૨૧મી સદીમાં પણ કેટલાક દેશોમાં રાજાશાહી છે. વિશ્વમાં આજના રાજકારણીઓને જોતાં કેટલાકને એવું પણ લાગે છે કે, આજના રાજકારણીઓ કરતાં ઘણા રાજાઓ વધુ સારા અને પ્રજાવત્સલ હતા. વિશ્વમાં કેટલાક એવા દેશો પણ છે જ્યાં લોકશાહી ના હોવા છતાં લોકો સુખ ચૈનથી જિંદગી બસર કરે છે. આવો એક દેશ છે સાઉદી અરેબિયા. સાઉદી અરેબિયાને પોતાની આગવી સમૃદ્ધિ પણ છે અને પોતાના પ્રશ્નો પણ છે. તેલથી સમૃદ્ધ આ દેશની પ્રજા પર લોકતાંત્રિક દેશોમાં નાગરિકો પર જેવા આકરા કરવેરા હોય છે તેવા રાજાશાહી ધરાવતા દેશોમાં નથી. લોકતાંત્રિક દેશોના ચૂંટણીઓ વખતે કાળા નાણાંનો જે બિભત્સ ખેલ ખેલાય છે તેવું સાઉદી અરેબિયામાં નથી. હા, ઈસ્લામ ધર્મના સિદ્ધાંતોનો ચુસ્ત અમલ છે. ભારતના ગુજરાતમાં દારૂબંધીના નામે હપ્તાનો ભ્રષ્ટાચાર ચાલે છે તેવું સાઉદી અરેબિયામાં નથી. ચોરી કરનાર કે બળાત્કાર કરનારને સખ્તમાં સખ્ત સજા છે. ભારત જેવા દેશો કેટલાયે બળાત્કારીઓ જામીન પર છૂટી ફરી ગુનાઈત પ્રવૃત્તિમાં વ્યસ્ત થઈ જતા હોય છે.

વિશ્વના ધનવાન દેશોમાં અગ્રગણ્ય એવા સાઉદી અરેબિયાના શાસક કિંગ અબ્દુલ્લા બિન અબ્દુલ અજીજ અલ સઉદનું તાજેતરમાં જ અવસાન થયું. તેઓ ૯૦ વર્ષની વયના હતા. આતંકવાદીઓ અને કટ્ટરપંથીઓ સામે લડતા સાઉદી અરેબિયામાં સામાજિક અને આર્િથક સુધારાનો પાયો નાંખનાર શાસક તરીકે તેમનો દેશ કિંગ અબ્દુલ્લાને હંમેશા યાદ કરશે. લોકો તેમને પ્રગતિશીલ અને સુધારાવાદી બાદશાહ તરીકે પણ યાદ કરશે. રૂઢિચુસ્ત મુસ્લિમ સમાજવાળા સાઉદી અરબસ્તાનમાં મહિલાઓને અધિકાર પણ કિંગ અબ્દુલ્લાએ જ અપાવ્યો.

કિંગ અબ્દુલ્લા સાઉદી અરેબિયાના સંસ્થાપક શાહ અબ્દુલ અજીજ અલ સઉદના ૧૨ પુત્રો પૈકી એક હતા. કિંગ અબ્દુલ્લા ઈસ્લામના સિદ્ધાંતોના ચુસ્ત સમર્થક હતા પરંતુ તેમની વિચારધારા કટ્ટરપંથી નહોતી. સાઉદી સમાજમાં તેમનું મહત્ત્વપૂર્ણ યોગદાન રાજ્યની ઉત્તરાધિકાર વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં રહ્યું. તેમણે ”હયાત અય-બયા” અર્થાત્ ”એલિજન્સ કોન્સલ”નું ગઠન કર્યું ઉત્તરાધિકારીઓ માટે પણ તેમણે એક કેડી કંડારી.

એક વાર કિંગ અબ્દુલ્લાએ કહ્યું હતું: ”સાઉદી અરબની ઓળખ તે તેલથી નહીં પરંતુ તેના નાગરિકોથી થવી જોઈએ.”

૨૦૦૫માં તેમણે સાઉદીની ગાદી સંભાળી તે પછી તેઓ હંમેશા સુધારાવાદી રહ્યા. તેમણે વિસ્તૃત મજલિસ અલ-શુરામાં ૩૦ મહિલાઓને પણ સ્થાન આપ્યું. એ કારણે તેની સભ્ય સંખ્યા ૧૫૦ની થઈ ગઈ. ૨૦૧૦ની સાલમાં શાહ અને તેમના વારસ સુલ્તાને પરદાની રૂઢિચુસ્ત પ્રથા તોડવા માટે એવી મહિલાઓ સાથે તસવીર ખેંચાવરાવી જે મહિલાઓના ચહેરા ખુલ્લા હતા. આ તસવીર સાઉદી અખબારના પહેલા પાના પર પ્રગટ થઈ હતી. અલબત્ત, બધી જ મહિલાઓએ માથા પર અબાયા પહેરી રાખ્યો હતો પરંતુ ચહેરો ઢાંકેલો નહોતો. આ ઘટનાએ સાઉદીમાં સામાજિક રૂઢિચુસ્તતા તોડવામાં મદદ કરી હતી.

૨૦૦૯માં તેમણે કિંગ અબ્દુલ્લા યુનિર્વિસટી ફોર સાયન્સ એન્ડ ટેક્નોલોજીનું ઉદ્ઘાટન કર્યું. ૧૦ અબજ ડોલરના ખર્ચે આ સંસ્થા ઊભી કરવામાં આવી હતી. આ સંસ્થામાં ઉચ્ચ વૈજ્ઞાાનિક સંશોધન અને અભ્યાસ કરવા તમામ યુવક અને યુવતીઓને છૂટ હતી. તાલીબાનો અફઘાનિસ્તાન કે પાકિસ્તાન બાળકીઓને સ્કૂલમાં પણ જવા દેવા માગતા નથી ત્યારે કિંગ અબ્દુલ્લાની વિચારધારા આધુનિક હતી. પવિત્ર કુરાનમાં પણ શિક્ષણ પર ભાર મૂકવામાં આવેલો છે. અહીં આ સંસ્થામાં ભણવા માંગતી યુવતીઓ માટે કોઈ જ ડ્રેસ કોડ ઠોકી બેસાડવામાં આવ્યો નહોતો. કીંગ અબ્દુલ્લાના આ કદમને એક બંધ અને રૂઢિચુસ્ત સમાજમાં ક્રાંતિકારી સુધારા તરીકે લેખવામાં આવ્યું.

કિંગ અબ્દુલ્લાની અંગત સંપત્તિ ૧૮ બિલિયન ડોલરની હોવાનું માનવામાં આવે છે. તેઓ વિશ્વના ત્રીજા નંબરના ધનવાન શાસક ગણાયા છે.

કિંગ અબ્દુલ્લા એવા પહેલા સાઉદી અરેબિયાના શાસક હતા જેઓ વેટિકન સિટી ગયા અને નામદાર પોપને મળ્યા. આ રીતે તેમણે બીજા ધર્મો પ્રત્યે પણ સન્માન દાખવ્યું.

રાજનીતિને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી કિંગ અબ્દુલ્લાએ અલ કાયદા અને ઈસ્લામિક સ્ટેટ જેવા આતંકવાદી સંગઠનોની વિરુદ્ધમાં જાહેરમાં અમેરિકા અને બીજા પશ્ચિમી દેશોનું સમર્થન કર્યું. અમેરિકામાં વર્લ્ડ ટ્રેડ સેન્ટર પરના નાઈન ઈલેવનનો હુમલો કરવાવાળા ૧૯ આતંકવાદીઓ પૈકી ૧૫ સાઉદી અરબના હતા. આ બાબત પણ તેમના માટે ચિંતાનો વિષય હતો. નાઈન ઈલેવનનો હુમલો કરનારાઓની મોટામાં ફરિયાદ એ હતી કે તેમના દેશમાં અમેરિકા સૈનિકોની હાજરી પણ હુમલાનું એક કારણ છે. કિંગ અબ્દુલ્લાએ એ ફરિયાદ તરફ પણ ધ્યાન કેન્દ્રીત કરી તેમના દેશમાંથી અમેરિકી સૈનિકોની સંખ્યા ઘટાડી. તે પછી કિંગ અબ્દુલ્લાએ કટ્ટરપંથીઓ વિરુદ્ધ અભિયાન ચલાવ્યું. સેનાના સશક્તિકરણ માટે તેમણે ૧૫૦ અબજ ડોલરનું ખર્ચ કર્યું. કટ્ટરપંથીઓ અને કટ્ટર ધર્મગુરુઓને ગિરફતાર કર્યા.

આ બધું હોવા છતાં સાઉદી અરેબિયા અને આતંકવાદી સંગઠનો વચ્ચેની સાંઠગાંઠ અંગે આંગળી ચીંધાતી રહી છે. કેટલાક સમય પહેલાં જ જાહેરમાં એક મહિલાનું મસ્તક કપાતું દર્શાવતો એક વીડિયો બહાર આવ્યો હતો. તે દર્શાવે છે કે સાઉદી અરબમાં માનવાધિકાર અને લોકતંત્ર માટે હજુ ઘણું બધું કરવાનું બાકી છે. સાઉદી અરેબિયામાં રાજાશાહી છે અને રાજાશાહી સામે ખતરાના ભયથી કિંગ અબ્દુલ્લા પરિવારે ટયૂનિશિયા, લીબિયા અને ઈજિપ્તમાં લોકતંત્ર માટે જે ચળવળ થઈ તેનો વિરોધ કર્યો હતો. એ જ રીતે મધ્યપૂર્વના દેશોના પ્રશ્નો હલ કરવામાં તેઓ નિષ્ફળ રહ્યા. ભારતને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી કિંગ અબ્દુલા ભારતના કરીબી દોસ્ત હતા. ભારત અને ભારતીયો માટે તેમને સ્નેહ અને લગાવ હતો. કિંગ અબ્દુલ્લાના નિધન બાદ હવે સાઉદીના નવા સુલતાન તરીકે તેમના ઓરમાન ભાઈ સલમાન બિન અબ્દુલ અજીજ અલ સઉદ ગાદી પર આવ્યા છે. તેમની વય ૭૯ વર્ષની છે. તેઓ અનુભવી અને ભરોસાપાત્ર શાસક ગણાય છે.

