Devendra Patel

આજે ધનતેરશ છે.

ભારતીય સંસ્કૃતિમાં જ લક્ષ્મીજીની પૂજા થાય છે. ભારતીય સંસ્કૃતિ હજારો વર્ષ પુરાણી છે. વેદ-પુરાણો, ઉપનિષદોમાં ભવ્ય હિંદુ સંસ્કૃતિની અનેક પુરાણ કથાઓ પડેલી છે. તેમાં એક કથા સમુદ્ર મંથનની છે. સમુદ્ર મંથન દરમિયાન દરિયામાંથી જે રત્નો બહાર નીકળ્યા તેમાં સૌથી વિશિષ્ઠ રત્ન લક્ષ્મીજી હતા. આ અનુપમ, સુંદરી, સુવર્ણમયી, તિમિરહારિણી, વરદાત્રી, પ્રસન્નવદા, શુભા અને ક્ષમાશીલ એવા લક્ષ્મીજીને ભગવાન વિષ્ણુએ પત્નીના રૂપમાં સ્વીકાર કર્યાં હતા. આ પ્રકાશમયી દેવીએ અમાવસ્યાની રાત્રે જ ઘટાટોપ અંધકારને પોતાના પ્રકાશપુંજથી ચીરીને સમુદ્રમાંથી પ્રગટ થઈ સમગ્ર વાતાવરણને જ્યોતિર્મય બનાવી દીધું હતું. અને એટલે જ હિંદુઓ પ્રતિવર્ષ દીપમાળાઓ પ્રજ્વલિત કરીને મહાલક્ષ્મીજીનું સ્વાગત કરે છે.

પરંતુ ઘણીવાર અતિ ધન કમાવાની લાલસામાં લોકો લક્ષ્મીજીના પતિ નારાયણ અર્થાત્ ભગવાન વિષ્ણુને ભૂલી જાય છે. કહેવાય છે કે ભગવાનને લક્ષ્મીજી વગર ચાલતું હતું પરંતુ લક્ષ્મીજીને નારાયણ વગર ચાલતું નહોતું : જે ઘરમાં નારાયણ નથી તે ઘરમાં લક્ષ્મીજી રહેતાં નથી. જે ઘરમાં કજિયા છે તે ઘરમાં લક્ષ્મીજી રહેતાં નથી. જે ધનવાનો ‘હું બહુ ધનવાન છું ? તેવો ગર્વ કરે છે તે ઘરમાં લક્ષ્મીજી ટકતાં નથી. લક્ષ્મીજીના માલિક બનવાના બદલે મહાલક્ષ્મીને માતા તરીકે સ્વીકારનારના ઘરમાં લક્ષ્મીજી નિવાસ કરે છે. લક્ષ્મી નામનો અર્થ છે સુલક્ષણાવાળી સ્ત્રી. જે ઘરમાં સુલક્ષણાવાળી સ્ત્રી ના હોય તે ઘરમાં લક્ષ્મીજી ટકતા નથી. ઘરની પત્ની પણ સાક્ષાત લક્ષ્મીની છાયા છે તેથી તેને ગૃહલક્ષ્મી કહેવાય છે. જે ઘરમાં સ્ત્રીનો આદર થતો નથી તે ઘરમાં પણ લક્ષ્મીજી ટકતાં નથી. જ્યાં નારીનું પૂજન થાય છે ત્યાં દેવતાઓ પણ રમે છે. અલબત્ત ધનતેરશ કે દીપાવલીને માત્ર લક્ષ્મીપૂજન તરીકે જ ના સમજતા લક્ષ્મીના આધ્યાત્મિક અર્થને પણ સમજવો જરૂરી છે. ધનતેરશ સદીઓથી દિવાળીના બે દિવસ પહેલાં આવતું પર્વ છે. દેશના કેટલાયે વિસ્તારોમાં આ દિવસે લોકો શુકન માટે વાસણો ખરીદે છે. ધનતેરશનો અર્થ છે ‘ધન્વંતરિ જયંતી.’ ભગવાન ધન્વંતરિ માનવ સ્વાસ્થ્યની માટે પ્રચલિત આયુર્વેદના દેવ છે. ધન્વંતરિ જયંતીનો અર્થ છે આયુર્વેદ વિદ્યાનું પૂજન અને આયુર્વેદ વિદ્યાના પૂજનનો અર્થ છે- પ્રકૃતિ ઔષધિ, વનસ્પતિ અને પ્રકૃતિની કૂખમાંથી પેદા થયેલ સમસ્ત પ્રાકૃતિક નિધિઓનું પૂજન. આ પૃથ્વી પર વસતા તમામેતમામ જીવો પર પ્રકૃતિની જે અસીમ કૃપા છે તેની તરફ કૃતજ્ઞાતા વ્યક્ત કરવાનો આ દિવસ છે.

દિવાળીની પૂર્વે આવતી તેરશની તિથિને લોકો લક્ષ્મીપૂજનનો શુભ આરંભ માને છે. દીપાવલી પૂર્વેની તેરશને લક્ષ્મીવૃદ્ધિનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. આ સદીઓથી ચાલી આવતી પરંપરા છે. આ પરંપરા અનુસાર ધન શું છે? ધનની પૂજાનો અર્થ શું છે ?

આજની ભારતીય સંસ્કૃતિમાં રૂપિયા- પૈસાને ધનનું જડ સ્વરૂપ માની લેવામાં આવ્યું છે, પરંતુ ભારતના વેદ-ઉપનિષદોમાં વાસ્તવિક ધનનો અર્થ ‘સ્વાસ્થ્ય’ને માનવામાં આવ્યું છે. સ્વાસ્થ્યના પણ બે સ્વરૂપ છે. એક તો શારીરિક સ્વાસ્થ્ય અને બીજું માનસિક સ્વાસ્થ્ય. આયુર્વેદમાં માનસિક સ્વાસ્થ્યને આંતરિક સ્વાસ્થ્ય પણ કહેવામાં આવે છે. ધન ભોગ કરી શકતું નથી તેથી મહાલક્ષ્મી અને મહાકાળીનું પૂજન રાખવામાં આવે છે. ધનતેરશનોે દિવસ ખરેખર તો ભગવાન ધન્વંતરિનો જ મહિમા છે. દીપાવલીના આ દિવસો વર્ષાઋતુની સમાપ્તિ બાદ આવે છે. વરસાદ પછી પ્રકૃતિ ખીલી ઊઠી હોય છે. વૃક્ષો અને વેલાઓ નવપલ્લિત થઈ ગયા હોય છે. ડુંગરો લીલાંછમ થઈ ગયા હોય છે. નદીનાળાં ખળખળ વહેતાં હોય છે. તળાવો જળથી ભરાઈ ગયાં હોય છે. જંગલોમાં નવી ઔષધિઓ ખીલી ઊઠી હોય છે અને તે બધાં જ પ્રકૃતિનાં ભિન્ન ભિન્ન સ્વરૂપો છે. આ નવીન ઔષધિઓના પૂજનનું એક આગવું માહાત્મય છે. વર્ષોથી ર્પૂિણમાના દિવસે સોમ-પાન, અમૃત પાનને ખીરના સ્વરૂપમાં ખાવામાં આવે છે. એ રીતે જ શરૂ થયેલો પ્રક્રિયા છેક દીપાવલી સુધી ચાલે છે. પ્રચલિત પરંપરામાં કાલીની મૂળ પ્રતિષ્ઠા ઔષધિઓમાં માનવામાં આવી છે. તંત્રમાં એનું વિશુદ્ધ વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. પ્રાચીન તાંત્રિકોએ તો વિભિન્ન રસાયણો દ્વારા ઔષધિ બનાવવાનું જ્ઞાાન પણ આ જ સમયગાળા દરમિયાન પ્રાપ્ત કર્યું હતું. ધનતેરશથી માંડીને અમાવસ્યા દિવાળીના દિવસ સુધીનો સમય કાલીપૂજનનો સમયગાળો છે.

જે પ્રકૃતિની દયાની માનવીને જરૂર છે તેનાં બે સ્વરૂપ છે. એક છે જીવન સંજીવની અને કાલની સિદ્ધિનાં અધિષ્ઠાત્રી મહાકાળી અને બીજાં છે સમૃદ્ધિ, વૈભવ,ભૌતિક સંપન્નતા તથા શ્રીનાં અધિષ્ઠાત્રી મા લક્ષ્મી. આ બંનેના સહયોગથી માનવજીવનને સુખ, શાંતિ અને પરિપૂર્ણતા પ્રાપ્ત થાય છે. આ જ કારણથી મા લક્ષ્મીના પૂજનની સાથે સાથે આયુર્વેદ વિદ્યાના ભગવાન ધન્વંતરિની જયંતી પણ મનાવવામાં આવે છે. વેદ- ઉપનિષદો કહે છે કે ભગવાન વિષ્ણુનું સહચર્ય પ્રકૃતિ સાથે છે અને લક્ષ્મીના પતિ ભગવાન વિષ્ણુ છે. મહાકાળીનું વત્સલ રૂપ વિષ્ણુની સાથે જ રચાય છે અને શ્રીની સાથે વિષ્ણુ સ્વરૂપ બિરાજમાન જ હોય છે. ભગવાન ધન્વંતરિ સ્વયં વિષ્ણુના અવતાર મનાયા છે. ભગવાન વિષ્ણુ સૃષ્ટિના પાલક છે, રક્ષક છે, લક્ષ્મીના પતિ છે. શ્રીની સાથે સ્વાસ્થ્ય પણ સારું અને તંદુરસ્ત હોવું જોઈએ અને સ્વસ્થ રહેવા માટે ઔષધિ પણ જોઈએ. ‘સ્વાસ્થ્ય’નો અર્થ છે લાંબું નિરોગી આયુષ્ય અને ‘શ્રી’નો અર્થ છે પુરુષાર્થનું તેજ.ધન્વંતરિ જે અમૃત-ઘટની સાથે અવતર્યા હતા તેમાં આ બધાંનો સમન્વય છે. આમ તો ત્રણ ધન્વંતરિ થયા. એક તો સમુદ્રમંથનમાં અમૃત-ઘટમાં થયા. બીજા ધન્વંતરિ જેમણે અમૃતને મૃત્યુલોકમાં પ્રાણીઓ માટે સુલભ બનાવ્યું. ત્રીજા ધન્વંતરિને આપણે વધુ ઓળખીએ છીએ, જે શલ્ય ચિકિત્સા માટે વધુ પ્રસિદ્ધ છે. આ પરંપરા વંશપરંપરા ચાલતી રહી. આ કુળમાં ધન્વંતરિ દિવોદાસ થયા અને તેમના શિષ્ય સુશ્રુત આર્યુિવજ્ઞાાનમાં અત્યંત જાણીતા છે.

ધનતેરશને ધન્વંતરિ જયંતી તરીકે આ જ કારણોસર મનાવવામાં આવે છે. એક કારણ એ કે, ધન્વંતરિ ભગવાન વિષ્ણુના અવતાર છે. દીપાવલી મહાકાળી અને મહાલક્ષ્મીની પૂજાનું પર્વ છે. ધનતેરશના દિવસે ધન્વંતરિની જયંતી અને અમાવસ્યાના દિવસે મહાકાળીનું પૂજન ઉપરોક્ત ધારણાનું જ પ્રતીક છે. ધનેતરશથી માંડીને છેક ભાઈબીજ સુધીનું સપ્તાહ એક રીતે ધનલક્ષ્મી સ્વાસ્થ્ય (ધન્વંતરિ), ઔષધિ (કાળી), અન્નકૂટ (અન્નપૂર્ણા, યમ દ્વિતીયા) અને યમની પૂજા-આરાધનાનું સપ્તાહ છે. ધનતેરશનો વાસ્તવિક અર્થ આ છે. એક વાત યાદ રહે કે ધનતેરશથી માંડીને દીપાવલી સુધી મા લક્ષ્મીનું પૂજન કરવાથી એમ માની લેશો નહીં કે ભવ્ય પૂજા કરવાથી ઘરમાં ધનનો વરસાદ થઈ જશે. કાળા કુકર્મો અને ભ્રષ્ટાચારથી એકત્ર કરાયેલું ધન એને એ જ માર્ગે જતું રહે છે. ભવ્ય પૂજા-વિધિ અને ફળોના કરંડિયા મૂકવાથી મા લક્ષ્મી કદી રિઝતાં નથી. મા લક્ષ્મીને મીઠાઈ ઓની લાલચ આપવાથી તેઓ રાજી થતાં નથી. સાધનશુદ્ધિથી કમાયેલું ધન જ ટકે છે અને માનવજીવનને સુખ-શાંતિ આપે છે. મા લક્ષ્મીની કૃપા પ્રાપ્ત કરવા માટે સ્વચ્છ હૃદય અને સંગીન પુરુષાર્થ જ જોઈએ.

