનું સન્માન પણ કરવું જોઈએ. ઈસ્લામ ધર્મમાં હજરત મોહંમદ પયંગબર સાહેબની કોઈ પ્રતિમા કે ચિત્રને સ્થાન નથી. આ તેમની આસ્થાનો વિષય છે એ જાણવા છતાં કોઈ જાણીબૂઝીને પયંગબર સાહેબનું કાર્ટૂન દોરે તે ઉચિત નથી. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને સ્વછંદતામાં ખપાવી શકાય નહીં. અભિવ્યક્તિ, પછી તે બોલવામાં હોય કે લખવામાં, ચિત્ર દોરવામાં હોય કે ફિલ્મના નિર્માણમાં પણ તે સમાજને, અન્ય ધર્મોને અને કાનૂનને માન્ય હોવું જોઈએ. શબ્દ એ તલવાર કરતાંયે ધારદાર શસ્ત્ર છે. એક કહેવત છે કે ન બોલાયેલા શબ્દના તમે સ્વામી છો,બોલાયેલો શબ્દ તમારો સ્વામી છે. કોઈ એક રાજનેતા એમ કહે કે જેઓ હિન્દુ છે તેઓ ‘રામજાદા’ છે અને જેઓ હિન્દુ નથી તેઓ ‘… જાદા’ છે. પહેલાં તો રાજનેતાઓના મુખમાં આવા શબ્દો શોભતા નથી. એ જ રીતે તાલિબાનો કે ઈસ્લામિક સ્ટેટ નામના સંગઠનના આતંકવાદીઓ પણ ધર્મના નામે જે ઉચ્ચારણો કરે છે, તે શબ્દો અને કૃત્યો બેઉ ધર્મને સુસંગત નથી.

ભારતને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી કેટલાંક વિચારકો ભારતને અડધું લોકતંત્ર કહે છે. સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણી તથા લોકોની સ્વતંત્ર આવાજાહી જેવા મામલાઓમાં આપણે વિશ્વના કોઈ પણ લોકતાંત્રિક દેશનો મુકાબલો કરી શકીએ તેમ છીએ, પરંતુ ‘અભિવ્યક્તિની આઝાદી’ની બાબતમાં આપણે બેજવાબદાર અને ઘણા પાછળ છીએ.

ભારતમાં ઘણી વાર ગુણવત્તાના ધોરણે નહીં પરંતુ રાજકીય કારણોસર પણ કેટલાંક પુસ્તકો પર પ્રતિબંધ લગાવી દેવામાં આવે છે. વૈડી ડોનિજરના પુસ્તક ‘ધી હિન્દુઝઃ એન ઓલ્ટરનેટિવ હિસ્ટ્રી’ પુસ્તક પર પ્રતિબંધ લાદી દેવાની માંગણી કરવામાં આવી હતી. આઝાદ ભારતમાં આજે પણ એવા કાયદાઓ છે જેને આઉટ ઓફ ડેટ ગણાવી શકાય, કારણ કે અભિવ્યક્તિની આઝાદીની બાબતમાં કેટલાંક કાયદા લોકતાંત્રિક મૂલ્યોની બિલકુલ વિરુદ્ધ છે. સરકાર ધારે ત્યારે કોઈ પણ પુસ્તક પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે અને તે પુસ્તકો કબજે કરી શકે છે. કોઈની ર્ધાિમક લાગણીને ઉશ્કેરનારાં ન હોય તોપણ એવાં પુસ્તકોનો ક્યારેક કેટલીક વિચારધારાવાળા લોકો વિરોધ કરે છે.

મે, ૧૯૫૧માં ભારતના વડાપ્રધાન તરીકે પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ હતા. એ વખતે દેશના કાયદામંત્રી તરીકે ભીમરાવ આંબેડકર હતા. તે વખતે ભારતના બંધારણમાં એવું સંશોધન લાવવામાં આવ્યું હતું કે સરકાર એવાં પત્ર-પત્રિકાઓ કે પુસ્તકો પર પ્રતિબંધ લાવી શકે છે જેનાથી દેશની સુરક્ષાને ખતરો હોય, વિદેશો સાથેના મિત્રતાપૂર્ણ સંબંધોને ખતરો હોય. બંધારણમાં કરવામાં આવેલી આ જોગવાઈથી કોઈ પણ સરકારને કોઈ પણ પુસ્તક, અખબાર કે ફિલ્મ પર અધિકાર મળી જાય છે, જે તેને પસંદ ન હોય.