પચાસ વર્ષ પહેલાં એક એવી ઘટના ઘટી કે જેણે દુનિયામાં ખળભળાટ મચાવી દીધો હતો. ૧૯૬૪માં ફ્રાંસના લેખક અને ચિંતક જ્યોં-પોલ સાર્ત્રેએ વિશ્વનો સહુથી ઊંચો નોબેલ પુરસ્કાર લેવા ઈન્કાર કરી દીધો હતો. તેમણે સ્વૈચ્છાએ આ નોબેલ પ્રાઈઝ લેવા ઈન્કાર કરી દીધો હતો. તેમણે આમ કેમ કર્યું તે અંગે પોતાના ભાવ પ્રગટ કરતું જે વક્તવ્ય પ્રકાશિત કર્યું હતું તે સ્વયં એક ઐતિહાસિક દસ્તાવેજ છે. આ છે તેમનું વક્તવ્યઃ

મેં નોબેલ પુરસ્કાર આપતી સંસ્થા સ્વિડિશ એકેડેમીને એક પત્ર લખી સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, આ પુરસ્કાર લેવાનો ઈન્કાર કરવાની બાબતને ન તો સ્વિડિશ એકેડેમી સાથે સંબંધ છે કે ન તો સ્વયં નોબેલ પુરસ્કારથી. અલબત્ત, આમ કરવાનાં બે કારણો છે.

એક તો વ્યક્તિગત કારણ છે. મારો આ ઈન્કાર કોઈ આવેગનું ભાવપ્રદર્શન નથી. મેં હંમેશાં અધિકારિક સન્માનનો ઈન્કાર કર્યો છે. યુદ્ધ પછી ૧૯૫૫માં જ્યારે મને લીઝન ઓફ ઓનરનો પ્રસ્તાવ મૂકવામાં આવ્યો ત્યારે સરકાર સાથે સહાનુભૂતિની સાથે મેં તેનો ઈન્કાર કરી દીધો હતો. મારું આ વલણ લેખકીય કર્મની મારી અવધારણાથી સંબંધિત છે. એક લેખક અગર પોતાના રાજનૈતિક,સામાજિક અગર સાહિત્યિક વિચાર બનાવે છે તો તેણે પોતાનાં જ સંશોધનો પર અવલંબિત રહેવું જોઈએ. એટલે કે તેણે લખેલા શબ્દો પર તે જે કોઈ સન્માન ગ્રહણ કરે છે તેનાથી તેના વાચકો પર દબાણનો અહેસાસ થાય છે. હું માત્ર જ્યાં-પોલ સાર્ત્રેના રૂપે હસ્તાક્ષર કરું છું તે નોબેલ પ્રાઈઝ વિજેતા જ્યાં-પોલ સાર્ત્રેના હસ્તાક્ષરથી ભિન્ન હોય છે.

જો લેખક આ રીતે પુરસ્કાર સ્વીકારે છે તો તે એ સમિતિ અથવા સંસ્થા સાથે પોતાની જાતને સંબદ્ધ અનુભવ કરે છે. તેથી લેખકે પોતાની જાતને કોઈ સંસ્થામાં પરિર્વિતત કરવાથી બચવું જોઈએ. ભલે તે ગમે તેટલો સન્માનજનક પુરસ્કાર હોય.

અલબત્ત, આ મારો પોતાનો અંગત મત છે. જે લોકો આ પુરસ્કાર મેળવી ચૂક્યા છે તેમની આમાં કોઈ આલોચના નથી.

મારી સહાનુભૂતિ સમાજવાદી, જેને પૂર્વી બ્લોક કહે છે તેની તરફ છે. હું પૂર્વ અને પશ્ચિમ એમ બેઉ સંસ્કૃતિઓને નિકટ લાવવા માગું છું: આ કારણથી હું કોઈ સાંસ્કૃતિક સત્તા દ્વારા અપાતા સન્માનને સ્વીકારી શકતો નથી. પશ્ચિમી દેશોના સત્તાધિકારીઓ સાથે મારી સહાનુભૂતિ હોય તો પણ હું પૂર્વી બ્લોક તરફથી અપાતા સન્માનને ન સ્વીકારું.

હું જાણું છું કે, નોબેલ પુરસ્કાર પશ્ચિમી બ્લોકનો સાહિત્યિક પુરસ્કાર નથી. પણ હવે તેનું સ્વરૂપ કંઈક એવું જ થઈ ગયું છે. વર્તમાનમાં નોબેલ પુરસ્કાર પશ્ચિમના લેખકો અને પૂર્વના વિદ્રોહી લેખકો માટે જાણે કે આરક્ષિત થઈ ગયા છે. દા.ત. નેરૂદા નામના એક શ્રેષ્ઠ કવિને આ પુરસ્કાર ન અપાયો જે દક્ષિણ અમેરિકાના મહાન કવિઓ પૈકીના એક છે. અફસોસની વાત એ છે કે રશિયાના લેખક બોરિસ પાસ્તરનાકને આ પુરસ્કાર અપાયો જેનું પુસ્તક રશિયાની બહાર છપાયું અને રશિયામાં જ તે પુસ્તક પ્રતિબંધિત થઈ ગયું. અલ્જિરિયાની લડાઈ દરમિયાન જ્યારે અમે ‘૧૨૧ના ઘોષણાપત્ર’ પર હસ્તાક્ષર કર્યા તો હું તેનો સન્માનપૂર્વક સ્વીકાર કરી લેત, કારણ કે તે મારું નહીં પરંતુ સ્વતંત્રતાનું પણ સન્માન સમજી શકાત. પણ એવું થયું નહીં. યુદ્ધ પછી જ મને પુરસ્કાર આપવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો.

સ્વિડિશ એકેડેમીના મંતવ્ય પર વાત કરતી વખતે સ્વતંત્રતાનો ઉલ્લેખ પણ થયો છે. આ એક એવો શબ્દ છે જેના ઘણા અર્થ નીકળી શકે છે. પશ્ચિમના દેશોમાં સ્વતંત્રતા પોતાના સામાન્ય અર્થમાં છેઃ વ્યક્તિગત રીતે હું સમજું છું કે સ્વતંત્રતા વધુ સશક્ત હોય જેમાં એક જોડીથી વધુ જૂતાં રાખવાનો અને ભરપૂર ખાવાનો અધિકાર હોય.

મને લાગે છે કે, પુરસ્કારનો ઈન્કાર કરવાથી વધુ ખતરનાક છે તેનો સ્વીકાર કરવો. અગર હું તેનો સ્વીકાર કરું છું તો એક રીતે પોતાનો ‘વસ્તુપરક પુનર્વાસ’ કરવાનો રહે. હું જાણું છું કે જ આ લેખ સ્વિડિશ એકેડેમીના વિચારોને વ્યક્ત નથી કરતો.

મારો એવો મતલબ નથી કે નોબેલ પુરસ્કાર એક બુર્ઝવા પુરસ્કાર છે. પણ તેની બુર્ઝવાઈ વ્યાખ્યા મારી આસપાસના પરિચિત વિશિષ્ટ પરિવેશમાં પ્રવેશી ગઈ છે.

છેલ્લે, એમાં અપાતી ધનરાશિ સંબંધી પ્રશ્ન પર આવું છું. સ્વિડિશ એકેડેમી નોબેલ પુરસ્કારની સાથે મોટી ધનરાશિ પણ આપે છે. આ સમસ્યા મને બહુ જ દુઃખ પહોંચાડે છે અથવા તો કોઈ તે પુરસ્કાર સ્વીકાર કરે અને તે ધનરાશિ તે સંગઠનોને કે આંદોલનોને આપી દે જેને તે મહત્ત્વપૂર્ણ સમજે છે. દા.ત. હું ખુદ એ ધનરાશિ લંડનની રંગભેદ સમિતિને આપવાનું ચાહત. બેશક, હું આ અઢી લાખ યુક્રેન (ચલણ)ની ધનરાશિનો અસ્વીકાર કરું છું, કારણ કે હું પૂર્વ અથવા પશ્ચિમની કોઈ સંસ્થાગત રૂપે મારી ઓળખ બનાવવા માગતો નથી. બીજી બાજુ બીજા કોઈને અઢી લાખ ક્રાઉનની રકમ માટે એ સિદ્ધાંતોને નકારવા માટે પણ કરી શકતો નથી, જે તેમના પોતાના નથી પરંતુ જેમાં તેમના બીજી સાથીદારોની પણ ભાગીદારી છે.

બસ, આ જ એ કારણો છે જેમણે આ પુરસ્કાર સ્વીકાર્યાે કે ઈન્કાર કર્યો તે બધાં જ કારણો મારા માટે પીડાકારક છે. હું સ્વિડનની જનતા સાથે ભાઈચારો વ્યક્ત કરીને આ સ્પષ્ટીકરણ સમાપ્ત કરું છું.”

જ્યાં-પોલ સાર્ત્રેનો આ પત્ર સ્વિડિશ એકેડેમીને મળે તે પહેલાં તેમને નોબેલ પ્રાઈઝની જાહેરાત થઈ ગઈ હોવાથી એકેડેમી માટે ક્ષોભજનક પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ હતી. સાર્ત્રે કોઈ પણ સરકારી અધિકારિક સન્માન લેવાના વિરોધી હતા.

આમ છતાં પણ સ્વિડિશ એકેડેમીના સભ્ય એન્ડ્રેઝ ઓસ્ટરસીંગે તેમની ગેરહાજરીમાં એવોર્ડના પ્રેઝન્ટેશન વખતે કહ્યું હતું: “The fact that (sartre) has declined this distinction does not in the least modify the validity of the award. under the circumstances, however, the academy can only state that the presentation of the prize can not take place.”

‘વેલેન્ટાઈન્સ ડે’ પ્રણયમસ્ત પ્રેમીઓનો દિવસ છે, પરંતુ આજે આ એક એવી વ્યક્તિની પ્રણયકથા છે, જેને ગીત-સંગીત પ્રત્યે સખત નફરત હતી. બહારથી રૂક્ષ પ્રતિભા ધરાવતાં મોગલ બાદશાહ ઔરંગઝેબના જીવનમાં પણ ક્યારેક પ્રણયની વસંત ખીલી ઊઠી હતી. ઔરંગઝેબ એક કઠોર, યુદ્ધમાં ચતુર અને સાહસિક શાસક હતો. ઈસ્લામના નિયમો અનુસાર પવિત્ર જીવન ગુજારનારો મુસલમાન હતો.

એ સમયે બુરહાનપુર પાસે આવેલું જૈનાબાદ નામનું નગર પ્રાકૃતિક સૌંદર્યથી પ્રશસ્તિ પામેલું હતું. આવા જૈનાબાદમાં એક કુલીન નર્તકી રહેતી હતી. તેના અપ્રતીમ સૌંદર્યના કારણે લોકો તેને ‘જૈનાબાદી’નામથી ઓળખતા હતા. તેની શાન-શૌકતની બરાબરી કરવાની કોઈનીયે તાકાત નહોતી. હુસ્ન અને ઈશ્કના પ્યાસા લોકોની નજર તેની પર મંડરાયેલી રહેતી હતી. રાજા-મહારાજાઓ પણ તેને જોઈ હોશોહવાશ ખોઈ બેસતા હતા.