– દેવેન્દ્ર પટેલ

રૂપજીવિની વિલાસિનીએ કહ્યું મુજ પાપિણીનો ઉદ્ધાર કરો

એમનું નામ વિદ્યાસાગર.

તેઓ સાચેસાચ વિદ્વાન હતા. બ્રાહ્મણ હતા. તેમણે તમામ શાસ્ત્રોનો અભ્યાસ કર્યો હતો. આખા યે વિસ્તારમાં તેઓ પંડિત તરીકે ઓળખાતા હતા. અનેક લોકો તેમનું માર્ગદર્શન લેવા આવતા. આટલું જ્ઞાાન ઓછું લાગતાં તેઓ શાસ્ત્રોના વધુ અભ્યાસાર્થે કાશી ગયા. બે વર્ષ સુધી કાશીમાં અધ્યયન કરી પાછા ફર્યા. એક દિવસ કોઈએ તેમને પૂછયું: ”પંડિતજી ! પાપનો પિતા કોણ?”

પ્રશ્ન સાંભળી પંડિતજી વિચારમાં પડી ગયા. તેમણે પુણ્ય અને પાપ વિશે અભ્યાસ કર્યો હતો પરંતુ પાપના પિતા કોણ એ વાત જાણતા નહોતા. કોઈ ગ્રંથમાં આવો સવાલ અને જવાબ લખવામાં આવ્યો ન હતો. તેઓ ફરી બધા ધર્મગ્રંથો જોઈ ગયા પરંતુ પાપનો બાપ કોણ એ વિશે ક્યાંય કોઈ ઉલ્લેખ નહોતો. પંડિત વિદ્યાસાગર જેટલા વિદ્વાન હતા એટલા જિજ્ઞાાસુ પણ હતા. પંડિતજી આ પ્રશ્નનો ઉત્તર પામવા ફરી કાશી ગયા.

કેટલાયે દિવસોે સુધી વિદ્યાઓનું કેન્દ્ર ગણાતા કાશીમાં રોકાયા. કેટલાયે વિદ્વાનોને મળ્યા પરંતુ તેમના મગજમાં ઉતરે એવો જવાબ મળ્યો નહીં.

તેમણે કાશી છોડી દીધું.

બીજાં અનેક તીર્થો પર ગયા. બીજા અનેક વિદ્વાનોને મળ્યા, પરંતુ તેમને સંતોષજનક ઉત્તર મળ્યો નહીં.

આ રીતે ફરતાં ફરતાં એક દિવસ તેઓ પૂના પહોંચ્યા. પૂનામાં એક દિવસ તેઓ સદાશીવ પેઠ વિસ્તારમાં ફરી રહ્યા હતા. એ વખતે અહીં એક વિશાળ હવેલીના ઝરૂખામાં વિલાસિની નામની એક રૂપજીવિની બેઠેલી હતી. એની નજર પંડિત વિદ્યાસાગર પર પડી. પંડિતજીના લલાટ પર વિદ્વતાનું તેજ હતુ પરંતુ તેમનો ચહેરો ઉદાસ જોઈ તેની જિજ્ઞાાસા વધી ગઈ. એના મનમાં દ્વિધા થઈ કે, આ માણસ લાગે છે તો વિદ્વાન તો તે ઉદાસ કેમ ?

વિલાસિનીએ તેની દાસીને બોલાવીને કહ્યું: ‘જા… પેલા પંડિતજીને પ્રેમથી પૂછ કે તેઓ ઉદાસ કેમ છે ?”

દાસી નીચે ઊતરી સીધી પંડિત વિદ્યાસાગર પાસે પહોંચી. એણે પંડિતજીને પૂછયુઃ ”મહારાજ! મારી સ્વામિની પૂછે છે કે આપ આટલા ઉદાસ કેમ છો ?”

પંડિત વિદ્યાસાગરે નમ્રતાથી કહ્યું: ”દેવી! મને ના તો કોઈ રોગ છે કે ના તો કોઈ તકલીફ કે ના તો કોઈ લાલસા. તમે તમારી સ્વામિનીનીને કહો કે, તે મારી કોઈ સહાયતા કરી શકે તેમ નથી કારણ કે આ તો શાસ્ત્રીય સમસ્યા છે.”

દાસી બોલીઃ ”આપને કોઈ તકલીફ ના હોય તો આપની શાસ્ત્રીય સમસ્યા મને કહેશો?”

પંડિતજીએ તેમનો પ્રશ્ન દોહરાવ્યો.

દાસી જતી રહી. પંડિત વિદ્યાસાગર આગળ વધ્યા. દાસી તેની સ્વામિની પાસે ગઈ અને પંડિતજીના મનમાં ”પાપનો પિતા કોણ ?” એ વિશેની દ્વિધા હતા તે પ્રશ્ન ફરી દોહરાવ્યો. સ્વામિની વિલાસિનીએ દાસીને કહ્યું: ”તું પાછી જા અને પંડિતજીને બોલાવી લાવ. એમને કહેજે કે તમારા પ્રશ્નનો ઉત્તર સાવ સરળ છે. હું તેમના પ્રશ્નનો જવાબ આપી શકું તેમ છું.”

દાસી પંડિતજીને હવેલીમાં બોલાવી લાવી. વિલાસિનીએ તેમનું ફળાહારથી સ્વાગત કરતાં કહ્યું: ”પંડિતજી! તમારી સમસ્યાનું સમાધાન મારી પાસે છે. પરંતુ તે માટે તમારે મારી હવેલીમાં થોડા દિવસ રોકાવું પડશે.”

પંડિત વિદ્યાસાગર આમેય કાશી સહિત અનેક તીર્થો પર ફરીને આવ્યા હતા. જ્ઞાાનની પ્રાપ્તિ થતી હોય તો અહીં રોકાવામાં પણ કોઈ વાંધો નથી એમ વિચારી તેમણે હા પાડી. તેમણે શરત મૂકી કે, ”હું અલગ ભવનમાં રહીશ.”

વિલાસિનીએ પંડિત વિદ્યાસાગરને રહેવા માટે અલગ ભવનની વ્યવસ્થા કરી દીધી. રૂપજીવિની સમૃદ્ધ અને સુખી હતી. અલગ ભવનમાં તમામ પ્રકારની સુવિધા એેણે ઉપલબ્ધ કરાવી દીધી.

પંડિત વિદ્યાસાગર રૂઢીવાદી બ્રાહ્મણ હતા. સ્વયં જલ ભરીને લાવતા હતા અને પોતાની રસોઈ જાતે જ બનાવી લેતા હતા. વિલાસિની રોજ સવારે તેમને પ્રણામ કરવા આવતી હતી.

એેક દિવસ વિલાસિનીએ કહ્યું: ”ભગવન્ ! આપ સ્વયં અગ્નિની સન્મુખ બેસીને ભોજન બનાવો છો, આપને ધુમાડો લાગે છે. આપની તકલીફ જોઈ મને કષ્ટ થાય છે. અગર આપની અનુમતિ હોય તો હું સ્વયં રોજ સવારે સ્નાન કરી, સ્વચ્છ વસ્ત્ર ધારણ કરી આપના માટે ભોજન બનાવું ? આપ તો મારા અતિથિ છો ?”

પંડિત વિદ્યાસાગર હજુ કાંઈ વિચારે તે પહેલાં વિલાસિની ફરી બોલીઃ ”અગર આપ મને આવી સેવા કરવાની તક આપશો તો હું રોજ આપને દસ સુવર્ણ મુદ્રાઓ દક્ષિણા તરીકે આપીશ. આપ બ્રાહ્મણ છો, વિદ્વાન છો, તપસ્વી છો. મને આપની સેવા કરવાની તક આપીને મારા જેવી અપવિત્ર પાપિણીનો ઉદ્વાર કરો. મારી પર આટલી કૃપા કરો.”

પંડિત વિદ્યાસાગરને ભગવાને અહલ્યાના કરેલા ઉધ્ધારનો કિસ્સો યાદ આવી ગયો. રૂપજીવિનીની નમ્ર પ્રાર્થનાનો તેમના સરળ પ્રકૃતિ પર ભારે અસર થઈ. પહેલાં તો એ પ્રસ્તાવ સ્વીકારતાં તેમને સંકોચ થયો પરંતુ રસોઈ બનાવતી વખતે થતા ધુમાડાથી મુક્તિ અને દક્ષિણા પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા થઈ. તેમણે વિચાર્યું: ‘એમાં,વાંધા જેવું કાંઈ નથી. આ બિચારી પ્રાર્થના જ કરી રહી છે અને આમેય તે સ્નાન કરી સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરીને જ ભોજન બનાવવાની છે ને ! વળી દસ સુવર્ણ મુદ્રાઓ પણ મળવાની છે. તેમાં કોઈ પાપ થતું હશે તો પ્રાયશ્ચિત કરી લઈશ.”

પંડિત વિદ્યાસાગરે રૂપજીવિનીનો પ્રસ્તાવ સ્વીકારી લીધો. બીજા દિવસે વિલાસિની સવારે સ્નાન કરી સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરીને પંડિત વિદ્યાસાગરના ભવનમાં આવી. રસોઈકક્ષમાં ગઈ. તેણે પંડિતજી માટે શ્રેષ્ઠ અને સ્વાદિષ્ટ ભોજન બનાવ્યું. ખૂબ જ શ્રદ્ધાપૂર્વક બ્રાહ્મણ દેવતાના ચરણ ધોયા. સુંદર આસન બીછાવ્યું. ચાંદીના પાત્રમાં અનેક પ્રકારના વ્યંજનો પીરસ્યાં.

પંડિત વિદ્યાસાગરે જોયંુ તો તેમની સામેનો થાળ ભવ્ય અને રસદાર લાગતો હતો. વિલાસિનીએ પોતાના હાથે એ થાળ પંડિતજીની સન્મુખ મૂક્યો. પરંતુ પંડિત વિદ્યાસાગરે જેવો થાળમાં હાથ નાંખવા પ્રયાસ કર્યો તેવો જ રૂપજીવિનીએ એ થાળ પોતાની તરફ ખેંચી લીધો.

પંડિત વિદ્યાસાગર એમ કરવાનું કારણ સમજી શક્યા નહીં. તેઓ એક પ્રશ્નાર્થભરી દૃષ્ટિથી વિલાસિનીને જોઈ રહ્યા. પંડિત ચક્તિ હતા.

રૂપજીવિનીએ કહ્યું: ‘મને ક્ષમા કરો, પંડિતજી ! કર્મનિષ્ઠ બ્રાહ્મણને હું આચારચ્યુત કરવા માગતી નથી. હું તો માત્ર આપના પ્રશ્નનો ઉત્તર જ આપવા માગતી હતી. મારો ઉત્તર એ છે કે જે પંડિત બીજાનું લાવેેલું જળ પણ પોતાનું ભોજન બનાવવા યોગ્ય લેખતો નથી, જે પંડિત શાસ્ત્રજ્ઞા છે, જે વ્યક્તિ સદાચારી બ્રાહ્મણ છે તે જ વ્યક્તિ એક રૂપજીવિનીના વશમાં આવીને એક પાપિણીના હાથે બનાવેલું ભોજન અને દક્ષિણા લેવા તત્પર થઈ ગયો છે તે એક લોભ છે અને લોભ જ પાપનો પિતા છે.”

રૂપજીવિનીની વાણી સાંભળી સાંભળી પંડિત વિદ્યાસાગર શૂન્ય મનસ્ક થઈ ગયા તેમને બહુ જ ગ્લાનિ થઈ, પરંતુ તેમને તેમના પ્રશ્નનો ઉત્તર મળી ગયો હતો. આ તેમના માટે પ્રસન્નતાની વાત હતી. પાપનો પિતા લોભ છે તે વાત તેઓ સમજી ગયા હતા.

રૂપજીવિનીએ પંડિત વિદ્યાસાગરની વારંવાર ક્ષમા માંગી. પંડિતજીએ તેની સરળતા, નિર્દોષ ભાવ અને નિષ્પક્ષતાની સરાહના કરી.

