‘ગોડફાધર-૨’ બનવા માટે સ્મશાનયાત્રામાં રાજનીતિ

બાળાસાહેબ ઠાકરેના નિધન બાદ મુંબઈની રાજનીતિમાં શૂન્યાવકાશ સર્જાયો છે. દરેક વ્યક્તિની અને દરેક વિચારધારાની એક આવરદા હોય છે. બાળાસાહેબના ગયા બાદ શિવસેનાને અકબંધ રાખવાનો કરિશ્મા ઉદ્ધવ ઠાકરે પાસે નથી. બાળાસાહેબના ભત્રીજા રાજ ઠાકરે પાસે કાકાના વ્યક્તિત્વની થોડી અસર છે, પરંતુ બે પિત્રાઈ ભાઈઓ વચ્ચેનું અંતર સ્મશાનયાત્રામાં પણ દેખાયું. બાળાસાહેબનો મૃતદેહ જે ટ્રક પર લઈ જવામાં આવી રહ્યો હતો તેની ઉપર રાજ ઠાકરેને સ્થાન ન અપાયું.

કહેવાય છે કે એક ‘ગોડફાધર’ મૃત્યુ પામે છે ત્યારે તેની અંતિમક્રિયા વખતે જ તેનું સ્થાન કોણ લેશે, તેની યોજના ઘડાઈ જતી હોય છે. ‘ગોડફાધર’ નવલકથાનો હીરો-વિટ્ટો કોર્લિયોન મૃત્યુ પામ્યો અને તેના મૃતદેહની દફનક્રિયા ચાલી રહી હતી ત્યારે ન્યૂ યોર્કના ચારેય વિસ્તારોના ડોન કબ્રસ્તાનમાં હાજર હતા. એ વખતે વિટ્ટો કોર્લિયોનનો પુત્ર માઇકલ કોર્લિયોન પણ બધાની ગતિવિધિ નિહાળી રહ્યો હતો. બાકીના ડોન જૂના, અનુભવી અને ખડ્ડુસ હતા. કોઈ કોઈની ઉપર ભરોસો રાખતું નહોતું. એ તમામને’ગોડફાધર’નું સ્થાન લેવું હતું. બધા માઇકલને બિનઅનુભવી યુવાન સમજતા હતા. બાકીના ડોન માઇકલ કોર્લિયોનને પતાવી દે તે પહેલાં જ માઇકલ કોર્લિયોને બાકીના ડોનને પતાવી દેવાના હુકમો પિતાની દફનક્રિયા વખતે જ આપ્યા હતા. રાજનીતિમાં પણ કંઈક આવું જ બને છે. ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યા બાદ પણ કેટલાક કોંગ્રેસીઓ કોંગ્રેસનો કબજો લઈ લેવા માગતા હતા પણ વફાદાર જૂથે છેવટે રાજનીતિના બિનઅનુભવી એવા અને સરળ વ્યક્તિત્વ ધરાવતા રાજીવ ગાંધીના હાથમાં જ સુકાન સોંપી દીધું હતું.

ભારતની રાજનીતિમાં આ નવું નથી. આંધ્રના લોકપ્રિય મુખ્યમંત્રી અને એક્ટર રામારાવના અવસાન પછી તેમના જમાઈ ચંદ્રાબાબુ નાયડુ અને રામારાવનાં બીજી વારનાં પત્ની વચ્ચે આવો જ ગજગ્રાહ થયો હતો. તામિલનાડુના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અને એક્ટર એમ.જી. રામચંદ્રનના મૃત્યુ બાદ પક્ષનો કબજો લેવા એમજીઆરનાં પ્રિયપાત્ર જયલલિતા અને ડીએમકેના બીજા નેતાઓ વચ્ચે પણ આવો જ ગજગ્રાહ થયો હતો. હાલ ડીએમકેમાં કરુણાનિધિના પરિવારમાં પણ તેમના વારસદાર બનવા માટે જબરદસ્ત કૌટુંબિક સંઘર્ષ ચાલી રહ્યો છે. પાકિસ્તાનમાં બેનઝીર ભુટ્ટોના મૃત્યુ પહેલાં જ બેનઝીર અને તેમના ભાઈ વચ્ચે આવો જ લોહિયાળ સંઘર્ષ થયો હતો. શિવસેનામાં પણ હવે આવી જ પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થયું છે. છગન ભુજબળ, નારાયણ રાણે અને સંજય નિરૂપમ જેવી વ્યક્તિઓ પહેલાંથી જ શિવસેના છોડી ચૂકી છે. તેમના પછી રાજ ઠાકરે શિવસેના છોડે એ તો બાળાસાહેબ માટે વજ્રાઘાત હતો.