એક દિવસ યુવાન ઔરંગઝેબ બુરહાનપુર ગયા. ઔરંગઝેબના કાકા ખાનજમાં બુરાહનપુરના સૂબા હતા. કાકાએ ઔરંગઝેબની ખૂબ આગતાસ્વાગતા કરી. ભોજન બાદ મહેલમાં ફેરવવામાં આવ્યા. મહેલની ભીતરના એક વિશાળ પ્રાંગણમાં કેટલીક દરબારી ઔરતો સુંદર વેશભૂષા અને સુંદર અલંકારોથી સજ્જ ઊભી હતી. તેમના હાથમાં સુવર્ણ અને કીમતી હીરા-ઝવેરાત ભરેલી થાળીઓ હતી. એ બધી ભેટસોગાદ ઔરંગઝેબ માટે હતી. ઔરંગઝેબની નજર પરીઓ જેવી યુવતીઓ પર પડી. તેને એક સ્ત્રી ગમી ગઈ, પરંતુ તરત જ નજર હટાવતાં એમણે તેમના કાકાને કહ્યું: “જો કુછ ગેરકાનૂની હૈ ઉસે દેખના અપરાધ હૈ.”

ખાનજમાંએ કહ્યું: “યે સબ ઔરંગઝેબ કી ખિદમત મેં પેશ હૈં.” ઔરંગઝેબે તેના કાકાને શુક્રિયા અદા કરી બધી સ્વરૂપવાન સ્ત્રીઓને પડદામાં ચાલ્યા જવા કહ્યું. સ્ત્રીઓ તો જતી રહી પરંતુ ઔરંગઝેબની નજર એક સ્ત્રી પર અટકી ગઈ હતી અને તે જૈનાબાદી હતી. ઔરંગઝેબે બહારથી સખત હોવાનો રૂતબો ચાલુ રાખ્યો પણ ખૂબસૂરત જૈનાબાદી તેના હૃદયમાં વસી ગઈ હતી. એને ફરી જોવા તે તલપાપડ હતો. પણ સ્વભાવથી તે તેમ કરી શક્યો નહીં.

એક દિવસ ઔરંગઝેબ નદીના કિનારે ટહેલવા ગયો હતો. અચાનક કોઈ મધુર ગીતના સ્વર તેના કાનમાં ગુંજી રહ્યા. વૃક્ષો અને ઝાડીઓની પેલે પાર કોઈ ગાઈ રહ્યું હતું. ઔરંગઝેબે એ સ્વર તરફ ચાલવા માંડયું. એણે જોયું તો એક વૃક્ષ નીચે બેઠેલી એક હસીના પોતાની મસ્તીમાં ગાઈ રહી હતી. ઔરંગઝેબ એ યુવતીના હુસ્નની ચમક જોઈ સ્તબ્ધ થઈ ગયો. એના અલૌકિક ગીત-સંગીતમાં તે હોશોહવાસ ગુમાવી બેઠો. એને અચાનક ખ્યાલ આવ્યો કે, આ તો એ જ ઔરત છે જેને મેં કાકા ખાનજમાંના મહેલમાં જોઈ હતી. એ જૈનાબાદી હતી.

ઔરંગઝેબ કે જે ખુદ ગીત-સંગીતનો વિરોધી હતો તે દરબારમાં ગાવાવાળી સ્ત્રીના પ્રેમમાં પડી ગયો. ઔરંગઝેબ ધીમેથી તેની નજીક પહોંચ્યો. એણે હળવાશથી જૈનાબાદી સાથે વાત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો, પરંતુ જૈનાબાદી કોઈ જુદી જ માટીની હતી. ઔરંગઝેબના પ્રેમના ઈજનનો એણે કોઈ જ પ્રતિભાવ ન આપ્યો. બલકે, જૈનાબાદી કુરનીસ બજાવી ત્યાંથી ચાલી ગઈ.

ઔરંગઝેબ જૈનાબાદીનો પ્રેમ જીતવામાં નિષ્ફળ ગયો એટલે એણે એની ચાચી અર્થાત્ ખાનજમાંની ઔરતની ખુશામત કરવા માંડી. ઔરંગઝેબની ચાચીએ જૈનાબાદીને ઔરંગઝેબના તેના પ્રત્યેના પ્રેમનો સંદેશો પહોંચાડયો. ચાચીના પ્રયાસોથી જૈનાબાદી ઔરંગઝેબને મળવા તૈયાર થઈ. બેઉ મળ્યાં. ઔરંગઝેબ શરાબનો વિરોધી હતો પણ જૈનાબાદી શરાબની શોખીન હતી. જૈનાબાદી નશામાં બેહોશ થઈ જતી ત્યારે ઔરંગઝેબ પીધા વગર જ મદહોશ બની તેના હુસ્નને જોઈ રહેતો.

જૈનાબાદીને હવે ખાતરી થઈ ચૂકી હતી કે ઔરંગઝેબ તેના પ્રેમમાં પૂરેપૂરો રંગાઈ ચૂક્યો છે ત્યારે એણે ઔરંગઝેબના પ્રેમની પરીક્ષા લેવાનો વિચાર કર્યો. એક દિવસ જૈનાબાદીએ પોતે અત્યંત નશામાં છે તેવો દેખાવ કર્યો અને જે પ્યાલી ઔરંગઝેબ તેની તરફ ધરી રહ્યો હતો તે જ પ્યાલી તેણે ઔરંગઝેબ તરફ ધરી તેને પણ ઘૂંટ મારવા આગ્રહ કર્યો. ઔરંગઝેબ માટે આ મોટી દ્વિધા હતી. તેણે કદી શરાબ પીધો નહોતો. દારૂની બાબતમાં તે કટ્ટર વિરોધી હતો. પણ અહીં ઈશ્કની જાળમાં તે ફસાઈ ગયો હતો. હવે એક તરફ તેનો પ્રેમ હતો અને બીજી તરફ તેનો ધર્મ હતો. ઈસ્લામમાં શરાબ પીવા પર પ્રતિબંધ છે. ઔરંગઝેબ માટે હુસ્ન અને ઈશ્કનો શિકાર બનવાનું આસાન હતું, પરંતુ પોતાના ધર્મના નિયમો વિરુદ્ધ વર્તવાનું તેના માટે કઠિન હતું. તે હવે એક ચૌરાહા પર ઊભો હતો. તેની સમક્ષ ધર્મસંકટ ઊભું હતું.

ઔરંગઝેબ એટલું તો સમજતો હતો કે કઠોરતાથી શાસન કરી શકાય છે પણ પ્રેમ જીતી શકાતો નથી. એણે શરાબની પ્યાલી ધરી રહેલી જૈનાબાદી સમક્ષ પોતાનું મસ્તક નમાવી નમ્રતાથી કહ્યું: “શરાબ કે ઈસ પ્યાલે સે મેરે પ્રેમ કી પરીક્ષા ન લો. જો પહેલે સે હી તુમ્હારી ખૂબસૂરત આંખો કી શરાબ પી કર મદહોશ હો ચુકા હૈં, ઉસે અબ શરાબ કી જરૂરત નહીં.”

પરંતુ જૈનાબાદી તેના પ્રેમની કસોટી માટે અડગ હતી. જૈનાબાદીએ જરા પણ ઉદારતા દાખવી નહીં. એણે મક્કમતાથી શરાબની પ્યાલી ઔરંગઝેબ તરફ ધરી જ રાખી અને ઔરંગઝેબ તે પી લે તેનો ઈન્તજાર કરવા લાગી. તે ઔરંગઝેબ પર કોઈ તરસ ખાવા તૈયાર નહોતી. ઔરંગઝેબને હવે લાગ્યું કે પોતે શરાબની પ્યાલી ગટગટાવી નહીં લે તો તે તેનો પ્યાર ગુમાવશે. તે અત્યંત નાજુક તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો. થોડીક ક્ષણો માટે તે સંવેદનશીલ થઈ ગયો. એ પોતાના ધર્મના નિયમો તોડવા તૈયાર થઈ ગયો. જૈનાબાદીએ જોયું તો ઔરંગઝેબ હવે શરાબની પ્યાલી ગટગટાવા સજ્જ થઈ રહ્યો છે. ઔરંગઝેબે હજુ શરાબની પ્યાલીને હાથ અડકાડયો નહોતો. એણે જેવો પોતાનો હાથ એ તરફ લંબાવ્યો ત્યાં જ જૈનાબાદીએ પોતાના હાથમાં રહેલી શરાબની પ્યાલી દૂર ફેંકી દીધી અને તે બોલીઃ “મેરા ઈરાદા કેવલ તુમ્હે આજમાને કા થા, તુમ્હે શરાબ પીલાને કા નહીં. મેં તુમ્હારા દિલ કભી નહીં તોડુંગી.”

અને ઔરંગઝેબનો પગ લપસતાં રહી ગયો. ધર્મના નિયમ વિરુદ્ધ આચરણ કરવામાંથી તે બચી ગયો. બદલામાં જૈનાબાદીએ ઔરંગઝેબના પ્રેમનો સ્વીકાર કર્યો.

થોડા જ વખતમાં ઔરંગઝેબ અને જૈનાબાદીના પ્રેમની કહાણી વીજળીની ગતિએ ચારે તરફ ફેલાઈ ગઈ. દરબારના હર આદમીના હોઠ પર ઔરંગઝેબના જૈનાબાદી સાથેના પ્રેમની વાત હતી. આ મુદ્દા પર દારાએ ઔરંગઝેબની વિરુદ્ધ શાહજહાંને પણ ભડકાવ્યા. દારાએ એવું પ્રતિપાદિત કરવા પ્રયાસ કર્યો કે, તેનો ભાઈ ઔરંગઝેબ બહારથી જ ર્ધાિમક હોવાનો દાવો કરે છે, પરંતુ ગાવાવાળી એક દરબારી ઔરતના પ્રેમમાં ફસાઈ ગયો છે.

આ પ્રચારથી ઔરંગઝેબ જરા પણ વિચલિત થયો નહીં. તે જેમ તેના ધર્મને છોડવા તૈયાર નહોતો તેમ જૈનબાદીને પણ છોડવા તૈયાર નહોતો. તેને સત્તા પણ જોઈતી હતી અને જૈનાબાદી પણ. જૈનાબાદી પણ હવે ઔરંગઝેબ પ્રત્યે સંપૂર્ણ સર્મિપત હતી. બેઉ એકબીજાના ભરપૂર પ્રેમમાં હતાં, પરંતુ કાળને કાંઈ બીજું જ પસંદ હતું. એક દિવસ જૈનાબાદી અચાનક બીમાર પડી. લાખ ઈલાજ છતાં તે સાજી ન થઈ અને ભરયુવાનીમાં જ તે મૃત્યુ પામી.