પ્રસન્નચિત્ત પંડિત વિદ્યાસાગર રૂપજીવિનીએ બક્ષેલા જ્ઞાાનને માથે ચડાવી પોતાના ગામ તરફ રવાના થયા.

– દેવેન્દ્ર પટેલ

નૂતન વર્ષના પ્રારંભે…ચાલો, રામરાજ્ય તરફ વળીએ

In રેડ રોઝ

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

રાજા વિક્રમાદિત્યનાં નામ સાથે જોડાયેલાં હિંદુઓનાં નવા વર્ષનો પ્રારંભ થઈ ચૂક્યો છે.

પાછલું વર્ષ અનેક વિટંબણાઓથી ભરેલું રહ્યું. ગુજરતું પ્રત્યેક વર્ષ નવી આશાઓ અને ઉમંગની આશાઓ લઈને આવે છે. પાછલા વર્ષની રાજકીય, સામાજિક,આધ્યાત્મિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક ઘટનાઓ પર નજર નાખીએ તો એક વાત સ્પષ્ટ ઉપસે છે કે, સાધુ જીવન જીવવું તે કરતાં સાંસારિક જીવવું વધુ મુશ્કેલ બની રહ્યું છે. સમાજમાં અસહિષ્ણુતા વધી છે. ધર્મના સાચા અર્થનો લોપ થઈ રહ્યો છે. ધર્મનાં નામે કોમ કોમ વિભાજિત થઈ રહી છે. ધર્મનો ઉપદેશ આપનારાઓ ધર્મને વધુ સંકટમય બનાવી રહ્યા છે. રાજનીતિનું સ્તર નીચે આવ્યું છે. કાયદો અને વ્યવસ્થા નબળાં પડયાં છે. દુનિયાના કોઈ પણ દેશ કરતાં ભારતમાં બળાત્કારનું પ્રમાણ વધ્યું છે. બે વર્ષની બાળકી પર પણ બળાત્કારની ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે, લોકોની માનસિકતામાં વિકૃતિનું પ્રમાણ વધ્યું છે. રાજનીતિ માત્ર કોમ અને જ્ઞાતિ આધારિત બની રહી છે.

શું આ રામરાજ્યની કલ્પના છે ?

ભારતની આઝાદી માટે પોતાનું જીવન સમર્પિત કરી દેનાર ગાંધીજીએ આવા સ્વરાજની કલ્પના કરી હતી ? નવા વર્ષના પ્રારંભે કડવી વાસ્તવિકતાને ઉજાગર કરતી એક સરસ પંક્તિ યાદ આવે છે : પહલે એક દીપ જલતા થા સારા ગાંવ ચમકતા થા, આજ ચિરાગ ઘર-ઘરમેં હૈ, અંધિયારાં અંગનાઈમે હૈ. ભારત એ ભગવાન શ્રીરામ, ભગવાન શ્રી કૃષ્ણ, ભગવાન બુદ્ધ અને ભગવાન મહાવીર તથા ગુરુ ગોવિંન્દસિંહ જેવી પૂજ્ય પ્રતિભાઓની ભૂમિ છે. ભારત એક પ્રકાશ અભીપ્સુ રાષ્ટ્રિયતા છે. અંધકાર અજ્ઞાન છે, પ્રકાશ જ્ઞાનનું ઉપકરણ છે, પ્રકાશ એ સત્યગુણનું પ્રતીક છે. વર્ષોથી શાળામાં ભણતાં બાળકોને પુસ્તકો દ્વારા ભણાવવામાં આવતું રહ્યું છે કે, આ દેશમાં જ્યારે શ્રીરામનું રાજ્ય હતું ત્યારે કોઈને પણ દૈવિક, દૈહિક કે ભૌતિક તોય થતો નહોતો.

સ્વતંત્રતા સંગ્રામ વખતે પણ ગાંધીજીએ ભારતમાં રામરાજ્યની કલ્પના કરી હતી. આજે ઊલટું છે. દેશના, રાજ્યોના, શહેરોના, જિલ્લાઓના અને ગામડાંઓના નેતાઓને જોઈએ છીએ તો પ્રશાસનમાં રામ કરતાં રાવણની સંખ્યા વધુ દેખાય છે. કોઈ ગાયનું માંસ ખાવાનું કહે છે, કોઈ બીજાને કંસ કહે છે, કોઈ કોઈને શેતાન કહે છે કોઈ કોઈને નરભક્ષી કહે છે કોઈ કોઈને પાકિસ્તાન ચાલ્યા જવાનું કહે છે. આ બધું જ અસહિષ્ણુતાનું પરિણામ છે. ભારત આજે કોઈ ધર્મ,એક કોમ કે એક જ જ્ઞાતિનો દેશ નથી પરંતુ તે અનેક ધર્મો, અનેક કોમો, અનેક સંસ્કૃતિઓનો દેશ છે. ભારત એક રાષ્ટ્ર છે, જેણે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા, રામાયણ અને મહાભારત જેવા શ્રેષ્ઠ ગ્રંથો વિશ્વને આપેલા છે.

સંકીર્ણતા વધી

દેશનો માનવી પણ રાજકારણીઓની જેમ વિચારધારામાં સંકીર્ણ બન્યો છે, તેનું અંગત જીવન પણ દેખાડાનું અને પ્રદર્શનકારી બન્યું છે. પૈસો કમાવા તે કોઈ પણ હદે જઈ શકે છે. રામાયણ અને શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતા હવે પુસ્તકોમાં જ રહી ગયાં છે, આપણાં જીવનમાં તેમને કોઈ સ્થાન નથી. ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે શ્રીમદ્ ભગવદ્ ગીતામાં કહ્યું છે કે, ‘હું તો દરિદ્ર નારાયણોમાં વસું છું કોઈ મને પ્રેમથી એક ફૂલ કે એક પાંદડું પણ આપે તો હું સહર્ષ તેનો સ્વીકાર કરી લઉં છું.’

એક બાજુ છપ્પનભોગ અને…

આપણાં મંદિરોમાં આથી ઊલટાં દૃશ્યો જોવા મળે છે. કેટલાંક મંદિરોમાં બેસતા વર્ષના દિવસે ભગવાનની પ્રતિમા સમક્ષ છપ્પન ભોગ ધરાવવામાં આવે છે. ભગવાન તો તેમાંથી કાંઈ ખાતા નથી પરંતુ ભગવાનને છપ્પન ભોગનો અન્નકૂટ કરનાર જ સ્વાદિષ્ઠ પકવાનો આરોગી જાય છે એ લોકો એ વાત ભૂલી જાય છે કે ગાંધીજીનાં રામરાજ્યની કલ્પનાવાળા ભારતમાં રોજ ૩૩ કરોડ લોકો માત્ર એક ટંક જ ભોજન લઈ સૂઈ જાય છે. ધર્મનાં નામે આશ્રમો ધરાવતા ગાદીપતિઓ અને આચાર્યો રાત્રે એરકન્ડિશન રૂમમાં સૂઈ જાય છે જ્યારે કરોડો ભારતીયો હજુ ઝૂંપડામાં જ રહે છે. લાખ્ખો ભારતીયો ફૂટપાથ પર સૂઈ જાય છે અને તેમનાં બાળકો ફૂટપાથ પર જ જન્મે છે અને ક્યારેક ધનવાનોની મોટરકારો નીચે કચડાઈ જાય છે.

અબજોના આશ્રમો

સાચી વાત એ છે કે, આ દેશ આજે પણ રામાયણને કે શ્રીમદ્ ભાગદ્ ગીતાને આત્મસાત કરી શક્યો નથી. કેટલાક કથાકારો પણ અબજોના આશ્રમો ધરાવે છે. રામાયણના રચયિતા વાલ્મીકિ તો સાચા અર્થમાં વનમાં નાનકડી પર્ણકૂટીમાં જીવન પસાર કરતા હતા. આજના કેટલાક કથાકારોને વિમાનમાં પણ બિઝનેસકલાસથી ઓછી સીટ ખપતી નથી. કોઈ ‘બાપુ’ બની કનૈયો બની નાચે છે અને કુંવારિકાઓ પર દુષ્કર્મ કરવાના આરોપો ધરાવે છે.

આથી વધુ અધર્મ બીજો શું ?

આજે આ દેશ ભગવાન શ્રીરામ, શ્રીકૃષ્ણ, ભગવાન બુદ્ધ કે ભગવાન મહાવીરને જ ભૂલી ગયો છે એવું નથી બલકે કૌટિલ્ય અને વિક્રમાદિત્યને પણ ભૂલી ગયો છે. આજનું નવું વર્ષ જેમનાં નામથી શરૂ થઈ રહ્યું છે તે રાજા વિક્રમાદિત્યના સમયનો ભારત પુનઃ પ્રાપ્ત થાય તોયે ઘણું. રાજા વિક્રમાદિત્ય તો સ્વંય રાત્રે છૂપી રીતે પ્રજાની પરિસ્થિતિ જાણવા બહાર નીકળતા. આજે મંત્રીઓ ધોળે દહાડે પણ આગળપાછળ પોલીસની ગાડીઓના કાફલામાં ઘેરાઈને નીકળે છે. લોકો દિવસે લૂંટાય છે પણ નેતાઓને પોતાની જ સુરક્ષા વહાલી છે.

દેશનાં અર્થતંત્ર પર પણ કૌટિલ્યના સિદ્ધાંતોનો કોઈ પ્રભાવ નથી. દરેક બજેટ મોંઘવારી સર્જે છે. દરેક બજેટ સામાન્ય માનવીની વિડંબના વધારે છે, પછી તે કોઈ પણ પક્ષની સરકાર હોય.

ભષ્ટાચાર અને ગોટાળાઓથી દેશ ઘેરાઈ ગયો છે. રાજનીતિમાં અપરાધીકરણે બધી સીમાઓ પાર કરી દીધી છે. સારું છે કે દેશનું ન્યાયતંત્ર હજુ સજાગ છે, જેને કારણે કેટલાક નેતાઓએ જેલમાં જ દિવાળી મનાવવી પડી.

રાજા કેવો હોવો જોઇએ?

રામરાજ્યની અવધારણાની વાત કરતાં પહેલાં રાજાનાં લક્ષણ અને કર્તવ્યની વાત સમજી લેવી જોઈએ. મહર્ષિ વાલ્મીકિજીએ રાજાનાં આ લક્ષણોને યુક્ત માન્યાં છે. ગુણવાન, પરાક્રમી, ધર્મજ્ઞા, ઉપકારી, સત્યવક્તા, સમસ્ત પ્રાણીઓનાં હિતચિંતક, વિદ્વાન, સામર્થ્યવાન, કોઈને જીતાવવાના તથા સંગ્રામમાં અજેય યોદ્ધા આ છે ઉત્તમ રાજ્યની યોગ્યતાનો આધાર. આજે આવા શાસકો ક્યાં છે? ભગવાન શ્રીરામની શાસનપ્રણાલિ અદ્ભુત હતી. તેમના સમયમાં મંત્રીમંડળ બે ભાગોમાં વિભક્ત હતું. અમાત્યમંડળ અને પુરવઃમંડળ. આ બંને મંત્રીમંડળોમાં સર્વ રીતે યોગ્ય વ્યક્તિઓને જ સ્થાન મળતું હતું અને તે વ્યક્તિઓ પણ વિભિન્ન ક્ષેત્રમાંથી આવતી હતી. આજે મંત્રીમંડળમાં કોમ, જ્ઞાતિ, વફાદારીને જ આધાર માનવામાં આવે છે. આ પરિસ્થિતિમાં રામરાજ્યની કલ્પના જ ક્યાં કરવી ?આજે તો દેશમાં પાકિસ્તાનના ઝંડા કેટલાંક લોકો ફરકાવે છે. રાજનૈતિક મહત્ત્વાકાંક્ષા ધરાવતાં લોકો બેફામ વાણી ઉચ્ચારે છે. નેતાઓ એકબીજાના ખૂનના પ્યાસા હોય તેમ વર્તે છે. સામૂહિક હત્યાઓ થઈ રહી છે. દલિતોની હત્યાઓ થઈ રહી છે. બાલિકાઓ પર બળાત્કાર થઈ રહ્યા છે. આખીને આખી વસ્તીઓ સળગાવી દેવામાં આવે છે. દેશમાં નક્સલવાદ પ્રવેશી ચૂક્યો છે. દેશની એકતા અને અખંડિતતા જોખમમાં છે. સત્ય તો એ છે કે, આ દેશના રાજકારણીઓમાં નહીં પરંતુ સમાજજીવનમાં પણ રાવણ પ્રવેશી ચૂક્યો છે, હવે તો ભગવાન શ્રીરામ જ આ દેશની રક્ષા કરે.