બાળાસાહેબની વિદાય બાદ ‘હિન્દુ હૃદય સમ્રાટ’ બનવા હવે ઉદ્ધવ ઠાકરે અને રાજ ઠાકરે વચ્ચે સંઘર્ષ શરૂ થશે. શિવસેનાની અસલી તાકાત ‘ભીડ’ અથવા મોભ છે. લોકોને એકત્ર કરવાની જે તાકાત રાજ ઠાકરે પાસે છે, તે ઉદ્ધવ ઠાકરે પાસે નથી. ઉદ્ધવ ઠાકરે પાસે શિવસેનાનું બ્રાન્ડનેમ છે. રાજ ઠાકરે એમએનએસના બોસ છે. ઉદ્ધવ કરતાં રાજ ઠાકરે બોલવામાં વધુ ઉદ્ધત છે. રાજ પાસે બાળ ઠાકરે જેવી નફરતની ભાષા છે, પરંતુ સમય હવે બદલાયો છે. મુંબઈ એ પહેલાંનું મુંબઈ નથી. મુંબઈમાં માત્ર મરાઠીઓ જ વસતા નથી. ત્યાં લાખો બિહારીઓ, મધ્યપ્રદેશના લોકો, યુપીના લોકો, લાખો ગુજરાતીઓ અને લાખો મુસલમાનો વસે છે તેથી કોઈ અન્ય કોમ કે બિનમહારાષ્ટ્રની વ્યક્તિ પ્રત્યે ફેલાવાતી ધિક્કારની ભાષા હવે કાયમ માટે કામ આવે તે શક્ય નથી. પાછલાં છથી સાત વર્ષથી રાજ ઠાકરેએ શિવસેનાની તાકાત ઉદ્ધવ ઠાકરે પાસેથી છીનવી લેવા કોશિશ કરી છે, પરંતુ તેઓ પોતાનું કદ શિવસેનાથી મોટું કરી શક્યા નથી. બીજી હકીકત એ પણ છે કે શિવસેનાના ૩૦ વર્ષ જૂના કાર્યકરો બાળાસાહેબની શિવસેના સાથે રહ્યા છે, પરંતુ નવી પેઢી રાજ ઠાકરે સાથે છે.

રાજ ઠાકરેની આ તાકાતનું તુષ્ટીકરણ કરવા માટે જ ઉદ્વવ ઠાકરેના પુત્ર આદિત્યને મેદાનમાં ઉતારવામાં આવી રહ્યા છે અને તેથી જ બાળાસાહેબની અંતિમક્રિયા વખતે રાજ ઠાકરેને ટ્રોલી પર સ્થાન આપવાના બદલે પગે ચાલીને જ તેમાં જોડાવાની ફરજ પાડવામાં આવી હતી જ્યારે ઉદ્ધવ ઠાકરે, તેમનાં પત્ની અને પુત્ર આદિત્ય બાળાસાહેબના મૃતદેહની બાજુમાં હતાં. ટ્રોલી પર રાજ ઠાકરેને નહીં બેસાડીને ઉદ્ધવે એવો મેસેજ આપ્યો કે બાળાસાહેબનો ખરો વારસદાર ‘હું’ જ છું. ઉદ્ધવ ઠાકરેએ સ્મશાનયાત્રામાં રાજ ઠાકરેની કરેલી આ ઉપેક્ષાથી રાજ ઠાકરે નારાજ થઈને ઘરે જતા રહ્યા હતા અને એક રૂમમાં ભરાઈ ગયા હતા. તેમના બંગલાની બહાર મહારાષ્ટ્ર નવનિર્માણ સેનાના કાર્યકરો પણ તેમના નેતાની ઉપેક્ષાના કારણે તણાવમાં હતા. સ્મશાનયાત્રા જ્યારે શિવાજી પાર્ક પહોંચી ત્યારે જ તેમની કારમાં બેસી રાજ ઠાકરે તેમની અંતિમક્રિયામાં હાજરી આપવા પહોંચ્યા હતા.