ઔરંગઝેબ સ્તબ્ધ થઈ ગયો. જૈનાબાદીને કાયમ પામવાની તેની ઇચ્છા અધૂરી જ રહી ગઈ. તે પછી તો ઔરંગઝેબ ફરી કઠોર બની ગયો. પોતાના ભાઈ દારા સાથે યુદ્ધમાં ઊતર્યો અને પિતા શાહજહાંને કેદમાં નાંખ્યા. ઔરંગઝેબ કઠોર શાસક હોવા છતાં ઈસ્લામના નિયમોનો એણે કદી ભંગ ન કર્યો. ઇતિહાસકારો કહે છે કે, જૈનાબાદીનું અચાનક અકાળ અવસાન થયું ન હોત તો ઔરંગઝેબનું જીવન કાંઈક અલગ જ હોત. ઔરંગઝેબમાં કટ્ટરતાને બાદ કરતાં બીજા મહાન ગુણ હતા અને તેનું શ્રેય દરબારી નર્તકી જૈનાબાદીને જાય છે. જૈનાબાદીના મૃત્યુ પછી કેટલાયે મહિનાઓ સુધી ઔરંગઝેબ તેમના મહેલમાંથી બહાર નીકળ્યા નહોતા. વિશ્વના ઇતિહાસકારોએ ઔરંગઝેબના જીવનના આ લાગણીસભર અધ્યાય પર બહુ ઓછો પ્રકાશ ફેંક્યો છે.

ઔરંગઝેબને પણ પીગળાવી નાંખનાર દરબારી નર્તકી જૈનાબાદીની કબર આજે પણ ઔરંગાબાદના એક વિશાળ તળાવના કિનારે દેખાય છે.

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

કેન્સરની બીમારીએ જેમને લેખક બનાવી દીધા

કેન્સરનું નામ સાંભળતાં જ લોકો ડરી જાય છે, પરંતુ વિશ્વમાં કેટલીક એવી વ્યક્તિઓ પણ છે કે જેમણે કેન્સર પર વિજય મેળવીને જિંદગીને નવા જ આયામ બક્ષ્યા છે. કેન્સરમાંથી ઉગરી ગયા બાદ જિંદગીને વધુ સુંદર બનાવી છે. આવું એક નામ છેઃ ફરીદા રિઝવાન. બેંગલુરુમાં રહેતાં ફરીદા રિઝવાનને બ્રેસ્ટ કેન્સર હતું. તેઓ કહે છેઃ “મારી કેમોથેરપી ચાલતી હતી ત્યારે મને લાગતું હતું કે હું મરી જ જઈશ, પરંતુ મને મૃત્યુનો ડર નહોતો. મને દુઃખ એ વાતનું હતું કે, મેં મારી જિંદગીમાં કંઈ જ અર્થપૂર્ણ કાર્ય ન કર્યું. પણ હવે હું કેન્સરના રોગમાંથી બહાર આવી ગઈ છું ત્યારે હવે માત્ર ગૃહિણી જ બની રહેવા માંગતી નથી. હું માત્ર એક મા જ બની રહેવા માંગતી નથી. હું એથી વધુ કંઈક કરવા માંગું છું.”

ફરીદા રિઝવાનને બ્રેસ્ટ કેન્સરના રોગમાંથી મુક્તિ મળ્યે હવે તો દસ વર્ષ થઈ ગયાં છે. એ દરમિયાન તેમણે બે કામ કર્યાં. એક તો તેમણે સાઇકોથેરાપીનો અભ્યાસ કર્યો અને કેન્સરની બીમારી દરમિયાન તેમણે જે સંવેદનાઓ અનુભવી તે બધી બ્લોગ પર લખી. ફરીદા રિઝવાન કહે છેઃ “હું જર્નલ કીપર છું. મારી એક સખીએ મને કહ્યું કે મને જે અનુભવો થયા તે મારે બ્લોગ પર લખવા જોઈએ. એ પછી મેં લખવાનું શરૂ કર્યું. હવે એ જ બ્લોગ પુસ્તક રૂપે અવતરિત થઈ રહ્યો છે.”

એ પુસ્તકનું નામ છેઃ ‘walking down the lane.’ આ પુસ્તક કેન્સરથી પીડાતા દરદીઓને માર્ગદર્શન અને હૂંફ પૂરાં પાડનારું સાબિત થશે એમ મનાય છે. ક્રિકેટર યુવરાજસિંહ કે જે ખુદ કેન્સરની બીમારીમાંથી મુક્ત થઈ બહાર આવ્યો છે તેણે પણ ‘The test of my life’ નામનું પુસ્તક લખ્યું છે. બોલિવૂડની એક્ટ્રેસ મનીષા કોઈરાલા અને લીસા રે પણ કેન્સર સામે લડત આપીને બહાર આવ્યાં છે અને તેઓ પણ પુસ્તક લખી રહ્યાં છે.

છેલ્લાં બે વર્ષ દરમિયાન ‘હે હાઉસ ઇન્ડિયા’ નામના પબ્લિશર દ્વારા એકમાત્ર કેન્સર પર જ સાત પુસ્તકો પ્રગટ થયાં છે. તેમાંથી ચાર લેખકો ભારતીય છે. આ પુસ્તકોના પ્રકાશક સંજય રોય ચૌધરી કહે છેઃ “આ પ્રકારનાં પુસ્તકોની માંગ વધી રહી છે. કેન્સરના રોગ પ્રત્યે લોકોમાં જાગૃતિ વધી છે. કેન્સર જેવા ખતરનાક રોગ સામે સંઘર્ષ કરી તેના પર વિજય મેળવનાર વ્યક્તિઓના જીવનની સત્યકહાણીઓ હવે લોકપ્રિય થઈ રહી છે. ખાસ કરીને ભારતનાં શહેરોમાં તેનો વાચકવર્ગ વધ્યો છે.”

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થાના અંદાજ મુજબ ૨૦૨૦માં ભારતના પ્રત્યેક પરિવારમાં ઓછામાં ઓછી એક વ્યક્તિને કેન્સર હશે. ભારતમાં કેન્સરના દર્દીઓમાં અસાધારણ વધારો જોવા મળે છે. એ કારણે દરદીઓ અને તેમનાં સગાંસંબંધીઓ કેન્સરની બીમારી, તેની સારવાર અને તેની સામે લડવાની નૈતિક તાકાત અંગે વધુ ને વધુ જાણવા માંગે છે. ચેન્નાઈ બ્રેસ્ટ કેન્સર સેન્ટરનાં ડાયરેક્ટર અને ઓન્કોપ્લાસ્ટિક બ્રેસ્ટ સર્જ્યન ડો.સેલ્વી રાધાક્રિષ્નને પણ ‘All about breast cancer’ નામનું પુસ્તક લખ્યું છે. આ પુસ્તકમાં બ્રેસ્ટ કેન્સરના વિવિધ તબક્કા અને તેના નિદાન પર પ્રકાશ ફેંકવામાં આવ્યો છે.

મુંબઈમાં રહેતી મેઘા બજાજની માતાને ૨૦૦૫માં બ્રેસ્ટ કેન્સરનું નિદાન થયું ત્યારે મુંબઈસ્થિત મેઘા બજાજે આ બીમારી અંગે વિગતો મેળવવા કોશિશ કરી હતી. તેમને કેટલાંક મેડિકલ જર્નલ્સમાંથી છૂટીછવાઈ માહિતી મળી હતી જે માત્ર ડોક્ટરો જ સમજી શકે તેવી ભાષામાં હતી. તેમાં સામાન્ય માનવીને સમજ પડે તેવી વાત જ નહોતી. એ પછી મેઘા બજાજે ખૂબ મહેનત કરીને કેન્સર પર સંશોધન કર્યું અને સામાન્ય માનવીને સમજણ પડે તેવી ભાષામાં એક પુસ્તક લખ્યું: ‘Thank you, cancer’. ૨૦૦૯માં આ પુસ્તક પ્રગટ થયું. આ પુસ્તકમાં ભારતની એવી ૧૦ સ્ત્રીઓની સાચુકલી કથાઓ છે જેમને કેન્સર હતું અને ભારે સંઘર્ષ બાદ તેઓ હવે કેન્સરની બીમારીમાંથી મુક્ત થઈ બહાર આવી છે. એટલું જ નહીં પરંતુ કેન્સરમાંથી બહાર આવ્યા બાદ તે મહિલાઓ વધુ સશક્ત બની છે. એ પુસ્તકના બાકીના અડધા ભાગમાં નિષ્ણાતો દ્વારા કેન્સરના દરદીઓને અપાતી કોમ્પ્લિમેન્ટરી થેરાપી જેવી કે,લાફટર થેરાપી અને ધ્યાનની વાતો પણ વણી લેવામાં આવી છે. લેખિકા કહે છે કે “મુશ્કેલ સમયમાં લોકોને આવાં પુસ્તકો જ સહારો અને હિંમત આપે છે. કેન્સરથી પીડાતા દરદીઓ જ્યારે આવાં પુસ્તકો વાંચે છે ત્યારે તેમને લાગે છે કે તેમના જેવી તકલીફો વેઠવામાં તેઓ એકલાં નથી, બીજા પણ છે.” આ પુસ્તકનો મરાઠી અને ગુજરાતીમાં અનુવાદ પ્રગટ થઈ ચૂક્યો છે.

કેટલીક વાર પુસ્તકો માત્ર વાચકો માટે જ હોતાં નથી. એ પુસ્તકો લેખક માટે પણ થેરાપેટિક હોય છે. લેખકોના દિમાગમાં વર્ષોથી સંઘરાયેલી સ્મૃતિઓ અને આવેગો પુસ્તકમાં ઢાળવામાં આવે છે ત્યારે લેખકને પણ સંતૃપ્તિની અનુભૂતિ થતી હોય છે. વિજય ભટ્ટ નામના એક વિજ્ઞાાપન વ્યાવસાયિકને દસકા પહેલાં કોલોન કેન્સર હતું. તેમણે પણ ‘My cancer is me, the journey from illness to wholeness’ નામનું પુસ્તક લખ્યું છે. તેમનાં સહલેખિકા નીલિમા ભટ્ટ છે. આ પુસ્તક પણ કેન્સર સાથે સંકળાયેલા તમામને સ્પર્શી ગયું છે. વિજય ભટ્ટ જ્યારે ૪૦ વર્ષના હતા અને તેઓ લંડનમાં કામ કરતા હતા ત્યારે જ તેમને કેન્સર હોવાનું નિદાન થયું હતું. વિજય ભટ્ટ કહે છેઃ “મને કેન્સર હોવાનું નિદાન થયું તે પહેલાં હું ફાસ્ટ લેઈનમાં જતો હતો. કેન્સર હોવાનું નિદાન થયા બાદ હું મારી જિંદગીની અગ્રતાઓ અંગે નવેસરથી વિચારવા લાગ્યો હતો. મને જે ટયુમર હતું તે એક જ અઠવાડિયામાં શસ્ત્રક્રિયા દ્વારા કાઢી નાખવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ અહીંથી જ મારી જિંદગીનો યુ-ટર્ન શરૂ થયો હતો. મેં એ પછી કોર્પોરેટ ક્ષેત્ર છોડી દીધું. હું ભારત પાછો આવ્યો. ભારત આવ્યા બાદ શારીરિક રીતે અને આધ્યાત્મિક રીતે સ્વસ્થ થવા મેં પ્રયાસ કર્યો. મેં યોગ શરૂ કર્યા. વિપશ્યના શિબિરોમાં પણ ગયો. કેમોથેરાપી જેવી કષ્ટદાયક થેરાપીના બદલે મેં ચાઇનીઝ અને આયુર્વેદની દવાઓ લીધી અને મને ફાયદો થયો.” એ પછી લેખકે ‘સંપૂર્ણ’ નામની એક સંસ્થા પણ ખોલી જે કેન્સરના રોગ અને દરદીઓ માટે કામ કરી રહી છે.