ખેર, નૂતન વર્ષાભિનંદન.

અજ્ઞાાન-અસત્યથી ભરેલા મનના અંધકારને દૂર કરવા

In રેડ રોઝ

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

દીપાવલીના તહેવારો શરૂ થઈ રહ્યા છે. ભારતનો અને ખાસ કરીને હિંદુ સમાજનો આ મોટામાં મોટો તહેવાર છે. ગરીબ હોય કે તવંગર એ સહુ દીપાવલીના પર્વને ખૂબ આનંદ અને ઉલ્લાસથી મનાવે છે. દીપાવલી એ પાંચ દિવસોનું મહાપર્વ છે. ધનતેરશથી માંડીને ભાઈબીજ સુધીના દિવસોનું આગવું માહાત્મય છે.

દીપાવલી એક એવું પર્વ છે, જેની બાબતમાં વિચારતાં જ મન-મસ્તિષ્કમાં પ્રકાશરૂપી એક સકારાત્મક ઊર્જાનો સંચાર થાય છે. ઉપનિષદો કહે છે : ‘અસતો મા સદ્ગમય, તમસો મા જ્યોતિર્ગમય.’ દીપાવલી અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ જવાનું પર્વ છે એટલે કે અસત્ય છોડીને સત્ય તરફ જવાનું આ પર્વ છે. દીપાવલીના દિવસે લંકાવિજય બાદ ભગવાન શ્રીરામનું અયોધ્યામાં ભવ્ય સ્વાગત કરવા આખા નગરને દીવડાઓથી પ્રજ્વલિત કરી દેવામાં આવ્યું હતું. દીવડાઓની કતાર એટલે દીપાવલી એ અંધારી રાતે ભગવાન શ્રીરામનું અયોધ્યાવાસીઓએ ભવ્ય સ્વાગત કરવા દીપકોની રોશની પ્રગટાવી હતી, જે પ્રથા ભારતભરમાં ઘરઘરમાં આજે પણ મનાવવામાં આવે છે. તેનો આધ્યાત્મિક અર્થ એ પણ છે કે દીપક તન અને મન એ બેઉનો અંધકાર દૂર કરે છે. દીપક શુભનું પ્રતીક છે.

દીપાવલીનાં મહાન પર્વનો સંબંધ માત્ર હિંદુઓ માટે જ મહત્ત્વપૂર્ણ નથી એનો સંબંધ અન્ય ધર્મો સાથે પણ છે. જૈન ધર્મના ૨૪મા તીર્થંકર ભગવાન મહાવીરનો નિર્વાણદિન પણ આ જ દિવસે છે. શીખોનાં આસ્થાનાં કેન્દ્ર એવા શ્રી હરમંદિર અર્થાત્ સુર્વણમંદિરની નીવ(પાયો) પણ આ દિવસે જ રાખવામાં આવ્યો હતો.

દીપાવલીના તહેવારોનો પહેલો દિવસ ધનતેરશ લોકો ખરીદી કરવા માટે શુભ માને છે, જેમ સમુદ્રમંથનથી દેવી મહાલક્ષ્મી પ્રગટ થયાં તે જ રીતે આજના દિવસે જ ભગવાન ધન્વંતરી હાથમાં અમૃતનો કળશ લઈને ઉત્પન્ન થયા હતા. કહેવાય છે કે માતા લક્ષ્મીની કૃપા પ્રાપ્ત કરવા માટે નિરોગી કાયા અને દીર્ઘાયુ હોવું જરૂરી છે. ભગવાન ધન્વંતરી દેવતાઓના ચિકિત્સક છે. ધનતેરશના દિવસે તેમની આરાધના કરવાથી રોગ, શોક, મૃત્યુ વગેરેનો ભય સમાપ્ત થઈ જાય છે. ભગવાન ધન્વંતરીના પ્રાગટય સમયે તેમના હાથમાં ચાંદીનો કળશ હતો તેથી ધનતેરશના દિવસે ચાંદી અને વાસણો ખરીદવાની પરંપરા છે.

ધનતેરશને યમદીપકનાં નામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે. ધનતેરશની સાંજે લોકો ઘરનાં આંગણામાં દક્ષિણ દિશામાં તેલનો દીપક પ્રગટાવી યમરાજને અર્પણ કરે છે, આમ કરવાથી અકાળ મૃત્યુ ટળી જાય છે.

ધનતેરશ પછીનો બીજો દિવસ કાળી ચૌદશ અથવા નરક ચતુર્દશી તરીકે ઓળખાય છે. તેને ઘણા નાની દીપાવલી પણ કહે છે. આ દિવસે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ નરકાસુર નામના રાક્ષસનો વધ કર્યો હતો. યુદ્ધમાં નરકાસુરનું મૃત્યુ થયું હતું, તેથી આ દિવસ ‘નરક ચતુર્દશી’ તરીકે ઓળખાય છે. ઘણાં લોકો આ દિવસે ૧૪ દીવડા પ્રગટાવે છે, એવું કહેવાય છે કે, શ્રીકૃષ્ણનાં મહારાણી સત્યભામાએ નરકાસુરની સેના સામે મુકાબલો કર્યો હતો તેથી તેના બીજા દિવસે મહારાણી સત્યભામાની પૂજા કરવામાં આવી હતી.

સત્યભામાને દેવી મહાલક્ષ્મીની સંજ્ઞાા પ્રદાન કરવામાં આવી હતી. આ કારણથી પશ્ચિમ ભારતનાં લોકો તેને ‘નરક ચતુર્દશી’ કહે છે. બંગાળનાં લોકો તેને ‘ભૂત ચતુર્દશી’ કહે છે.

તે પછી દીપાવલી એ મુખ્ય પર્વ છે. દીપાવલી પર દેવી લક્ષ્મીની પૂજા થાય છે. લક્ષ્મી ધન અને યશનાં દેવી છે. દીપાવલીનો દિવસ લક્ષ્મીપૂજન માટે મહત્ત્વનો છે, કારણ કે સમુદ્રમંથન દરમિયાન દરિયામાંથી જે ૧૯ રત્નો નીકળ્યાં તેમાં સહુથી વિશિષ્ઠ રત્ન દેવી લક્ષ્મીજી હતાં. આ અનુપમ, સુંદરી, સુવર્ણમય, તિરિહારિણી, વરદાત્રી, પ્રસન્નવદના, શુભા અને ક્ષમાશીલ એવાં દેવી લક્ષ્મીને ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાનાં પત્નીનાં રૂપમાં સ્વીકાયાંર્ હતાં. આ પ્રકાશમયી દેવીએ અમાવસ્યાની રાત્રે જ ઘટાટોપ અંધકારને પોતાના પ્રકાશપુંજથી ચીરીને સમુદ્રમાંથી પ્રગટ થઈ સમગ્ર વાતાવરણને જ્યોતિમર્ય બનાવી દીધું હતું. એ કારણે પણ આપણે પ્રતિવર્ષ આ કાળી રાત્રે સમગ્ર વાતાવરણમાં દીપમાળાને પ્રગટ કરીને દેવી મહાલક્ષ્મીનું સ્વાગત કરીએ છીએ પરંતુ ઘણીવાર માણસો અતિ ધન પ્રાપ્ત કરવાની લાલચમાં લક્ષ્મીજીના પતિ નારાયણ અર્થાત્ ભગવાન વિષ્ણુને ભૂલી જાય છે. આ સંદર્ભમાં વામન અવતારની પૌરાણિક કથા અતિ સુપ્રસિદ્ધ છે. એ કથાનો સંદેશ એટલો જ છે કે ભગવાન વિષ્ણુને લક્ષ્મીજી વગર ચાલે છે પરંતુ લક્ષ્મીજીને નારાયણ વગર ચાલતું નથી, તેથી પંડિતો લક્ષ્મીજીને માતા તરીકે સ્વીકારવા અને ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવાની સલાહ આપે છે.

પૂજય ડોંગરેજી મહારાજે કહ્યું હતું કે, લક્ષ્મીપૂજનના દિવસે લોકો એ વાત યાદ રાખે કે જે લોકો ધનવાન છે અને જેઓ એવું અભિમાન કરે છે કે, ‘હું બહુ મોટો છું’ તેમને ભગવાન માફ કરતા નથી. લક્ષ્મી મારી નથી પણ તે લક્ષ્મી નારાયણની છે તેવો ભાવ રાખનારને લક્ષ્મીજી કોઈક દિવસ ભગવાન નારાયણની ગોદમાં પણ બેસાડે છે, લક્ષ્મીના માલિક થવાને બદલે તેને માતા તરીકે સ્વીકારો અને સૂક્ષ્મ અભિમાનનો ત્યાગ કરો !

લક્ષ્મીનો બીજો અર્થ સ્ત્રી પણ છે. લક્ષ્મીનો સહજ અર્થ છે સુલક્ષણવાળી. દીપાવલીના દિવસોમાં દેવી મહાલક્ષ્મીની પૂજા સાથે ઘરમાં જે ગૃહલક્ષ્મી છે તેનું પણ સન્માન કરો. કજિયાવાળા ઘરમાં લક્ષ્મીમાતા ટકતાં નથી.

દીપાવલીનો આગલો દિવસ ગોવર્ધનપૂજાના રૂપમાં પણ માનવામાં આવે છે. આ પૂજા દ્વાપર યુગમાં ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ સ્વંય શરૂ કરી હતી. દ્વાપર યુગમાં બધા જ વ્રજવાસીઓએ પોતાનાં બધાં જ કાર્યો છોડીને છપ્પન ભોગ વગેરે તૈયાર કરીને ઇન્દ્ર દેવની પૂજા કરીને સારી વર્ષા માટે પ્રાર્થના કરી હતી. એ વખતે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ કહ્યું હતું કે, વર્ષા તો ગોવર્ધન પર્વતને કારણે થાય છે તેથી તેની આરાધના કરવી જોઈએ. એ પછી વ્રજવાસીઓએ એમ જ કર્યું, એ પછી વરુણદેવે એટલીબધી વર્ષા કરી કે, વ્રજવાસીઓ વ્યાકુળ થઈ ગયાં. એ વખતે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણએ ગોવર્ધન પર્વતને પોતાની કનિષ્ઠ આંગળી પર ધારણ કરીને ઊંચકી લીધો હતો અને સમસ્ત વ્રજવાસીઓની રક્ષા કરી હતી. એ રીતે ભગવાન શ્રી કૃષ્ણએ ઇન્દ્રનાં ઘમંડને ચૂર ચૂર કરી દીધું હતું. એ પછી ઇન્દ્ર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના પગે પડી ક્ષમાયાચના કરવા લાગ્યા હતા. એ પછી આજ સુધી હિંદુઓ અને ખાસ કરીન વૈષ્ણવો ગોવર્ધનને પૂજાના રૂપમાં શ્રદ્ધાપૂર્વક મનાવે છે.

દીપાવલી પછીનો દિવસ ભાઈ-બીજ તરીકે ઊજવવામાં આવે છે. ભાઈ-બીજનો દિવસ ભાઈ અને બહેન વચ્ચેના સ્વાર્થરહિત પ્રેમનું પ્રતીક છે. એને યમદ્વિતીયા પણ કહેવાય છે. પુરાણકથા અનુસાર યમુનાજી તે યમરાજાનાં બહેન છે. કહેવાય છે કે, આજના દિવસે યમુનાજીમાં ભાઈ અને બહેન સ્નાન કરે તો યમરાજ પ્રસન્ન થાય છે, એથી જ આજના દિવસે બહેન તેના ભાઈનાં કપાળ પર તિલક લગાવી ભાઈનાં દીર્ઘાયુ માટે પ્રાર્થના કરે છે.

ચાલો, આપણે બધાં મળીને મનના અંધકારને દૂર કરીએ. અજ્ઞાાન અને અસત્યના અંધકારને દૂર કરીએ.

શુભ દીપાવલી.