આ સંજોગોમાં રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘ પણ શું કરે છે, તે મહત્ત્વનું છે. બાળાસાહેબ જીવિત હતા ત્યાં સુધી સંઘ શિવસેનાની સાથે હતો, કારણ કે બાળાસાહેબના હિન્દુત્વની પ્રખરતા અને તીક્ષ્ણતા સંઘને અનુકૂળ હતી પણ હવે બાળાસાહેબના અવસાન બાદ સંઘ અને ભાજપ, બેઉને નુકસાન થયું છે. ઉદ્ધવ અને રાજ એ બંનેમાંથી કોઈની પસંદગી કરવાની આવશે તો સ્વાભાવિક રીતે જ સંઘ રાજ ઠાકરેની પસંદગી કરશે. ભાજપ પણ ઉદ્ધવના મુકાબલે રાજને વધુ પસંદ કરે છે, પરંતુ હવે બાળાસાહેબ રહ્યા નથી તેથી કોંગ્રેસ અને એનસીપીને તેમની ગેરહાજરી ફાયદાકારક થઈ શકે છે.

એ યાદ રહે કે એનસીપીના બોસ શરદ પવાર અને બાળ ઠાકરે વચ્ચે લવ એન્ડ હેટના સંબંધો રહ્યા છે. શરદ પવારની વિરુદ્ધ બોલવામાં બાળાસાહેબ આખાબોલા હ
તા. ૧૯૮૯-૯૦માં બાળાસાહેબે કોંકણમાં એ વખતના મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી શરદ પવારની વિરુદ્ધ ભાષણ કરતાં કહ્યું હતું :”પવાર બુઝર (શરાબી) છે. રોજ સાંજે તેઓ તેમના માનીતા મૂડીપતિઓ સાથે બેસીને ઈમ્પોર્ટેડ સ્કોચ પીએ છે. જ્યારે હું રાષ્ટ્રવાદી છું. હું માત્ર ભારતીય બિયર જ પીવું છું. રોજ બે બોટલ વોર્મ (ઠંડો કર્યા વગરનો) બિયર પીવું છું. જે મારા પેટના દુખાવાની તકલીફ ઓછી કરે છે. પણ પવારને તો છેવટે લિવરનો જ પ્રશ્ન ઊભો થવાનો છે.

બાળાસાહેબનું આ પ્રવચન સાંભળ્યા બાદ એક રિપોર્ટર ‘માતોશ્રી’ ગયા ત્યારે બાળાસાહેબ ફ્રેન્ચ રેડ વાઇન પીતાં હતા. પત્રકારે પૂછયું: “તમે તો વોર્મ બિયર પીતાં હતા અને હવે રેડ વાઇન કેમ?”

બાળાસાહેબે કહ્યું:”ફ્રાન્સનો રેડ વાઈન હાર્ટ માટે સારો છે. તમે લોકો મને હંમેશાં હાર્ટલેસ કહો છોને? તેથી હવે હું મારા હૃદયની કાળજી રાખું છું.”

– કોઈ રાજકીય નેતામાં આવી કબૂલાત કરવાની તાકાત છે ખરી?

અજમલ કસાબની ફાંસીની ગુપ્તતા કેવી રીતે જાળવવામાં આવી?

અમેરિકાએ પાકિસ્તાનની ભૂમિમાં પ્રવેશીને ઓસામા બિન લાદેનને ઠાર મારી દીધો એ ઓપરેશન કરતાં એની સિક્રસી વધુ મહત્ત્વની હતી. ઇન્દિરા ગાંધીએ દેશમાં સહુથી પહેલાં પ્રાયોગિક પરમાણુ ધડાકો કર્યો એ કરતાં એની સિક્રસી વધુ મહત્ત્વની હતી. ભારત જેવા વિશાળ દેશના એક ખતરનાક મુજરિમ અજમલ કસાબને ફાંસી આપી તે કરતાં આખુંયે ઓપરેશન જે ગુપ્તતાથી પાર પાડવામાં આવ્યું તે સિક્રસી વધુ મહત્ત્વપૂર્ણ હતી. અમેરિકાની ગુપ્તચર એજન્સીઓ પણ આ ગુપ્ત ઓપરેશનથી સ્તબ્ધ થઈ ગઈ છે.