પૂણેની એક કંપનીમાં કામ કરતી અંગના ઘોષ નામની મહિલા પણ કેન્સરપીડિત હતી. એમણે તો પથારીમાં જ જીવનના વિધાયક અભિગમ વિશે લખવાનું શરૂ કર્યું હતું. તેમને ઓવેરિયન કેન્સર હતું. તેમણે પોતાના જ કેન્સર વિશે કથા લખી અને તે ‘Face to face with cancer’ નામે પુસ્તકાકારે પ્રગટ થઈ. તેમાં નિદાન, સર્જરી અને કેમોથેરાપી સુધીની ઘટનાઓનું વર્ણન છે.

સુધાંશુ મોહંતી હાલમાં કેન્દ્ર સરકારના પર્યાવરણ અને જંગલ ખાતામાં અધિક સચિવ તરીકે કામગીરી બજાવે છે. તેમને’ર્કાિસનોઈડ’ નામનું ભાગ્યે જ થતું કેન્સર થયું. તેઓ કહે છેઃ “કેન્સર મને સંવેદનાની દૃષ્ટિએ નીચે પાડી દે તેવું મેં થવા ન દીધું. હું કેન્સરથી જરા પણ વિચલિત ન થયો અને મારી જિંદગી રાબેતા મુજબ જ બસર કરતો રહ્યો. મેં કેન્સરને દાંતના સામાન્ય દુખાવા જેવું જ ગણ્યું અને તેના પર વિજય મેળવ્યા બાદ મેં ‘Anatomy of cancer’ પુસ્તક લખ્યું. આ પુસ્તકમાં કેન્સરના દરદીઓ જોગ મારો એટલો જ સંદેશ છે કે કેન્સર એટલે સમાપ્તિ નહીં.”

કેન્સર પર વિજય મેળવનાર આવા અનેક માનવીઓની કથાઓ હ્ય્દયંગમ અને પ્રેરક છે. આજથી ૬૦ વર્ષ પહેલાં મોડાસા તાલુકાના ભેરૃંડા ગામના વતની કાલીદાસ પટેલ કે જે મુંબઈમાં મોટા ધારાશાસ્ત્રી હતા અને એમને ગળામાં સ્વરયંત્રનું કેન્સર થયું હતું. તેમનું સ્વરયંત્ર સર્જરી દ્વારા કાઢી નાંખવામાં આવ્યું હતું. તે પછી તેઓ હિંમતપૂર્વક જિંદગી જીવ્યા હતા અને ગળામાં સ્વરયંત્ર વગર પણ કેવી રીતે બોલી શકાય છે તે શીખી લીધા બાદ અમદાવાદની સિવિલ હોસ્પિટલ કોમ્પ્લેક્સમાં આવેલી કેન્સર હોસ્પિટલમાં કેન્સરના દર્દીઓને નૈતિક હિંમત આપી સ્વરયંત્ર વગરના દરદીઓને સ્પીચ થેરાપી આપતા રહ્યા હતા. આ રીતે સેંકડો દરદીઓને તેમણે કેન્સર પછી પણ જિંદાદિલીથી જીવવાની પ્રેરણા આપી હતી.

સામ્યવાદીઓએ ડોક્ટર ઝિવાગોના કાકાનું ભવ્ય મકાન પડાવી લીધું. એક સામ્યવાદી અધિકારીએ ડોક્ટર ઝિવાગોને કહ્યું, “અત્યારથી જ નોકરી પર લાગી જાવ. નહીંતર રેશનકાર્ડ નહીં મળે. શહેરમાં ખતરનાક ચેપી રોગ ફેલાયો છે.”

ડોક્ટર ઝિવાગોને એક બીમાર દર્દી પાસ લઈ જવાયા. દર્દીને તપાસીને ડોક્ટર ઝિવાગોએ કહ્યું, “એને કોઈ બીમારી નથી. બીમારી તો છે મોસ્કોમાં ભૂખમરાની.”

સામ્યવાદી અધિકારીને ડોક્ટર ઝિવાગોની વાત ન ગમી. એક અધિકારીએ ડોક્ટર ઝિવાગોને કહ્યું કે, “તમે જે કવિતાઓ લખો છો તે પણ સોવિયેત સામ્યવાદી સરકારને પસંદ નથી.” – આ ચેતવણી આપનાર અધિકારી ડોક્ટર ઝિવાગોનો ભાઈ જ હતો. એણે સરકારની ભાવિ પરેશાનીથી બચવા ડોક્ટર ઝિવાગો, તેની પત્ની તોન્યા, પુત્ર સાશા અને તેના કાકા એલેકઝાન્ડરને મોસ્કોથી દૂર જતા રહેવા સલાહ આપી. જરૂરી પાસ અને દસ્તાવેજો પણ બનાવી આપ્યા.

યુરી ઝિવાગો તેના પરિવાર સાથે પશુઓ માટેની ટ્રેનમાં બેસી બદતર હાલતમાં દસ દિવસ બાદ રશિયાની યુરલ પર્વતમાળાઓ પાસે વેટિકિનો ખાતે આવેલા ગ્રોમેકો એસ્ટેટ જવા નીકળ્યા. રસ્તામાં ટ્રેન ઊભી રહી. ડોક્ટર ઝિવાગો ટ્રેનની બહાર નીકળ્યા. એક ટેકરીની પેલે પાર લાલ ધ્વજવાળી એક વીઆઈપી ટ્રેન આવીને ઊભી રહી. કુતૂહલવશ ડોક્ટર ઝિવાગો તે ટ્રેન જોવા નજીક સરક્યા ત્યાં જ સૈનિકોએ તેની ધરપકડ કરી. એ વીઆઈપી ટ્રેન હતી. ડોક્ટર ઝિવાગો કોઈ કાવતરા માટે એ ટ્રેનની નજીક પહોંચ્યો હોવાની શંકાથી આખી ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી રહેલા એકમાત્ર બોલ્શેવિક કમાન્ડર સ્ટ્રેલનિકોવ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યા. ડોક્ટર ઝિવાગો સ્ટ્રેલનિકોવને જોતાં જ ઓળખી ગયા કે કમાન્ડર સ્ટ્રેલનિકોવ બીજો કોઈ નહીં, પરંતુ લારાનો પતિ પાશા છે. સ્ટ્રેલનિકોવ ઉર્ફે પાશાએ કડકાઈથી પૂછપરછ કરી, પણ ડોક્ટર ઝિવાગો નિર્દોષ હતા. છેલ્લે તેમને ચાલ્યા જવાની અનુમતિ આપતાં કમાન્ડર સ્ટ્રેલનિકોવ ઉર્ફે પાશાએ કહ્યું, “હવે અમારે કોઈ અંગત જીવન નથી. લારા જીવે છે અને યુરિઆતીન નામના શહેરમાં રહે છે.”

ડોક્ટર ઝિવાગો સ્ટ્રેલનિકોવના ગુસ્સાથી બચી તેમની ટ્રેન તરફ દોડયા અને ઝડપથી કેટલ ટ્રેનમાં ચડી ગયા. કેટલાક કલાકોની મુસાફરી બાદ ટ્રેન એક સ્થળે ઊભી રહી. દૂરના એક ખેતરના નાનકડા ઘરમાં પરિવાર રહેવા લાગ્યો. તોન્યા ફરી વાર સગર્ભા બની. તે વખતે દરમિયાન નજીકમાં જ આવેલા યુરિઆતીન નામના શહેરમાં ડોક્ટર ઝિવાગોએ લારાની ખોજ આદરી. લારા મળી આવી. તે તેની દીકરી સાથે એક ઘરમાં રહેતી હતી. ફરી એક વાર લારા અને ડોક્ટર ઝિવાગો એકબીજાને ચાહવાં લાગ્યાં. ડોક્ટર ઝિવાગો લારાને મળીને જ્યારે પણ ઘેર આવે ત્યારે પત્ની તોન્યા પણ અપલક નજરે પતિને જોઈ રહેતી. અલબત્ત, તે પત્ની તોન્યાને પણ એટલું જ ચાહતો હતો.

એક દિવસ ડોક્ટર ઝિવાગો લારાને મળી તેના ખેતરના ઘેર પાછા આવી રહ્યા હતા ત્યારે રસ્તામાં જ બોલ્શેવિક ગેરિલા સ્ક્વોડના સૈનિકોએ તેમનું અપહરણ કરી લીધું. ડોક્ટર ઝિવાગોને જંગલમાં લઈ જતાં કહ્યું, “યુદ્ધભૂમિ પર અમારે ડોક્ટરની જરૂર છે.”

ડોક્ટર ઝિવાગોએ ગેરિલા સૈનિકોને કહ્યું, “મારી પત્ની ગર્ભવતી છે. તેને મારી સખત જરૂર છે.”

પણ કોઈએ તેની વાત સાંભળી નહીં. રશિયાની કાતિલ ઠંડીમાં વ્હાઇટ આર્મી સાથે યુદ્ધ લડતા સૈનિકોના દળમાં ડોક્ટર તરીકે ઝિવાગોને જવું પડયું. કાતિલ ઠંડીમાં અને બરફના તોફાનમાં ગેરિલા સૈનિકો નાનાં નાનાં બાળકોને મારતા રહ્યાં. બીજી બાજુ બરફથી છવાયેલા રણમાં સૈનિકો પણ મરવા લાગ્યા. એક દિવસ ડોક્ટર ઝિવાગોએ હતાશ અને થાકી ગયેલા સૈનિકોનો સાથ છોડી દીધો. બરફથી છવાયેલ વિરાટ ભૂમિ પર ફાટેલા કોટ સાથે તેઓ તોન્યા-તોન્યા પોકારતા ઘરે આવવા નીકળ્યા. ઘર છોડયાને,પત્નીને જોયાને હવે બે વર્ષ થઈ ગયાં હતાં. ખેતરના ઘરમાં કોઈ નહોતું. હા, યુરિઆતીનમાં રહેતી લારા ડોક્ટર ઝિવાગોને મળી. પૂરા છ મહિના પછી લારાએ એક પત્ર બતાવતાં કહ્યું, “તમારા અપહરણ બાદ એક દિવસ તમારી પત્ની તોન્યાનો મારી પર પત્ર આવ્યો હતો. તોન્યા, તમારી દીકરી અને તોન્યાના પિતાને દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યા છે. તેઓ પેરિસ ચાલ્યા ગયા છે. તોન્યા તમને શોધવા અહીં આવી હતી, પણ હવે તે રશિયામાં નથી.”