ચાઈનીઝ ડ્રેગનનો ભારતને ભરડો

In રેડ રોઝ

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

ચીન એક ડ્રેગન જ છે. દુનિયાનો કોઈ દેશ એના પર ભરોંસો કરતો નથી, કરવો પણ ના જોઈએ. સરદાર સાહેબની સલાહ છતાં એ વખતના વડા પ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ ચીન પર ભરોંસો મૂકી ચીનના વડા ચાઉ એન લાઈનું ભારતમાં ભવ્ય સ્વાગત કર્યું હતું અને ‘હિંદી-ચીની ભાઈ-ભાઈ’નાં સૂત્રો પોકાર્યાં હતાં. આ સ્વાગતના થોડા સમય બાદ જ ચીને ભારત પર હુમલો કર્યો હતો. ચીનના પ્રેસિડેન્ટ શી જિનપિંંગ ગુજરાત આવી ખમણઢોકળાં ખાઈ ગયા અને તેઓ અમદાવાદથી દિલ્હી પહોંચે તે પહેલાં ચીનના સૈનિકોએ ભારતીય સીમામાં ઘૂસણખોરી કરી હતી. યુનોમાં પણ પાકિસ્તાનમાં આશ્રય લઈ રહેલા એક આતંકવાદી અંગે ભારતવિરોધી અને પાકિસ્તાન તરફી વલણ અખત્યાર કર્યું. આજે પણ ચીન ભારતના સરહદી પ્રાંત અરુણાચલને પોતાનો હિસ્સો માને છે.

હવે ચીને ભારત માટે એક નવી મુસીબત વધારી છે. હાઈડ્રોપાવર પ્રોડક્શન માટે ચીને તિબેટમાં બ્રહ્મપુત્રા નદી પર એક વિશાળ બંધ બાંધ્યો છે. આ હાઈડ્રોપાવર સ્ટેશનનાં બધાં જ છ યુનિટોએ કામ કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. આ પ્રોજેક્ટથી મધ્ય તિબેટને વીજળી મળશે પરંતુ બીજી બાજુ આ પ્રોજેક્ટથી જળઆપૂર્તિમાં કેટલીક મુશ્કેલીઓ આવે તેવો સંભવ છે.

ચાઈના ગેઝોઉબા ગ્રૂપે આ બંધનું નિર્માણ કર્યું છે. આ બંધ હવે કાર્યરત થયો હોવાની સત્તાવાર જાહેરાત કરવામાં આવી છે. આ સમયગાળા દરમિયાન ભારતના તમામ નેતાઓ બિહારમાં સત્તા પ્રાપ્ત કરવાની રમતમાં વ્યસ્ત હોઈ ચીનની મેલી રમત અંગે કોઈ કાંઈ બોલ્યા નથી. ભારતના નેતાઓ ચીન ભારતનો મિત્ર હતો નહીં અને થશે નહીં એ વાત બોલવા તૈયાર નથી. ચીનનો નેતા ભારતના નેતાનું કેવું ઉષ્માભર્યું સ્વાગત કરે છે અને કેટલીકવાર હસ્તધૂનન કરે છે તે પરથી ચીનને આંકી શકાય નહીં.

પહેલાં સમજી લઈએ કે ભારત માટે મુસીબત ઊભી કરી શકે તેવો ચીનનો આ બંધ શું છે? ૯૮ અબજ રૂપિયાના આ બંધ શન્નાન પ્રિફેક્ચરના ગ્યાસા કાઉન્ટીમાં આ બંધ બન્યો છે, તે જમ હાઈડ્રોપાવર સ્ટેશન અને જંગળુ હાઈડ્રોપાવર સ્ટેશન તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ સ્ટેશન બ્રહ્મપુત્રા નદી પર છે જેને તિબેટમાં ચારલુંગ જારબો કહે છે. આ બંધ વિશ્વમાં સહુથી ઊંચી જગ્યા પર બનેલા પ્રોજેક્ટ તરીકે ઓળખાય છે. વીજળી ઉત્પાદનની બાબતમાં આ સહુથી મોટો પ્રોજેક્ટ છે. એક વર્ષમાં ૨.૫ અબજ કિલોવોટ-કલાક વીજળીનું ઉત્પાદન થશે. આ, ‘રન-ઓફ-રિવર’ પ્રોજેકટ છે જેમાં પાણીનો સંગ્રહ કરવામાં આવશે નહીં.

હવે આ પ્રોજેક્ટથી ભારતે શા માટે ચિંતા કરવાની જરૂર છે તે જોઈએ. બ્રહ્મપુત્રા નદી તિબેટના એ પ્રાંતમાં થઈ ભારતની સીમામાં પ્રવેશે છે, આ બંધ ઘણી ઊંચી જગાએ બન્યો હોઈ નીચલા વિસ્તારોમાં ભયાનક પૂર આવી શકે છે. જિએશુ,નીંગળુ અને જિનાચા બંધ લગભગ ૨૫ કિલોમીટરની રેંજમાં છે, જે ભારતીય સીમાથી લગભગ ૫૫૦ કિલોમીટર દૂર છે, એ જ રીતે બ્રહ્મપુત્રનાં પાણીને એ બંધો અટકાવી દે તો ભારતના અરુણાચલ પ્રદેશના અપર સિયાંગ અને લોઅર સુહાંર પ્રોજેક્ટ તેનાથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે.

વિશ્વમાં સહુથી મોટા પાંચ પ્રોજેક્ટ કયા છે તે પણ જાણી લઈએ.

૧. થ્રી ગોજેંજ ડેમ પણ ચીનમાં જ યાંગત્સે નદી પર બનેલો છે. અહીં ૨૨ હજાર ૫૦૦ મેગાવોટ વીજળીનું ઉત્પાદન થાય છે. ૨. ઇતાઇયુ ડેમ બ્રાઝિલ અને પેરુગ્વેની વચ્ચે પરાના નદી પર બન્યો છે. આ ડેમથી ૯૮.૬ ટેરાવોર કલાક વીજળીનું ઉત્પાદન થાય છે. ઉ. તુકુરૂઈડેમ ૧૯૮૪માં બ્રાઝિલમાં તોકંતિસ પર નદી પર બન્યો હતો. આ ડેમથી ૮,૭૩૦ મેગાવોટ વીજળીનું ઉત્પાદન થાય છે.

આ ડેમ જ નહીં પરંતુ ભારતની ચિંતા વધે તેવાં અનેક કદમ ચીન ઉઠાવી રહ્યો છે. ભૂકંપને કારણે બંધ પડી ગયેલા નેપાળ-ચીન વચ્ચેના ચીલુંગ માર્ગને ચીને ખોલી નાખ્યો છે. આ રસ્તો ખૂલવાને કારણે ચીન આસાનીથી નેપાળમાં વ્યૂહાત્મક પ્રવેશ કરી શકશે. આ રસ્તો ખૂલી જવાને કારણે ચીન નેપાળમાં સપ્લાય વધારી શકશે, જોકે ભારતનાં રાજકીય સૂત્રોએ કહ્યું છે કે, પડોશી દેશો સાથે સંબંધો સુધારવાની ભારતની વિદેશનીતિનો એ મતલબ તો નથી કે, ચીન સાથે દોસ્તી કરવા એની ખુશમત કરવામાં આવે, એ જ રીતે નેપાળમાં રાજકીય પરિવર્તનો આવ્યાં છે. નેપાળ હવે હિંદુ રાષ્ટ્ર નથી. નેપાળના આ રાજકીય પરિવર્તન અંગે ભારતે સતર્ક રહેવાની જરૂર છે. ચીન જેવા પડોશી રાષ્ટ્રો સાથે મૈત્રી કરવાની લાલચમાં ભારતે તેનાં હિતોનો ત્યાગ કરવાની જરૂર નથી. ભારત તેનાં હિતોનો ત્યાગ કરશે તો ભારતની દશા ધૃતરાષ્ટ્ર જેવી થશે.

ચીને નેપાળનો બંધ રસ્તો ખોલી દેતાં ભારતમાંથી ચીજવસ્તુઓનો પુરવઠો નેપાળમાં જતો હતો તેના પર અસર થઈ શકે છે. ખુદ ચીને એવો દાવો કર્યો છે કે આ રસ્તો ખૂલી જતાં ચીનના વેપારમાં જબરજસ્ત વૃદ્ધિ થશે. ચીનનાં આ વિધાનનો બીજો અર્થ એ છે કે ચીનના પ્રવેશથી નેપાળમાં ભારતનો વેપાર ઘટશે.

બીજી ચિંતાની વાત એ છે કે ચીને સરહદ પર એક બીજું પોર્ટ ખોલી દીધું છે. આ સરહદી પોર્ટ ભૂકંપના કારણે ક્ષતિગ્રસ્ત થઈ ગયું હતું, હવે એ બંદર ફરી કાર્યરત થઈ ગયું છે.

નોંધનીય વાત એ છે કે નેપાળમાં બંધારણ બદલવા માટે ચાલેલાં આંદોલનને કારણે ભારતથી નેપાળમાં જતા માલ-સામાનનો સપ્લાય લગભગ બંધ થયો છે, હવે ચીને નેપાળનો રસ્તો ખોલી એ તકનો લાભ ઝડપી લીધો છે.

બીજી ગંભીર બાબત એ છે કે, નેપાળમાં જે આંદોલન ચાલી રહ્યું છે તે મોરચાનાની એક બેઠક તાજેતરમાં કાઠમાંડુમાં મળી હતી, જેમાં ભારત-નેપાળ સરહદ પર નાકાબંધી જારી રાખવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. નેપાળમાં નવું બંધારણ કાર્યરત કરવામાં આવ્યું છે જેની સામે કેટલીક રાજકીય પાર્ટીઓનું ગઠબંધન એ નિર્ણય સામે આંદોલન ચલાવી રહ્યું છે. ચીન આ બાબતનો પણ રાજકીય ફાયદો ઉઠાવી રહ્યો છે.

ચીન પાકિસ્તાનમાં તેને ફાયદો થાય તેવું ગ્વાદર બંદર બાંધી ચૂક્યો છે. શ્રીલંકામાં પણ તેણે આવા જ પ્રોજેક્ટ હાથ ધર્યા છે. ચીન વિયેતનામની માલિકીના તેના દરિયામાં આવેલા કેટલાક ટાપુઓ પર વિયેતનામે ભારતને આપેલા ઠેકા અનુસાર તે ટાપુઓ પર તેલ માટે શારકામ કરવા દેતો નથી.

શું ચીનને આપણે મિત્ર સમજી શું ?

ડ્રેગન કદી મિત્ર થઈ શકે ?

ભાજપ માટે શિવસેના સાથી કે પછી ‘એનિમી વિધીન’ !

In ચીની કમ

ચીનીકમ

‘રાજનીતિમાં કોઈ કોઈનું કાયમી મિત્ર નથી અને કોઈ કોઈનું કાયમી દુશ્મન હોતું નથી. એક જમાનામાં લાલુ પ્રસાદ યાદવ અને નીતીશકુમાર એકબીજાના શત્રુ હતા,પણ બિહાર વિધાનસભાની ચૂંટણી વખતે એક થઈ ગયા. એક જમાનામાં ભાજપ અને શિવસેના એકબીજાનાં સહોદર હતા આજે તેમનો સંબંધ બહારથી સાથી જેવો પણ ભીતરથી શત્રુ જેવો છે. અંગ્રેજીમાં તેને ‘એનિમી વિધીન’ કહે છે. દરેક પોલિટિકલ પાર્ટીમાં આવું હોય છે જ. કોંગ્રેસની ભીતર પણ આવું છે અને ભાજપની ભીતર પણ આવું જ છે.

શીતયુદ્ધ !

એક જમાનાના કાર્ટૂનિસ્ટ બાળાસાહેબ ઠાકરે શિવસેનાના સ્થાપક અને સુપ્રીમો હતા. તેમના અવસાન પછી તેમના પુત્ર ઉદ્ધવ ઠાકરે શિવસેનાના આજે સર્વેસર્વા છે. શિવસેના આજે એનડીએનો એક હિસ્સો છે. કેન્દ્ર અને મહારાષ્ટ્ર સરકારમાં તે ભાજપના સહયોગી પક્ષ છે, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમયથી શિવસેના અને ભાજપ વચ્ચે શીતયુદ્ધ ચાલી રહ્યું છે. શિવસેનાએ તાજેતરમાં પાકિસ્તાની ગાયક ગુલામ અલીનો કાર્યક્રમ થવા ના દીધો. તે પછી પાકિસ્તાનના પૂર્વ વિદેશમંત્રી કસૂરીના પુસ્તક વિમોચનના કાર્યક્રમના આયોજક સુધીન્દ્ર કુલકર્ણીના મોં પર કાળો રંગ લગાવી જે તાયફો કર્યો તેથી ભાજપ હાઈકમાન્ડ નારાજ છે. દેખીતી રીતે જ આવી ઘટનાઓથી ભારતીય સમાજની અસહિષ્ણુતાનો ખરાબ સંદેશ દુનિયાભરમાં જાય તો તેથી ભારતની છબી બગડે તે સ્વાભાવિક છે. શિવસેનાનાં આ કૃત્યોથી મહારાષ્ટ્રની ભાજપ સરકારે અને કેન્દ્ર સરકારે અંતર જાહેર કર્યું.