પૂર્વ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ તેમની વિરુદ્ધ છપાતાં કાર્ટૂનોને જોઈ ખુદ હસતા હતા, પરંતુ તે પછીના પૂર્વ વડાપ્રધાન મોરારજી દેસાઈ તેમનાં કાર્ટૂનો જોઈ ગુસ્સે ભરાતા હતા અને તે કાર્ટૂનો પર પ્રતિબંધ લાદવા ઇચ્છતા હતા. પૂર્વ વડાપ્રધાન ઈંદિરા ગાંધીએ પણ કટોકટી જાહેર કરી ત્યારે અખબારો પર સેન્સરશિપ લાદી દીધી હતી, પરંતુ તેમને પાછળથી એ ભૂલ સમજાઈ હતી અને એ ભૂલની ભારે કિંમત પણ ચૂકવવી પડી હતી. પૂર્વ વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધી અખબારોની આઝાદીના પૂર્ણ સમર્થક હતા. તેઓ અખબારોના તંત્રીઓને, પત્રકારોને તથા કટાર લેખકોને ખુલ્લા દિલે મળવાનું પસંદ કરતા હતા. જવાહરલાલ નહેરુ અભિવ્યક્તિની આઝાદીના જબરદસ્ત સમર્થક હતા. રશિયન ક્રાંતિની પશ્ચાદ્ભૂમિકામાં રશિયન લેખક બોરિસ પાસ્તરનાકે ‘ડો.જિવાગો’નામની નવલકથા લખી હતી જેને રશિયાની સામ્યવાદી સરકારે છાપવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. એ નવલકથા રશિયાની બહાર છપાઈ હતી. તે પછી તે નવલકથાને નોબેલ પ્રાઈઝ મળ્યું હતું. રશિયન સરકારને આ વાત ગમી નહોતી. રશિયન સરકારે’ ડો.જિવાગો’ના લેખક બોરિસ પાસ્તરનાકને નોબેલ પ્રાઈઝ સ્વીકારવા દેશની બહાર જવા ના પાડી હતી અને જો તેઓ જશે તો રશિયામાં પુનઃપ્રવેશ નહીં મળે તેવી ધમકી આપી હતી. લેખક નોબેલ પ્રાઈઝ લેવા ગયા નહોતા. તેમણે માતૃભૂમિમાં જ રહેવાનું અને મરવાનું પસંદ કર્યું હતું. આમ છતાં રશિયન સરકાર હજીયે બોરિસ પાસ્તરનાકને જેલમાં મોકલવા માંગતી હતી ત્યારે એ વખતના ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ રશિયાનાં વડા નિકિતા ખુશ્ચોવને સમજાવી એક લેખકની ધરપકડ ન કરવા દરમિયાનગીરી કરી હતી. નહેરુની વાત રશિયન સરકારે સ્વીકારી હતી અને બોરિસ પાસ્તરનાકની ધરપકડ કરવાનું મોકૂફ રાખવામાં આવ્યું હતું. વિદેશોમાં પણ ઘણાં પુસ્તકો પર પ્રતિબંધ લગાવ્યાનાં ઉદાહરણો છે. વર્ષો પહેલાં ડી.એચ.લોરેન્સ દ્વારા લખવામાં આવેલ ‘લેડી ચેર્ટિલઝ લવર’ નામની નવલકથાને અશ્લીલ ગણી ઈંગ્લેન્ડમાં તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ નવલકથાના સમર્થકોએ એવી દલીલ કરી હતી કે, આ પુસ્તકના કેટલાંક અંશ ભલે અશ્લીલ લાગી શકે છે, પરંતુ તેમાં વિજ્ઞાાન, કથા અને શિક્ષણ જેવાં સાર્વજનિક હિતોને ફાયદો મળે તેવી વાત પણ છે. આ સમર્થકોએ અશ્લીલ સાહિત્ય કાનૂનની એક પેટા કલમનો ઉપયોગ કરી એ પુસ્તક પરનો પ્રતિબંધ હટાવ્યો હતો. આમ, આઝાદીની અભિવ્યક્તિ એ બેધારી તલવાર છે તેનો સમજદારીથી, સંયમથી અને વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ. અભિવ્યક્તિ પર રોક પણ ન હોવી જોઈએ અને અભિવ્યક્તિની આઝાદી તે સ્વચ્છંદતા પણ ન હોવી જોઈએ.