આ વાત સાંભળી ડોક્ટર ઝિવાગો દુઃખી થઈ ગયા. તે હવે લારા સાથે જ રહેવા લાગ્યા. એવામાં એક રાત્રે અગાઉ લારા પર બળાત્કાર કરનાર અને લારાની માતા સાથે પણ સંબંધ રાખનાર વિક્ટર કોમારોવસ્કી લારાના ઘરે આવી પહોંચ્યો. તે હવે તેની રાજકીય વગથી સોવિયેત રશિયાના સાઇબીરિયા સ્ટેટનો મિનિસ્ટર ઓફ જસ્ટિસ બની ગયો હતો. એણે લારા અને ડોક્ટર ઝિવાગોને કહ્યું, “ડોક્ટર ઝિવાગો ક્રાંતિકારીઓની વિરુદ્ધ કવિતાઓ લખતા હોઈ તમારા બંને પર સામ્યવાદી સરકારની નજર છે. બહેતર છે કે તમે બંને રશિયા છોડી દો. હું તમને મદદ કરીશ.”

લારા અને યુરી ઝિવાગોએ રશિયા છોડી દેવા ઇન્કાર કર્યો, પરંતુ એમણે એ શહેર છોડી દીધું અને ભયંકર બરફથી છવાયેલા નિર્જન વેરિઆન્કો એસ્ટેટમાં બનેલા એક જૂના મકાનમાં રહેવા જતાં રહ્યાં. કાતિલ ઠંડીમાં જંગલી વરુઓ સિવાય આસપાસ કોઈ નહોતું. બરફથી ઢંકાઈ ગયેલા એ મકાનને સાફ કર્યું અને લારા, ડોક્ટર ઝિવાગો અને લારાની પુત્રી ત્યાં રહેવા લાગ્યાં. ડોક્ટર ઝિવાગોએ અહીં પણ લારા-કાવ્યો લખવા માંડયાં જે ભવિષ્યમાં તેને પ્રસિદ્ધ તો બનાવી શકે તેમ હતાં, પણ સામ્યવાદી સરકારને નારાજ પણ કરી દે તેવાં હતાં.

એક દિવસ લારા અને ડોક્ટર ઝિવાગોને શોધતો વિક્ટર કોમારોવસ્કી ફરી અહીં આવી ચડયો. એણે લારાને જાણ કરી. “તારો પતિ પાશા ઉર્ફ કમાન્ડર સ્ટ્રેલનિકોવ મૃત્યુ પામ્યો છે. સરકાર તેનાથી નારાજ હતી. તેને ફાંસી અપાય તે પહેલાં જ તેણે આપઘાત કરી લીધો છે. લારા, તું જનરલ સ્ટ્રેલનિકોવની પત્ની હોઈ ેલોકો તને પણ શોધી રહ્યા છે. તારા જીવન માટે ભય છે.”

ડોક્ટર ઝિવાગોએ લારાને વિક્ટર કોમારોવસ્કી સાથે જવા અને આ સ્થળ છોડી દેવા સલાહ આપી અને કહ્યું, “તું અત્યારે આ સ્થળ છોડી દે, હું પાછળથી તને મળીશ.” લારા અનિચ્છાએ મનમાં ભારોભાર દુઃખ સાથે ડોક્ટર ઝિવાગોને ત્યાં જ રહેવા દઈ તેને ન ગમતા માણસ એવા વિક્ટર કોમારોવસ્કી સાથે કોઈ અનજાન જગાએ જવા ચાલી ગઈ.

ડોક્ટર ઝિવાગો પણ હવે મોસ્કોમાં રહેવા ગયા. લારા ક્યાં છે તેની તેમને ખબર નહોતી. પત્ની ક્યાં છે તેની તેમને ખબર નથી. પુત્ર ક્યાં છે તેની તેમને ખબર નહોતી. હતાશ ડોક્ટર ઝિવાગોનું સ્વાસ્થ્ય પણ કથળવા લાગ્યું હતું. મોસ્કોમાં એકલતા દૂર કરવા એક સ્ત્રી સાથે રહેવાનું શરૂ કર્યું, પરંતુ પ્રેયસી લારા અને પત્ની તોન્યા ગુમાવ્યાનું દુઃખ કદી ન ભુલાયું! એણે કવિતાઓ લખવાનું ચાલુ રાખ્યું. એ વખતે રશિયામાં સ્ટેલિનના યુગની શરૂઆત થઈ ચૂકી હતી. યુરી ઝિવાગો હજુ લારાને મોસ્કોમાં શોધતાં અહીંતહીં ભટકી રહ્યાં હતા. એક દિવસે એમણે મોસ્કોની ટ્રામમાં મુસાફરી દરમિયાન રસ્તા પર ચાલતી જઈ રહેલી લારાને જોઈ. ખરાબ સ્વાસ્થ્ય છતાં તેઓ ટ્રામમાંથી ઊતરી જઈ તેની પાછળ દોડયા. તેઓ લારાની પાછળ પાછળ જવા લાગ્યા, પરંતુ એ જ વખતે યુરી ઝિવાગોને હૃદયરોગનો હુમલો આવ્યો. તેઓ હૃદયને દબાવી રાખી મોસ્કોના સ્કવેરમાં જ પટકાઈ પડયા. દૂર દૂર ચાલી રહેલી લારાને ખબર જ ન પડી કે તેનાથી કેટલાંક પગલાં દૂર તેના પ્રેમી યુરી ઝિવાગોનો મૃતદેહ પડયો છે. લોકો દોડી આવ્યા, પણ આ ઘટનાથી અજાણ લારા ચાલતી જ રહી.

અલબત્ત, ડોક્ટર ઝિવાગોની કવિતાઓ હવે સ્ટેલિન સરકાર આવતાં પ્રગટ થઈ ચૂકી હતી. ઘણાં લોકોએ તેમની અંતિમક્રિયામાં હાજરી આપી, લારાએ પણ. ડોક્ટર ઝિવાગોના ઓરમાન ભાઈ યેવગ્રોફ ઝિવાગો લશ્કરમાં જનરલ હતા.લારાએ ડોક્ટર ઝિવાગોના ઓરમાન ભાઈને જાણ કરી કે એણે યુરી ઝિવાગોથી થયેલી એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો હતો, પણ તે યુરલમાં જ અરાજકતા દરમિયાન મારાથી છૂટી પડી ગઈ છે. તેથી મારી અને યુરી ઝિવાગોની દીકરીને શોધવામાં મદદ કરો.”

અલબત્ત, જોસેફ સ્ટેલિનના શાસનકાળ દરમિયાન સાફસૂફીના નામે લારાની ધરપકડ કરવામાં આવી અને તે કોઈ અજાણ્યા સ્થળે લેબર કેમ્પમાં અદૃશ્ય થઈ અથવા મૃત્યુ પામી. આ ઘટનાનાં વર્ષો બાદ યુરી ઝિવાગોના ઓરમાન ભાઈ જનરલ યેવગ્રાફે એક વિશાળ બંદર પર કામ કરતી એક યુવતીને શોધી કાઢી. એને જનરલની ઓફિસમાં બોલાવવામાં આવી. એનું નામ તાન્યા હતું. તે જનરલથી ડરી રહી હતી. જનરલે તાન્યાને તેની માતાનું નામ પૂછયું. તે બોલીઃ “મમ્મી.”

“તારી મમ્મી કેવી લાગતી હતી?”

“મારાથી મોટી.”

જનરલે તાન્યાને ડોક્ટર ઝિવાગોએ લખેલી કવિતાઓવાળું પુસ્તક બતાવ્યું, જેમાં લારાની તસવીર હતી. તાન્યાના ચહેરાના ભાવ વાંચવા જનરલે પ્રયાસ કર્યો. કાંઈ જ સમજાય તેવું નહોતું, પણ તાન્યા પાસે બેલેલાઇકા નામનું એક સંગીતવાદ્ય હતું. જનરલે પૂછયું. “તું આ સંગીતવાદ્ય વગાડતાં કેવી રીતે શીખી?”

“મારી જાતે જ.”

જનરલ યેવગ્રાફને યાદ આવી ગયું કે ‘આ એ જ સંગીતવાદ્ય છે જ્યારે તેનો ઓરમાન ભાઈ યુરી ઝિવાગો નાનો હતો ત્યારે માતાએ મૃત્યુ પામતાં પહેલાં આપ્યું હતું અને એ જ સંગીતવાદ્ય લારા પાસે હતું અને હવે તેવું જ સંગીતવાદ્ય તાન્યા પાસે છે.

જનરલ યેવગ્રાફને ખ્યાલ આવી ગયો કે ડેમ પર કામ કરતી યુવતી – તાન્યા તેના ભાઈ ડો. યુરી ઝિવાગો અને લારાની જ પુત્રી છે.

જનરલ યેવગ્રોફના ચહેરા પર હવે સ્મિત છે અને તેણે તાન્યાને કામ પર જવાની અનુમતિ આપી.

– આ છે બોરિસ પાસ્તરનાકની કૃતિ ‘ડોક્ટર ઝિવાગો’ની કહાણી. અનેક આરોહ અવરોહ અને નાટયાત્મક ઘટનાઓથી ભરપૂર આ કથાની પૃષ્ઠભૂમિ પોલિટિકલ હોવા છતાં તે હૃદયંગમ છે. લેખક અહીં સમાજ કરતાં વ્યક્તિની ચિંતા વધુ કરે છે. બોરિસ પાસ્તરનાકની આ નવલકથા પર સોવિયેત રશિયાની સરકારે પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, છતાં દુનિયાભરની અન્ય ભાષાઓમાં તે છપાઈ અને મશહૂર થઈ ગઈ. આ નવલકથા લખવા બદલ બોરિસ પાસ્તરનાકને નોબેલ પ્રાઇઝની જાહેરાત થઈ ત્યારે બોરિસ પાસ્તરનાકે સ્વિડિશ એકેડેમીને ટેલિગ્રામ કર્યોઃ “Infinitely greatful, surprised, overwhetmed.”

એ પછી સોવિયેત સરકારે કેજીબી દ્વારા બોરિસ પાસ્તરનાકને ધરપકડ કરવાની ધમકી આપી અને તેમની મિસ્ટ્રેસ ઓલ્ગાને દૂર ક્યાંય ધકેલી દેવાની પણ ધમકી આપી. એથીયે આગળ તેમને કહેવાયું કે જો તમે નોબેલ પ્રાઇઝ લેવા સ્ટોકહોમ જશો તો તમને પાછા રશિયામાં પ્રવેશ નહીં મળે.