તણખા !

એ પછી એમ લાગતું હતું કે, શિવસેના હવે મહારાષ્ટ્રમાં દેવેન્દ્ર ફડણવીસની સરકાર સાથે અને કેન્દ્રની એનડીએ સરકાર સાથેનો છેડો ફાડી નાખશે, પણ તેમ ના થયું. તાજેતરમાં જ દશેરાના દિવસે મુંબઈમાં યોજાયેલી એક વિશાળ રેલીને સંબોધતાં ઉદ્ધવ ઠાકરેએ કહ્યું : “અમે મહારાષ્ટ્રની સરકાર કે કેન્દ્રની સરકારથી અલગ થવાના નથી, પરંતુ એમની સાથે ક્યાં સુધી રહેવું તે ભવિષ્યમાં નક્કી કરીશું”, પરંતુ ઉદ્ધવ ઠાકરેએ જે ભાષણ આપ્યું તેથી ભારતીય જનતા પાર્ટીને અંદરથી રાહત થાય એમ લાગતું નથી. ઉદ્ધવ ઠાકરે ૪૫ મિનિટના પ્રવચનમાં તેમણે તે તણખા વેર્યા તે જોતાં લાગે છે કે, તેઓ અંદર ભાજપ માટે કાંટો બનીને રહેશે. ઉદ્ધવ ઠાકરેનું પ્રવચન સહયોગી સાથી તરીકે ઓછું અને અંદર જ બેઠેલા વિરોધ પક્ષ તરીકે વધુ હતું.

દાળને સલામતી આપે

ઉદ્ધવ ઠાકરેએ કહ્યું : “આ બધા ગાય જેવા વિષય પર શું બોલ્યા કરે છે ? દેશમાં વધી રહેલી મોંઘવારી પર કેમ બોલતા નથી ? મહારાષ્ટ્રના ભાજપના વડા રાવસાહેબે કહે છે કે, અમે પાકિસ્તાની ક્રિકેટર્સ અને એક્ટર્સને સલામતી પૂરી પાડીશું. બીજા દિવસે મેં અખબારોમાં વાંચ્યું કે, નાગપુરમાં તુવેરની દાળની ચોરી થઈ. મહારાષ્ટ્ર સરકાર તુવેરની દાળને સલામતી કેમ પૂરી પાડતી નથી ?”

ઉદ્ધવ ઠાકરેના આ ચાબખા સાંભળી શ્રોતાઓ જબરદસ્ત પ્રતિભાવ આપતા હતા. એ જ રીતે ઉદ્ધવ ઠાકરેએ દેશમાં વધી રહેલી મુસ્લિમોની સંખ્યા અંગે પણ કહ્યું : “આ લોકોની વસતી આમ જ વધતી રહેશે તો હિંદુસ્તાન અને હિંદુઓનું શું રહેશે ?”

દેખીતી રીતે જ આ ઉશ્કેરણીજનક પ્રવચન હતું.

ઉદ્ધવ ઠાકરે બોલ્યા : “પાકિસ્તાનના પૂર્વ વિદેશમંત્રીને ભારત બોલાવનાર સુધીન્દ્ર કુલકર્ણી રેડ મંકી જેવા છે. સુધીન્દ્ર કુલકર્ણીનું મોં કાળું કરવા બદલ અમને કોઈ ક્ષોભ નથી.” આ વિધાનમાં બીજું વિધાન ઉમેરતાં તેઓ રાજ ઠાકરે પર આડકતરો પ્રહાર કરતા બોલ્યા કે, “આ સિવાય બીજા ઘણા લાલ વાનરો અહીંતહીં ફરતા હશે. આ રેલી થાય જ નહીં તે માટે આટલામાં જ આંટા મારતા હશે.”

વાત એમ હતી કે ઉદ્ધવ ઠાકરેની રેલી શિવાજી પાર્કમાં હતી અને શિવસેનાથી છૂટા પડેલા રાજ ઠાકરે શિવાજી પાર્ક વિસ્તારમાં જ રહે છે.

મંદિર ક્યારે ?

એથી આગળ વધીને ઉદ્ધવ ઠાકરેએ વધુ સ્પષ્ટ થઈ કહ્યું : “લોકોના ઘરમાં ગાયનું માંસ શોધવાના બદલે ભારતને હિંદુ રાષ્ટ્ર ઘોષિત કરો. એ લોકો (ભાજપ) કહે છે કે મંદિર (રામમંદિર) વહીં બનાયેંગે લેકિન કબ વહ બતાતે નહીં હૈં. ગાય પર જ બહસ શા માટે ? દેશમાં વધતી મોંઘવારી, ભાવવધારો અને ફુગાવા વિશે બોલે ને !”

શિવાજી પાર્કની એ સભામાં ઉદ્ધવ ઠાકરે માટે એક અલગ માઈક્રોફોનની સુવિધા રાખવામાં આવી હતી. છેલ્લી ઘડીએ તે કાર્યક્રમ ના થતાં બીજું માઈક્રોફોન લાવવું પડયું. આ ઘટના પર પણ વાર કરતાં શિવસેનાના સુપ્રીમોએ કહ્યું : “બે માઈક્રોફોન એકસાથે કામ કરતાં નથી. સ્પષ્ટ છે કે, અમે શિવસેનામાં ‘ડબલ સ્પીક’માં માનતા નથી.

લવ એન્ડ હેટ

ઉદ્ધવ ઠાકરેના આ બધા જ પ્રહાર ભાજપ અને શિવસેના વચ્ચેના ભીતરી અજંપાના દ્યોતક છે. ઉદ્ધવ ઠાકરેએ દાદરીની ઘટનાથી માંડીને દલિતોની હત્યા અંગે પણ સરકાર પર પ્રહારો કર્યા જેમાં સરકારમાં તે ખુદ ભાગીદાર છે. તેમણે દેશમાં એક સમાન નાગરિક ધારો લાવવાનો વાયદો પણ યાદ અપાવ્યો. બીજા શબ્દોમાં એમ કહી શકાય કે શિવસેનાએ તેના મોટા ભાઈ જેવા ભાજપને ઘણું નુકસાન કરવા પ્રયાસ કર્યો. હદ તો ત્યારે થઈ ગઈ જ્યારે વર્ષો પહેલાંની એક તસવીરવાળું હોર્ડીગ રસ્તા પર મૂક્યું જેમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને બાળાસાહેબ ઠાકરે આગળ નમીને પ્રણામ કરતાં દેખાડવામાં આવ્યા. દેખીતી રીતે જ શિવસેનાની આ અયોગ્ય પ્રયુક્તિ વડા પ્રધાનને નીચા દેખાડવાની હતી. બગડેલા સબંધોની આ પરાકાષ્ઠા છે. ભૂતકાળમાં પણ ભાજપ અને શિવસેના વચ્ચે આવા લવ એન્ડ હેટના પ્રસંગો ઊભા થયા હતા, પરંતુ ગોપીનાથ મુંડે જેવા નેતાઓ બાળાસાહેબ ઠાકરે અને ભાજપ વચ્ચે સેતુ બનવાની ક્ષમતા ધરાવતા હતા. આજે એમની ખોટ વર્તાય છે.

શિવસેના અને ભાજપ વચ્ચેની આ રસ્સીખેંચની લડાઈ ૨૦૧૭ સુધી ચાલુ રહી શકે છે.

આને કહે છે ‘એનિમી વિધીન.’

સાહેબ, મારી પર કેટલાકે સામૂહિક દુષ્કર્મ કર્યું છે !

On October 26, 2015

૨૬ઓગસ્ટ ૨૦૧૫ના રોજ ઉત્તર પ્રદેશના સંવેદનશીલ શહેર મેરઠની એક હોસ્પિટલમાં પૂજા નામની એક હિંદુ યુવતીને બેહોશીની હાલતમાં દાખલ કરવામાં આવી. સહેજ ભાનમાં આવ્યા બાદ પૂજાએ કહ્યું: ‘કેટલાક મુસ્લિમ યુવકોએ મારી પર દુષ્કર્મ કર્યું છે.’

મામલો સંવેદનશીલ હતો. આ ખબર આગની જેમ શહેરમાં પ્રસરી ગઈ. પોલીસ હોસ્પિટલ પહોંચી. સામૂહિક દુષ્કર્મનો શિકાર બનેલી યુવતીએ કહ્યું: ‘મારે ઈન્સાફ જોઈએ છે.’

પોલીસે કહ્યું: ‘નિશ્ચિંત રહો. ગુનેગારોને પકડીશું. બતાવો શું થયું.’

યુવતીએ કહ્યું: ‘સર, મારું નામ પૂજા છે. હું દિલ્હીથી નોકરીની શોધમાં મેરઠ આવી હતી. અહીં મારા પિતરાઈ ભાઈ ચંદરના ઘેર રહું છું. એક દિવસ મારા મોબાઈલ પર એક મિસ કોલ આવ્યો. મેં એ નંબર પર વળતો ફોન કર્યો. સામેવાળી વ્યક્તિએ કહ્યું તેનું નામ સલમાન છે. હું તેને જાણતી નહોતી.એણે કહ્યું ભૂલથી તમારો નંબર જોડાઈ ગયો. એનોે નમ્રતાપૂર્વક વાત કરવાનો અંદાજ મને ગમ્યો. એ પછી એના ફોન આવવા લાગ્યા. એણે મારો પરિચય પૂછયો. મેં મારું નામ બતાવી કહ્યું કે હું નોકરીની તલાશમાં મેરઠ આવી છું.

એણે મને કહ્યું: ‘બસ, આટલી જ વાત છે. મેરઠમાં હું ઘણા બધાંને ઓળખું છું. તને નોકરી મળી જશે.’

થોડા દિવસ પછી સલમાનનો મારી પર ફોન આવ્યોઃ ‘પૂજા, તારી નોકરીનો બંદોબસ્ત થઈ ગયો છે.’

‘ક્યાં’ ?

‘એક અખબારની કચેરીમાં’ કહેતા સલમાને મને કહ્યું: ‘કાલે ૧૧ વાગે મેઈન બજારના નાકા પર સારા કપડાં પહેરીને આવી જજે.’

એમ કહી એણે એની મોટરબાઈકનો નંબર મને આપ્યો જેથી હું તેને ઓળખી શકું. બીજા દિવસે સરસ કપડાં પહેરી એણે કહેલી જગા પર હું પહોંચી. પ્રિન્ટેડ શૂટ પહેર્યો અને મેચિંગ માટે નીલો દુપટ્ટો પણ ગળામાં નાંખી દીધો. મેં મોટરબાઈક પાસે ઊેભેલા સલમાનને તેણે આપેલો નંબરના આધારે ઓળખી કાઢયો. સલમાને મને કહ્યું: ‘હાય પૂજા!’

મેં સ્મિત આપ્યું : ‘હાય સલમાન’.

થોડીવાર બાદ બીજી એક મોટરબાઈક પર બે જણ આવ્યા. સલમાને મને કહ્યું: ‘પૂજા ! આ મારા મિત્રો છે આબિદ અને ભૂરો. એ લોકોની મદદથી મેં તારા માટે નોકરી શોધી કાઢી છે. ચાલો આપણે કાંઈક ઠંડુ પીને અખબારની કચેરી પર જઈએ.’

સલમાને નજીકની જ એક દુકાનમાં લસ્સીનો ઓર્ડર આપ્યો. લસ્સીનો પહેલો ગ્લાસ સલમાને જાતે મને આપ્યો. અમે બધાએ લસ્સી પીધી. તે પછી અમે અખબારની ઓફિસે જવા નીકળ્યા. હું સલમાનની મોટરબાઈક પાછળ બેઠી. આબિદની પાછળ ભૂરો બેઠો. એ મોટરસાઈકલ શહેરથી દૂર નીકળી ગઈ. મને આશ્ચર્ય થયું. કાંઈક દહેશત પણ થવા લાગી. એટલામાં મને ચક્કર આવવા લાગ્યા. હું બેહોશ થઈને પડી ગઈ… મારી આંખો ખુલી તો ખબર પડી કે, હું હોસ્પિટલના બિસ્તરમાં છું. મારી પર એ ત્રણેય જણે સામૂહિક દુષ્કર્મ કર્યું હતું. શરીરમાં પીડા થતી હતી. મારી પર સામૂહિક દુષ્કર્મ કર્યા બાદ સલમાન અને તેના મિત્રો જ મને અર્ધ બેભાન હાલતમાં હોસ્પિટલની બહાર ફેંકીને જતા રહ્યા હતા.

પૂજાની વાત સાંભળ્યા બાદ પોલીસે તેના ભાઈ ચંદરને બોલાવ્યો. ચંદરની ફરિયાદના આધારે પોલીસે સલમાન, આબિદ અને ભૂરા સામે અપહરણ અને બળાત્કારનો ગુનો નોંધ્યો. દરમિયાન યુવતીનું મેડિકલ ચેકઅપ કરવા અને તાત્કાલિક સારવાર આપવા ડોક્ટરોને સૂચના આપી.

પોલીસે હવે તપાસ શરૂ કરી. પૂજાએ કહ્યું કે, સલમાન અને તેના સાથીદારો અર્ધ બેહોશ હાલતમાં તેને હોસ્પિટલની બહાર ફેંકીને જતા રહ્યા હતા. હોસ્પિટલની બહાર સીસીટીવી કેમેરા લાગેલા હતા. આરોપીઓના ચહેરા ઓળખવા પોલીસે સીસીટીવીનું રેર્કોિંડગ જોયું તોે પોલીસ ચોંકી ગઈ.હેરાનીની વાત એ હતી કે આરોપ લગાવવાવાળી પીડિત યુવતી ખુદ એક યુવક સાથે પગે ચાલીને હોસ્પિટલ આવી હતી. આ કેમેરા યુવતીના બયાનથી વિરુદ્ધ કાંઈક દર્શાવી રહ્યા હતા. તે યુવતી બેભાન હાલતમાં હતી જ નહીં પણ તેને હોસ્પિટલ સુધી મૂકવા આવનાર યુવક સાથે હસી હસીને વાત કરી રહી હતી. તે પછી તે જાતે જ ધીમેથી હોસ્પિટલના દરવાજા પાસે સૂઈ ગઈ. જે માણસે પૂજાને હોસ્પિટલમાં ભરતી કઢાવી હતી તેનું જે નામ હોસ્પિટલમાં લખવામાં આવ્યું હતું તે નકલી નીકળ્યું.

પોલીસે પૂજાની કોલ ડિટેઈલ્સ મેળવી લીધી. કોલ ડિટેઈલ્સમાં આરોપી સલમાનનો પણ નંબર મળ્યો. પોલીસે સલમાનના ઘેર જઈ છાપો મારી તેને પકડયો. સલમાને કહ્યું: ‘હા, મેં પૂજા નામની એક છોકરી સાથે વાતો કરી છે પણ હું તેને જાણતો જ નથી. હું તેને કદી મળ્યો નથી.’

પોલીસે કોલ કરનાર વ્યક્તિના લોકેશન્સની તપાસ કરી તો ખબર પડી કે, સલમાન સાચું બોલતો હતો. યુવતીની કોલ ડિટેઈલ્સમાં એક વધુ નંબર મળ્યો. એ નંબર યુવતીના ભાઈ ચંદર પાસે હતો. પોલીસે ચંદરના મોબાઈલના લોકેશનની તપાસ કરી તો જે દિવસે બળાત્કારની ઘટના ઘટી હતી તે દિવસે ચંદર નજીકમાં જ હતો તેમ તેનું મોબાઈલ લોકેશન કહેતું હતું. ટૂંકમાં ઘટના વખતે તે ચંદર તેની બહેનની પાસે જ હતો.

એટલામાં પૂજાનો મેડિકલ રિપોર્ટ આવ્યો. તબીબી રિપોર્ટ પ્રમાણે પૂજા પર કોઈ બળાત્કાર થયો જ નહોતો.

પોલીસને લાગ્યું કે સામૂહિક દુષ્કર્મની ફરિયાદ જ ખોટી છે. પોલીસે પૂજા અને તેના ભાઈ ચંદરની ધરપકડ કરી. પહેલા તો પૂજા પોતાના બયાન પર અડગ હતા પરંતુ તેને હોસ્પિટલના દરવાજા બહારના સીસીટીવી ફૂટેજ દર્શાવવામાં આવ્યા ત્યારે તે ચોંકી ગઈ. તે ગભરાઈ અને સામૂહિક દુષ્કર્મની જુઠ્ઠી ફરિયાદનું અસલી કારણ કહી દીધું. જે સાંભળીને પોલીસ પણ સ્તબ્ધ થઈ ગઈ.

વાત જાણે એમ હતી કે કેટલાક મહિનાઓ પહેલાં મેરઠમાં પ્રોપર્ટીનું કામ કરતા બિલાલ નામના એક વ્યક્તિની કેટલાક બદમાશોએ જાહેરમાં ગોળીઓ વરસાવી હત્યા કરી નાખી હતી. આ હત્યારો અનીસ હતો જે બિલાલનો પડોશી પણ હતો. અનીસ એક અસામાજિક તત્ત્વ હતો અને અત્યાર સુધીમાં તેની વિરુદ્ધ ૩૫ જેટલા ગુનાઓ નોંધાયા હતા. બિલાલ તેનો વિરોધ કરતો હતો. આ મુદ્દા પર બેઉ વચ્ચે અનેક વાર ઝઘડા પણ થયા હતા. આ ઝઘડો પરાકાષ્ટાએ પહોંચતા અનીસ અને તેના સાથી નજીક તે જાહેરમાં જ બિલાલની હત્યા કરી દીધી. આ ઘટના ઘટી ત્યારે બીજા જે અનેક સાક્ષીઓ હતા તેમાં સલમાન પણ એક હતો.

પોલીસે બિલાલની હત્યા કરી દેવા બદલ અનીસ અને તેના સાથીઓને જેલમાં પૂરી દીધા હતા. હવે આ કેસની સુનાવણી કોર્ટમાં શરૂ થઈ. દરમિયાન અનીસ વગેરેને જામીન મળી ગયા હતા પરંતુ ગોળીબાર કરનાર મુખ્ય આરોપી નજાક્તને હજુ એક વર્ષ સુધી જામીન મળ્યા નહોતા કારણ કે તેની સામે સલમાનનું બયાન અતિ સ્પષ્ટ હતું કે, તેણે નજાકતને બિલાલ પર ગોળી ચલાવતાં જોયો હતો તેથી હજુ જેલમાં જ હતો. સુનાવણી વખતે સલમાન ખુલ્લી કોર્ટમાં નજાકત વિરુદ્ધ બયાન આપે તો નજાકતને ભારે મોટી સજા થાય તેમ હતું. સલમાન પોતાનું બયાન બદલવા તૈયાર નહોતો. સલમાન એક સજ્જન માણસ હતો. તેથી સલમાનને ફેરવી નાખવા માટે તેને કોઈ એક મોટા અપરાધમાં ફસાવી દેવાનું ષડયંત્ર જેલમાંથી જ રચ્યું. જેલમાં બંધ નજાકતે તેના એક સાક્ષી હાજી મરગૂબને આ કામ સોંપ્યું. મરગૂબ ચંદરને જાણતો હતો. ચંદર પણ અગાઉ એક વાર જેલમાં જઈ આવ્યો હતો, જેલમાં જ તેની દોસ્તી મરગૂબ સાથે થઈ હતી. એણે ચંદરને કહ્યું: ‘સલમાન કોર્ટમાં નજાકત વિરુદ્ધ બયાન આપશે તો ભાઈને સજા થશે ગમે તેમ કરીને સલમાનને ફસાવવો છે.

યોજના ઘડી કાઢવામાં આવી. ચંદરે કહ્યું: ‘મારી એક બહેન પૂજા દિલ્હીથી આવી છે. તે આ કામ કરશે પણ બે લાખ રૂપિયાનું ખર્ચ આવે તેમ છે. અમને બે લાખ મળી જાય તો સલમાનને બળાત્કારના કેસમાં ફસાવી દઈએ.’

સોદો બે લાખમાં નક્કી થયો.

નજાકતના સાથીઓએ સલમાનનો મોબાઈલ નંબર ચંદરને આપ્યો અને ચંદરે તે નંબર તેની બહેન પૂજાને આપ્યો. બે લાખ રૂપિયા માટે પૂજા કોઈ પણ બનાવટી આરોપ લગાડવા તૈયાર હતી. તે પૈસાની ભૂખી હતી. પૂજા આઝાદ ખયાલની યુવતી હતી. પૂજાએ અડધી રકમ પહેલાં માગી જે ચૂકવી દેવાઈ.

તે પછી યોજના અનુસાર બે સીમકાર્ડ ખરીદવામાં આવ્યા. એક સીમકાર્ડ પૂજાને આપવામાં આવ્યું અને બીજું સીમકાર્ડ ચંદરને આપવામાં આવ્યું. એ પછી પૂજાએ સલમાનને મિસકોલ આપ્યો. સલમાને વળતો ફોન કર્યો. મીઠી મીઠી વાતો કરી પૂજાએ સલમાન સાથે વાતો કરવાનો સંબંધ શરૂ કર્યો. સલમાન બિચારાને ખબર નહોતી કે તે કોઈ સાજિશનો શિકાર બની રહ્યો છે.

તા.૨૫ ઓગસ્ટના રોજ પૂજા સલમાન અને તેના સાથીઓને શહેરમાં મળી અને ઔપચારિક વાતો કરી છૂટી પડી. નજીકમાં તેનો ભાઈ ચંદર પણ હતો.

યોજના મુજબ ચંદર જ તા. ૨૫મી ઓગસ્ટની રાત્રે પૂજાને હોસ્પિટલ સુધી મૂકી ગયો. હસીને તેઓ છુટા પડયા. હજુ બાકીના પૈસા લેવાના બાકી હતી. તા. ૨૬મીની વહેલી સવારે નજાકતનો જ એક માણસ બનાવટી રીતે બેહોશીનું નાટક કરી રહેલી પૂજાને ઉઠાવીને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરાવવા ગયો. પૂજા બેહોશીનું નાટક કરી રહી હતી. બનાવટી નામ આપીને પૂજાને દાખલ કરાવનાર માણસ જતો રહ્યો. મેડિકલ રિપોર્ટમાં તે બળાત્કાર સાબિત થયો જ નહીં. સીસીટીવીથી કેમેરાએ પૂજાની અસલિયત ખોલી દીધી. પૂજાએ સલમાનને ફસાવવા બળાત્કારની ખોટી ફરિયાદ કરી છે તે કબૂલી લીધું. તેના ભાઈને પણ પકડવામાં આવ્યો. ભાઈ-બહેન બેઉ હવે જેલમાં છે. પૈસા માટે સ્ત્રી પણ ગમે તે હદે જઈ શકે છે.

‘મારે મમ્મી પાસે જવું છે મને ક્યાં લઈ જાવ છો?

On October 26, 2015

એક નાનકડો બાળક

આશિષ.

એના પિતાનું નામ રત્નેશ અને માતાનું નામ સુમન. લગ્ન બાદ કેટલાંક વર્ષો સુધી સંતાન ના થતાં ડોક્ટોરની મદદથી ટેસ્ટટયૂબ દ્વારા તેઓ એક પુત્રના માતા-પિતા બન્યા જેનું નામ આશિષ. તેઓ મિરઝાપુર નગરની રેલવે કોલોનીમાં રહેતા હતા. આશિષ હવે ત્રણ વર્ષનો થઈ ગયો. તેને એક સ્કૂલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યો.

કેટલાક સમય બાદ તે બીજા ધોરણમાં આવ્યો. તે રોજ ચાલીને ઘેર આવતો. એક દિવસે તે સ્કૂલમાંથી ઘેર જ ના આવ્યો.

રત્નેશ અને સુમન સીધા પોલીસ સ્ટેશન પહોંચ્યા. તેમણે બાળક ગુમ થયાની ફરિયાદ નોંધાવી. પોલીસે પૂછયું: ‘તમને કોઈની પર શક છે?’