એ ધમકી બાદ લેખકે પોતાની તકલીફ જણાવી કમિટીને જાણ કરી કે, “હું નોબેેલ પ્રાઇઝ માટે સક્ષમ નથી.”

એ પછી નોબેલ પ્રાઇઝ નક્કી કરતી સ્વિડિશ એકેડેમીએ લેખકને જાણ કરીઃ “This refusal of course, in no way alters the validity of the award. There remains only for the acadamy, however to announce with regret that the presentation of the prize cannot take place.”

નોબેલ પ્રાઇઝ નહીં સ્વીકારવાની જાહેરાત બાદ પણ બોરિસ પાસ્તરનાકના સમકાલીન લેખકોનું યુનિયન રશિયાનાં મીડિયામાં તેની વિરુદ્ધ લખતું જ રહ્યું. એટલું જ નહીં, પણ સરકારે તેમને રશિયામાંથી દેશનિકાલ કરી દેવાની ધમકી પણ આપી. એ પછી બોરિસ પાસ્તરનાકે સોવિયેત રશિયાનાં વડા નિકિતા ખ્રુશ્ચોવને સીધો પત્ર લખી જણાવ્યું, “મારી માતૃભૂમિ છોડવી એ મારા મૃત્યુ બરાબર છે. હું રશિયા સાથે જન્મથી, જીવનથી અને કામથી સર્મિપત છું.”

આ પત્ર પછી અને એ વખતના ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની દરમિયાનગીરી બાદ ‘ડોક્ટર ઝિવાગો’ના લેખકને દેશનિકાલ કરવાની યોજના સોવિયેત સરકારે પડતી મૂકી હતી. તા. ૩૦ મે, ૧૯૬૦ના રોજ બોરિસ પાસ્તરનાકનું અવસાન થયું.

બોરિસ પાસ્તરનાક રશિયન લેખક અને કવિ હતા. ૧૮૯૦માં રશિયામાં મોસ્કો ખાતે જન્મેલા આ મહાન લેખક આમ તો ‘સ્અ જીૈજંીિ- ઙ્મૈકી’ પુસ્તક માટે જાણીતા હતા, પરંતુ રશિયાની બહાર ‘ડોક્ટર ઝિવાગો’ નવલકથાથી મશહૂર બની ગયા. ‘ડોક્ટર ઝિવાગો’ની કથા ૧૯૦૫ના સમયની રશિયન ક્રાંતિ અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ વચ્ચેના સમયગાળાની ઘટનાઓ પર આધારિત છે. એ વખતે રશિયાની પૃષ્ઠભૂમિ પર સમાજવાદની ક્રાંતિનો ચરુ ઊકળી રહ્યો હતો ત્યારે સ્વતંત્ર વિચારધારા ધરાવતા બોરિસ પાસ્તરનાકની નવલકથા પ્રગટ કરવા એક પણ રશિયન પ્રકાશન કંપની તૈયાર નહોતી. છેવટે ‘ડોક્ટર ઝિવાગો’ની હસ્તલિખિત પ્રત છુપાવીને ઇટાલી લઈ જવામાં આવી. આ નવલકથાની હસ્તપ્રત રશિયાથી ઇટાલી લઈ જનાર બોરિસ પાસ્તરનાકના મિત્રનું નામ ડી’ એન્જેલો હતું. ડી’એન્જેલોએ એ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ ઇટાલિયન પબ્લિશર ફેલ્ટ્રીનેલીને સુપરત કરી અને ઇટાલીમાં જ તે સૌપ્રથમ વાર ૧૯૫૭માં પ્રગટ થઈ. આ નવલકથા ઇટાલીમાંથી પ્રગટ થતાં સોવિયેત રશિયાએ નવલકથાના વિરોધમાં જબરદસ્ત ઝુંબેશ ચલાવી, પરંતુ બીજી બાજુ ‘ડોક્ટર ઝિવાગો’ નવલકથાએ સમગ્ર વિશ્વમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો. થોડાક જ સમયમાં તેને ‘ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ’ની બેસ્ટ સેલર્સની યાદીમાં સ્થાન મળ્યું. રશિયનો બૂમો પાડતા રહ્યા, પરંતુ આ નવલકથા માટે બોરિસ પાસ્તરનાકને નોબેલ પ્રાઇઝનો એવોર્ડ જાહેર થયો. આ ઘટનાથી રશિયાની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી અને રશિયાની કમ્યુનિસ્ટ સરકાર ક્ષોભજનક પરિસ્થિતિમાં મુકાઈ ગયાં. એમાંથી પદાર્થપાઠ શીખવાના બદલે રશિયાની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી,રશિયાની કમ્યુનિસ્ટ સરકાર અને સોવિયેત રશિયાના લેખકોના યુનિયને બોરિસ પાસ્તરનાક વિરુદ્ધ જબરદસ્ત ટીકાઓની ઝુંબેશ ચલાવી. પરિણામે અનિચ્છાએ નોબેલ પ્રાઇઝ સ્વીકારવા ઇન્કાર કર્યો. બોરિસ પાસ્તરનાક ૧૯૬૦માં ફેફસાંના કેન્સરથી મૃત્યુ પામ્યા ત્યાં સુધી રશિયન સરકારે તેમનો વિરોધ ચાલુ રાખ્યો, જેના કારણે સોવિયેત રશિયાની બહાર રશિયાની પ્રતિષ્ઠાને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું. આમ છતાં રશિયન સાહિત્યમાં બોરિસ પાસ્તરનાક આજ સુધી ટોચનું સ્થાન ધરાવતા રહ્યા છેઃ

કથાની શરૂઆત ૧૯૦૩ના ઇમ્પિરિયલ રશિયાના કાળથી થાય છે. એ વખતે રશિયામાં ઝારનું શાસન હતું. મોસ્કોથી બહુ દૂરના એક ગામમાં નાનકડા બાળક યુરી ઝિવાગોની માતાનું મૃત્યુ થતાં નાનકડા બાળક યુરી ઝિવાગોને તેનાં કાકા અને કાકી મોસ્કો લઈ ગયાં.

મોસ્કોમાં યુરી ઝિવાગો એક તબીબી કોલેજમાં દાખલ થયો. તે તેનાં કાકા-કાકી અને પિતરાઈ બહેન તોન્યા સાથે મોસ્કોના જ એક ભવ્ય મકાનમાં રહી ભણતો હતો. તોન્યા ભણવા માટે પેરિસ ગઈ. યુરી ઝિવાગોના કાકાને મોસ્કોના ભદ્ર પરિવારો સાથે સુંદર સંબંધો હતા. તેમાં એક કોમારોવસ્કી પણ હતો. એક દિવસ યુરી ઝિવાગોને કહેવામાં આવ્યું કે, “તોન્યા પેરિસથી પાછી ફરી રહી છે.” યુરી ખુશ થઈ ગયો. યુરી ઝિવાગો અને તેનાં કાકા-કાકી તોન્યાને લેવા રેલવે સ્ટેશન ગયાં. યુરી ઝિવાગોએ વર્ષો બાદ પહેલી જ વાર યુવાન થઈ ગયેલી તોન્યાને જોઈ અને તોન્યાએ પણ યુવાન યુરી ઝિવાગોને જોયો. ઝિવાગોની કાકીએ કહ્યું, “આ બંનેની જોડી કેવી સરસ લાગે છે?” એ ૧૯૨૩ની સાલ હતી અને ઝિવાગોનું તબીબી શિક્ષણ હવે પૂરું થવામાં હતું.

તે વખતે મોસ્કોમાં એક ભ્રષ્ટ ધારાશાસ્ત્રી વિક્ટર કોમારોવસ્કી રહેતો હતો. એ વખતે રશિયામાં રશિયન ક્રાંતિ અને નાગરિક યુદ્ધ છેડાઈ ગયું હતું. એક બાજુ ઝાર અને બીજી બાજુ માર્ક્સવાદીઓ હતા. વિક્ટર બંને સાથે સંબંધો રાખતો હતો. વિક્ટર કોમારોવસ્કી એક બિઝનેસમેન પણ હતો. એક જમાનામાં તે અને યુરી ઝિવાગોના પિતા ધંધામાં ભાગીદાર હતા, પરંતુ યુરી ઝિવાગો પિતાના અચાનક અવસાન બાદ વિક્ટર કોમારોવસ્કીએ ઝિવાગો પરિવારની બધી જ સંપત્તિ હડપ કરી લીધી હતી. તેના રાજકીય સંબંધો સશક્ત હતા. એ સ્ત્રીઓનો પણ શોખીન હતો. સંબંધો વિકસાવવા અને મિત્રો બનાવવાનું કૌશલ્ય તે જાણતો હતો. વેપારધંધામાં ભ્રષ્ટાચારી વિક્ટર કોમારોવસ્કી ફ્રાન્સથી આવેલી અમાલિયા નામની વિધવા સાથે સંબંધ ધરાવતો હતો. અમાલિયાને સોળ વર્ષની એક સુંદર દીકરી હતી, તેનું નામ લારા. વિક્ટરે લારાને જોઈ તે દિવસથી જ તે તરુણી પર તેની કુદૃષ્ટિ હતી. વિક્ટર કોમારોવસ્કીએ લારાને મોસ્કોની ગર્લ્સ સ્કૂલમાં દાખલ કરાવી દીધી. ધીમે ધીમે લારાની યુવાની ખીલી ઊઠી.

સમય જતાં લારા પાશા નામના યુવાન ક્રાંતિકારીના પરિચયમાં આવી. પાશા આદર્શવાદી હતો અને ઝારની રાજાશાહી તથા મૂડીપતિઓનો વિરોધી હતો. તે માર્ક્સવાદ પ્રમાણે ચળવળ ચલાવતો હતો. લારા પાશાની મિત્ર હતી. પાશા લારા સાથે પરણવા માંગતો હતો. લારા પાશાની વાગ્દત્તા હતી. એ સમયગાળામાં રશિયાના ઇમ્પિરિયલ શાસક સામે કેટલાક લોકો શાંતિપૂર્ણ દેખાવો કરી રહ્યા હતા. તેમાં પાશા મુખ્ય હતો. પાશા ખુદ લારા સાથે લગ્ન કરી લેવા માંગતો હતો. દેખાવો દરમિયાન પોલીસ સાથેની અથડામણમાં તે ઘવાયો અને સીધો લારા પાસે પહોંચી ગયો. તેની પાસે છુપાવેલી એક રિવોલ્વર હતી. પાશાએ એ રિવોલ્વર છુપાવી દેવા માટે લારાને સુપરત કરી.

એક દિવસ વિક્ટર કોમારોવસ્કી લારાની માતાને એક સાંજની પાર્ટીમાં લઈ જવા માંગતો હતો. લારાની માતા અમાલિયાની તબિયત સારી ન હોવાથી એણે લારાને પાર્ટીમાં સાથે લઈ જવા કહ્યું. લારા પાર્ટીમાં ગઈ. મોસ્કોના શ્રીમંતોની વૈભવી પાર્ટી જોઈ લારા પાર્ટીથી અને વિક્ટર કોમારોવસ્કીથી ભારે પ્રભાવિત થઈ. વિક્ટર કોમારોવસ્કી લારાથી મોટી ઉંમરનો પ્રૌઢ હોવા છતાં લારાને પામવા માંગતો હતો. પાર્ટીમાંથી પાછા

આવતી વખતે મોસ્કોના રસ્તાઓ પર દોડતી ભવ્ય બગીમાં એણે પરાણે લારાને ચુંબન કર્યું. લારા હજુ નક્કી કરી શકતી નહોતી કે વિક્ટર કેવો માણસ છે. લારા તેની તરફ થોડી આકર્ષાઈ પણ ખરી, પણ તે હજુ તેના તાબે થઈ નહોતી.

એક દિવસ લારાની માતા અમાલિયાને ખબર પડી કે તેનો પ્રેમી વિક્ટર હવે પોતાની દીકરી લારા સાથે પણ સંબંધ ધરાવે છે. એણે ઝેર પી લીધું. એ વખતે વિક્ટરે એક ડોક્ટરને તાબડતોબ બોલાવ્યા. તે ફિઝિશિયનની સાથે તેના સહાયક તરીકે ડો. ઝિવાગોને પણ સાથે લેતા આવ્યા. બંનેએ મળીને લારાની માતાને બચાવી લીધી, પરંતુ ડોક્ટર ઝિવાગોએ વિક્ટર કોમારોવસ્કીની લારા પરની નજર ચૂપચાપ નિહાળી લીધી.

એક દિવસ વિક્ટર કોમારોવસ્કીએ લારાને મોસ્કોની એક ભવ્ય હોટલમાં રાતના સમયે ઉત્કૃષ્ટ ભોજન માટે નિમંત્રણ આપ્યું. કોમારોવસ્કીએ પહેલાંથી જ એક રૂમ બુક કરાવી રાખ્યો હતો. કોમારોવસ્કીએ વાઇનનો ઓર્ડર આપ્યો. બંને એકબીજાની સામે બેઠાં. કોમારોવસ્કીએ લારાને વાઇનનો ગ્લાસ આપ્યો. લારાએ વાઇન પીધો. વિક્ટર કોમારોવસ્કીએ લારાના ભીના હોઠ પર આંગળીઓ ફેરવી, પણ ગમે તે કારણસર તે હવે આગળ વધવા માંગતી નહોતી. એને ખબર હતી કે આ માણસને તેની મા સાથે પણ સંબંધ છે. તે ઊભી થઈ ગઈ અને હોટલના રૂમમાંથી બહાર નીકળવા બારણા પાસે ગઈ. વિક્ટર કોમારોવસ્કીએ તેને પકડી લીધી. લારાની ઇચ્છા વિરુદ્ધ તેણે જબરદસ્તી કરી અને લારા પર બળાત્કાર કર્યો અને લારાને ક્ષતવિક્ષત હાલતમાં છોડીને ચાલ્યો ગયો. લારાને આ ન ગમ્યું. તે અંદરથી અપમાનિત થઈ હતી. તે હવે વિક્ટર કોમારોવસ્કી સાથે બળાત્કારનો બદલો લેવા માંગતી હતી. લારા પાશા નામના ક્રાંતિકારી યુવાન સાથે લગ્ન કરવા માંગે છે, તે પણ કોમારોવસ્કીને ગમ્યું નહોતું.

એક દિવસ લારાએ તેના મિત્ર પાશાએ આપેલી રિવોલ્વર શોધી કાઢી. રાતનો સમય હતો. મોસ્કોમાં ભયંકર ઠંડી હતી. હળવી બરફવર્ષા થઈ રહી હતી. લારા રિવોલ્વર છુપાવીને કોમારોવસ્કીના ઘરે ગઈ. ખબર પડી કે કોમારોવસ્કી ક્રિસમસની પાર્ટીમાં ગયો છે. લારા પાર્ટીના સ્થળે જવા રવાના થઈ. બેન્ક્વેટ હોલની બહાર તેને તેનો મિત્ર પાશા મળ્યો, પણ લારા સંદિગ્ધ રીતે મૌન રહી અને પાર્ટીહોલમાં ગઈ. અંદર પાર્ટી ચાલતી હતી. પાશાએ આપેલી રિવોલ્વર છુપાવીને લારા એ પાર્ટીમાં પહોંચી ગઈ હતી અને અનેક લોકોની હાજરીમાં લારાએ વિક્ટર કોમારોવસ્કી પર ગોળી છોડી. વિક્ટર કોમારોવસ્કીનો હાથ ઘવાયો. એણે લારા સામે કોઈ પણ પગલું ન ભરવા હાજર સૌ કોઈને જણાવ્યું. એ વખતે ડો. ઝિવાગો અને તેની વાગ્દત્તા તોન્યા પણ પાર્ટીમાં હાજર હતાં. ડોક્ટર ઝિવાગોએ વિક્ટર કોમારોવસ્કીને સારવાર આપી અને પાટો બાંધી આપ્યો. એ જ રીતે લારા હવે સમજાઈ ગયું હતું કે વિક્ટર કોમારોવસ્કીએ જ તેની જિંદગી બરબાદ કરી નાખી છે, પરંતુ બીજી બાજુ વિક્ટરે તેની રાજકીય વગનો ઉપયોગ કરી લારા સામે કોઈ કાનૂની કાર્યવાહી થવા ન દીધી.

વિક્ટર કોમારોવસ્કીથી થાકી ગયેલી લારાએ હવે રશિયન ક્રાંતિકારી પાશા સાથે લગ્ન કરી લીધાં. તેનાથી તેને કાત્યા નામની એક દીકરી થઈ.

આ તરફ ડોક્ટર ઝિવાગોને ઉછેરનાર તેની પાલક માતાનું મૃત્યુ થયું. તે પછી ડોક્ટર યુરી ઝિવાગોએ તેની પાલક માતાની દીકરી તોન્યા સાથે લગ્ન કરી લીધું.

એ પછી પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું. રશિયન સામ્રાજ્યે જર્મની સાથે યુદ્ધ જાહેર કર્યું. લારા સાથે લગ્ન કરનાર પાશા આમ તો એક રેલવે કર્મચારી હતો અને બોલ્શેવિક સિમ્પેથાઇઝર હતો, પણ પાછળથી તે યુરલ્સની એક સ્કૂલમાં શિક્ષક બની ગયો. તે લારાને બહુ જ ચાહતો હતો, પણ તે લારાના પાશમાંથી છૂટવા પણ માંગતો હતો. લારાથી દૂર જવા માટે તે રશિયન ઇમ્પિરિયલ આર્મીમાં જોડાઈ ગયો. કેટલાક સમય બાદ લેફ. પાશા યુદ્ધ સમયગાળામાં ગુમ થઈ ગયેલો જાહેર કરાયો. હકીકતમાં તે ઓસ્ટો-હેંગેરિયન લશ્કર દ્વારા પકડાઈ ગયો હતો,પરંતુ એક દિવસ તે યુદ્ધના કેદીઓની જેલમાંથી છટકી ગયો અને રશિયાની નવી રેડ આર્મીમાં જોડાઈ ગયો. હવે તેણે પોતાનું નામ બદલી નાખ્યું. તે હવે જનરલ સ્ટ્રેલનિકોવ તરીકે જાણીતો બન્યો. એ પછી એણે પકડાયેલા અનેક સૈનિકો અને નાગરિકોની પણ હત્યા કરી દીધી.

પરંતુ લારા હજુ તેના પતિ પાશાને શોધી રહી હતી. તેને ખબર નહોતી કે તેનો પતિ હવે નામ બદલીને રશિયાની રેડ આર્મીમાં જનરલ બની ચૂક્યો છે. લારાએ પતિને શોધવા માટે જ યુદ્ધમાં ઘવાયેલા લોકો અને સૈનિકોની યુદ્ધછાવણીમાં નર્સ તરીકે કામ કરવા માંડયું. એ સમયગાળા દરમિયાન ડોક્ટર ઝિવાગો થકી તેની પત્ની તોન્યા પણ એક સંતાનની માતા બની ચૂકી હતી. તાજું જ બાળક જન્મ્યું હોવા છતાં ડોક્ટર ઝિવાગોને પણ યુદ્ધભૂમિની ફીલ્ડ હોસ્પિટલમાં ઘવાયેલાઓની સારવાર માટે મોકલી દેવામાં આવ્યો. સંજોગવશાત્ લારા પણ આ જ ફીલ્ડ હોસ્પિટલમાં નર્સ ઘવાયેલાઓની સારવાર કરતી હતી. બેઉ પોતપોતાનાં ઘર-પરિવારથી દૂર એક જુદા જ વાતાવરણમાં હતાં. બંને સાથે મળીને ઘવાયેલાઓની સારવાર કરવા લાગ્યાં. છ મહિના સુધી સાથે કામ કરતાં કરતાં ડોક્ટર ઝિવાગો અને લારા એકબીજાને ચાહવાં લાગ્યાં.

આ સમયગાળા દરમિયાન રશિયામાં ક્રાંતિકારી ફેરફારો થયા. વ્લાદિમીર લેનિન મોસ્કોમાં આવ્યા. આ તરફ યુદ્ધ શાંત થતાં લારા અને ડોક્ટર ઝિવાગોએ હવે પાછા ફરવાનું હતું. ડોક્ટર ઝિવાગો લારાને ચાહતો હોવા છતાં તે તેની પત્ની તોન્યાને પ્રેમ અને જવાબદારીની બાબતમાં કોઈ જ અન્યાય કરવા માંગતો નહોતો. લારા કોઈ ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં જઈ જીવન બસર કરવા માંગતી હતી. એ ચાલી ગઈ, પણ ડોક્ટર ઝિવાગો પ્રત્યેના એના પ્રેમને પોતાના હૃદયમાં સંઘરીને ચાલી ગઈ.

ડોક્ટર ઝિવાગો હવે મોસ્કો પાછો ફર્યો. મોસ્કોમાં બધું બદલાઈ ચૂક્યું હતું. ઝાર હવે જેલમાં હતો. લેનિનનું આગમન થઈ ચૂક્યું હતું. સામ્યવાદીઓએ ડોક્ટર ઝિવાગોના કાકાના વિશાળ નિવાસસ્થાનનો કબજો લઈ લીધો હતો. કમ્યુનિસ્ટોની બનેલી કમિટીએ ડોક્ટર ઝિવાગોને કહ્યું, “જ્યાં તેર પરિવાર રહી શકે છે ત્યાં એક જ કેમ?” ઝિવાગો, તોન્યા, તેના નાનકડા પુત્ર અને તેના કાકાને ઉપરના માળે એક જ રૂમ ફાળવી આપ્યો. બાકીના ખંડનો સામ્યવાદીઓએ કબજો લીધો. (ક્રમશઃ)