રત્નેશે કહ્યું: ‘રેલવે કોલોનીમાં પવન નામનોે એક યુવાન રહે છે. તે રખડેલ છે. એક દિવસ અમને કહ્યા વગર જ પવન આશિષને સ્કૂલેથી ઘેર લઈ આવ્યો હતો.અમે એને ખૂબ ઠપકો આપ્યો હતો.

પોલીસે પવનની ખોજ શરૂ કરી. પવન રેલવે કોલોનીના તેના ઘરમાંથી ગૂમ હતો. તેનો મોબાઈલ પણ સ્વીચ ઓફ આવતો હતો. આ અપહરણ અને વસૂલીનો કેસ લાગતાં પોલીસ કોઈના ફોનનો ઈન્તજાર કરવા લાગી પણ કોઈએ પણ રકમની માગણી કરતો ફોન કર્યો નહીં.

પોલીસે હવે પવનના ફોનની કોલ ડિટેઈલ્સ મેળવી. આશિષ ગુમ થયો હતો તે અગાઉ એણે કોની કોની સાથે વાત કરી હતી તે તમામના નામ- સરનામા પ્રાપ્ત કરી લીધા. પોલીસે વારાફરતી તે બધાના ઘેર છાપા મારવાની શરૂઆત કરી. છેવટે મિરઝાપુર નજીકના એક ગામમાં કે જ્યાં પવનનો મિત્ર મુકેશ રહેતો હતો ત્યાં રાત્રે દોઢ વાગે પવન પકડાયો. પોલીસને જોઈને જ પવન ગભરાયો. પોલીસે થર્ડ ડિગ્રીનો અમલ શરૂ કરતાં પવન પોપટની જેમ બોલવા માંડયો. એ પછી પવને જે બયાન કર્યું તે વાત કાંઈક આમ હતી.

પવનનો મિત્ર મુકેશ અલ્હાબાદનો રહીશ હતો. પવન, રવિન્દ્ર અને પ્રદીપ સાથે તેને દોસ્તી હતી. તે બધાના પિતા રેલવેમાં નોકરી કરતા હતા. આ ચારેય કાંઈ ખાસ કમાતા નહોતા. પિતાની આવક પર અને આડાઅવળા ધંધા કરીને જે કાંઈ આવક થતી તે બિયર પીવામાં ઉડાવી દેતા હતા. એક દિવસ આ ચારેય દોસ્તો બિયર પીવા બેઠા મુકેશે પૂછયું: ‘અલ્યા પવન, તું આજે નિરાશ કેમ છે?’

પવને કહ્યું: ‘શું કરું યાર! મેં મારા ઘરમાંથી ૨૫ હજાર રૂપિયા ચોર્યા હતા. એ રકમ ખાવા-પીવામાં વપરાઈ ગઈ. હવે એ રૂપિયા હું મૂળ જગાએ પાછા નહીં મૂકું તો મુશ્કેલી થશે.’

મુકેશે કહ્યું: ‘તું એ ચિંતા છોડ. આપણે કોઈ બાળકનું અપહરણ કરી લઈએ. એ પછી ૨૦ લાખ રૂપિયાની માગણી કરીશું. અંદરો અંદર પૈસા વહેંચી લઈશું. એ રકમ તો આખું વર્ષ ચાલશે. બિયર પીવાની મજા આવશે.

પવને કહ્યું: ‘મારી કોલોનીમાં જ આશિષ નામનો નાનો છોકરો રહે છે. તે નજીકની સ્કૂલમાં જાય છે. એના પિતા પાસે ઘણાં પૈસા છે. મારે એમના ઘેર આવવા- જવાનો સંબંધ છે. આશિષ પણ મને ‘ભઈયા’ કહી બોલાવે છે.

મુકેશ બોલ્યોઃ ‘તો પછી એને જ ઉપાડીએ.’

યોજના બનાવવામાં આવી.

પવને કહ્યું: આશિષને તો ફોસલાવીને હું લઈ આવીશ પણ એને રાખીશું ક્યાં ?’

મુકેશે કહ્યું: ‘અલ્હાબાદમાં મારા પિતાનું ઘર છે જે હાલ બંધ રહે છે. તેની ચાવી હું લઈ આવીશ. એ સિવાય મારી બહેનનું પણ એક ઘર છે એને હું સમજાવી દઈશ.’

યોજના અનુસાર ગઈ તા.૨૦મી સપ્ટેમ્બરના રોજ પવન, મુકેશ, રવિન્દ્ર અને પ્રદીપ મિરઝાપુર પહોંચી ગયા. એક મોટરસાઈકલની વ્યવસ્થા ગોઠવી દેવામાં આવી. મુકેશ, રવિન્દ્ર અને પ્રદીપ રેલવે સ્ટેશને ઊભા રહ્યા. પવન મોટરસાઈકલ લઈ સ્કૂલ પાસે ગયો. સ્કૂલ છુટતાં જ નાનકડો આશિષ બહાર નીકળ્યો. પવને તેને બોલાવ્યો. નાનકડો આશિષ તેને ઓળખતો હોઈ તે પવનની પાસે ગયો. પવનના હાથમાં એક ગિફટ પેકેટ હતું. આશિષે પૂછયું: ‘ભઈયા, આ પેકેટમાં શું છે?’

પવને કહ્યું: ‘મારા ભત્રીજાની બર્થડે છે. તેના માટે બર્થડે ગિફટ છે. તું પણ મારી સાથે ચાલ. સરસ ખાવાનું મળશે. મીઠાઈ મળશે. આઈસ્ક્રીમ પણ ખાવા મળશે.’

‘પણ મેં ઘેર કોઈને કહ્યું નથી’ આશિષ બોલ્યો.

પવનેે કહ્યું: ‘મેં તારી મમ્મીને વાત કરી છે કે સ્કૂલમાંથી આશિષને હું એક બર્થડે પાર્ટીમાં લઈ જઈશ અને સાંજે પાછો લેતો આવીશ. તેમણે હા પાડી છે.’

આશિષ તૈયાર થઈ ગયો. તે પવનની મોટરસાઈકલ પર બેસી ગયો. પવન આશિષને લઈને રેલવે ફાટક પાસે ગયો. એણે બાળક એના મિત્રોના હવાલે કરી દીધું. મોટરસાઈકલ નિશ્ચિત જગાએ મૂકી દીધી. દોસ્તો એ એક ઈન્ડિગો કાર તૈયાર રાખી હતી. યોજના અનુસાર તેઓ બાળકને લઈ આગળ નીકળી ગયા.

આશિષ તો હસી હસીને પવન સાથે બર્થડે પાર્ટી અંગે વાતો કરતો હતો પરંતુ ઘણીવાર થતાં તે પૂછવા લાગ્યોઃ ‘ભઈયા, હજુ કેટલી વાર લાગશે?’

‘બસ, હવે થોડે જ દૂર છે’: પવને કહ્યું.

આશિષ બોલ્યોઃ ‘ભઈયા, મને ભૂખ લાગી છે.’

પવન રાયબરેલી પાસે ગાડી ઊભી રખાવી અને રસ્તામાંથી પેટીસ અને કોલ્ડ્રિંક લઈ બાળકને ખવરાવ્યા. થોડીવારમાં તે સૂઈ ગયો.

હવે સાંજ પડી ગઈ હતી. આશિષ જાગી ગયો. તે મમ્મી-પપ્પા પાસે જવા જીદ કરવા લાગ્યો. થોડીવાર બાદ તે રડવા લાગ્યો. પવને તેને ખખડાવીને ચૂપ કરી દીધો.

અલ્હાબાદ પહોંચીને યોજના અનુસાર ખંડણીની માગણી કરવા બજારમાંથી સીમકાર્ડ ખરીદવા પ્રયત્ન કર્યો. પરંતુ યોગ્ય આઈડી કાર્ડના અભાવે તેમને કોઈને પણ સીમ કાર્ડ આપ્યું નહીં. મજબૂર થઈને તેઓ બાળકને લઈને રાતના ૧૦ વાગે મિરઝાપુર પહોંચ્યા. મુકેશે તેની બહેનને ફોન કરી યોજનાની વાત કરી. બહેને અપહૃત બાળકને પોતાના ઘરમાં રાખવા સાફ ઈન્કાર કરી દીધો. બધાના ચહેરા ફિક્કા પડી ગયા.

આ તરફ આશિષ હવે જોશજોશથી રડવા લાગ્યો હતો. તે કહેવા લાગ્યોઃ ‘ભઈયા, અત્યારે ને અત્યારે જ મને મમ્મી-પપ્પા પાસે લઈ જાવ.’

પવન અને તેના સાથીઓ મૂંઝાયા. તેઓ નક્કી કરી શક્તા નહોતા કે હવે શું કરવું ? બાળક હજુ સમજી શક્તો નહોતો કે આ બધું શું થઈ રહ્યું છે. તે તો ભોળા ભાવે કહેતો હતોઃ ‘ભઈયા બહુ મોડું થઈ ગયું છે, ઘેર જઈશ તો મમ્મી મને લડશે.’

બહુ સમજાવવા છતાં બાળક ચૂપ ના થયો એટલે બધાંને બાજુમાં લઈ જઈ પવને કહ્યું: ‘ખંડણી જ મેળવ્યા પછી પણ આ બાળકને મારી જ નાંખવાનો છે તો ચાલો અત્યારે જ એને પતાવી નાંખીએ. આમે ય ખંડણી મળે તો પણ બાળકને જીવતો રાખી શકાશે નહીં. કારણ કે તે મને ઓળખે છે. ખંડણી મળ્યા પછી તે એના મમ્મી- પપ્પાને મારું નામ આપી જ દેશે અને આપણે બધા પકડાઈ જઈશું.’

પવનની વાત એના મિત્રોને સાચી લાગી. પણ મુકેેશે પૂછયું: ‘ખંડણી આપતા પહેલાં તેનાં મમ્મી- પપ્પા કહેશે કે બાળક સાથે વાત કરાવોે તો આપણે શું કરીશું?’

પવને કહ્યું: ‘બાળકને મારી નાંખતા પહેલાં આશિષનો અવાજ મોબાઈલમાં રેકોર્ડ કરી દઈએ એ અવાજ સંભળાવી દઈશું.’

એ યોજના મુજબ બાળકને ફોસલાવી પવને આશિષ પાસે કેટલાક વાતો બોલાવરાવી એનો અવાજ મોબાઈલ પર રેકોર્ડ કરી લીધો.

હવે જંગલના રસ્તે ગાડી લીધી. રાત સમસમ આગળ વહેતી હતી. પવને કારની અંદર જ રવિન્દ્રને ઈશારો કર્યો. પવને આશિષને પકડી રાખ્યો. રવીન્દ્રએ બંને હાથથી બાળકનું ગળું દબાવી દીધું. તરફડિયા ખાઈને નાનકડો આશિષ શાંત થઈ ગયો. રસ્તામાંથી પ્લાસ્ટિકની એક બેગ લઈ લીધી હતી. બાળકની લાશને પ્લાસ્ટિકની બેગમાં મૂકી લાશ એક ઝાડીમાં ફેંકી દીધી. આ કામ પતાવ્યા બાદ એ બધા લખનૌ જવા રવાના થયા.

રસ્તામાં કોઈએ પણ તેમના પૂરતા કાગળોના અભાવે સીમકાર્ડ આપ્યું નહીં. બે દિવસ બાદ પવન એના ઘેર પહોંચ્યો ત્યારે પોલીસ એની ખોજ કરી રહી હતી. તે એના મિત્ર મુકેશના ગામ ભાગીને પહોંચી ગયો. પોલીસે પવનના મોબાઈલ ફોનના કોલ ડિટેઈલ્સના આધારે પવનના બધા જ મિત્રોના ઘેર છાપા માર્યા અને પવન મિરઝાપુર નજીકના એક ગામમાં મુકેશના ઘરમાંથી જ પકડાઈ ગયો. તે પછી ક્રમશઃ બધા જ પકડાઈ ગયા.

આવી છે એક બાળકના અપહરણ અને મોતની કથા. આ છે ઉત્તર પ્રદેશની કાયદો અને વ્યવસ્થાની હાલત.

– દેવેન્દ્ર પટેલ

કુર્આન અને ભગવદ્ ગીતા બંને મને પસંદ છે : મરિયમ

On October 26, 2015