અજમલ કસાબને ફાંસી આપવાના ચુકાદા બાદ અને રાષ્ટ્રપતિ દ્વારા દયાની અરજી ફગાવી દેવાઈ તે પછી કેન્દ્રના ગૃહખાતાએ મહારાષ્ટ્રના ગૃહખાતાને જે આદેશ આપ્યો તે આદેશનો જે ગુપ્તતાથી અમલ થયો તે આખીયે ઘટના હોલિવૂડની રહસ્યમય ફિલ્મ જેવી છે.

અજમલ કસાબને મુંબઈથી પૂનાની યરવડા જેલમાં લઈ જઈ ફાંસી આપવાના ઓપરેશનને ઓપરેશન-X એવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું. તેનું અસલ નામ ઓપરેશન-EX હતું. EXનો મતલબ એક્ઝિક્યુશન અર્થાત્ ફાંસી થાય છે. તે પછી તે ટૂંકું કરી માત્ર ઓપરેશન-X કરી દેવામાં આવ્યું હતું. આ પ્લાન નવેમ્બરના પહેલા અઠવાડિયામાં જ ઘડી કાઢવામાં આવ્યો હતો. આ ઓપરેશન મુંબઈની પોલીસે આઈટીબીપી, કમાન્ડોઝ અને ક્વિક રિસ્પોન્સ ટીમ દ્વારા પાર પાડયું હતું.

તા. ૨૯મી ઓગસ્ટે સુપ્રીમ કોર્ટે અજમલ કસાબને ફાંસી આપવાનો ચુકાદો માન્ય રાખ્યો તે પછી કસાબે રાષ્ટ્રપતિને દયાની અરજી કરી હતી. રાષ્ટ્રપતિએ દયાની અરજી ફગાવી દીધી હતી. એ ફાઇલ કેન્દ્રના ગૃહમંત્રી સુશીલકુમાર શિંદેના ટેબલ પર ત્યારે ગુપ્તતા સાથે જાળવવામાં આવી હતી. એ વખતે સુશીલકુમાર શિંદે ઇન્ટરપોલ જનરલ એસેમ્બલીમાં હાજરી આપવા રોમ ગયા હતા. તેમણે તરત જ એ ફાઇલ પર સહી કરી ભારે ગુપ્તતા સાથે એક ઉચ્ચ અધિકારી દ્વારા હાથોહાથ તે ફાઇલ મહારાષ્ટ્રના ગૃહમંત્રી આર.આર. પાટિલને પહોંચાડી હતી. કેન્દ્રના ગૃહમંત્રી સુશીલકુમાર શીંદે ખુદ પૂર્વ પોલીસ કોન્સ્ટેબલ છે. તેઓ ગુપ્તતા રાખવા ટેવાયેલા છે. શિંદેએ તેમના જુનિયર મંત્રીઓને પણ આ નિર્ણય અંગે અંધારામાં રાખ્યા હતા. એક માત્ર કેન્દ્રના ગૃહસચિવ આર. કે. સિંહ અને ગૃહમંત્રી સુશીલકુમાર શિંદે જ આ વાત જાણતા હતા. સુશીલકુમાર શિંદેના કહેવા પ્રમાણે તેમણે યુપીએનાં ચેરપરસન સોનિયા ગાંધી તથા વડાપ્રધાન ડો. મનમોહનસિંહને પણ અજમલ કસાબને ફાંસી આપવાના નિર્ણયની જાણ કરી નહોતી.

તે પછી નેશનલ સિક્યોરિટીના સલાહકાર શિવશંકર મેનન અને ઇન્ટેલિજન્સ બ્યૂરોને વિશ્વાસમાં લેવાયા હતા. કસાબને ફાંસી આપવાની તારીખ વહેલી જાહેર થઈ જાય તો વિશ્વનું ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિયા કસાબ પર ચર્ચા કરાવી તેને હીરો બનાવી દે તેવી તેમને દહેશત હતી.

એક વાર મહારાષ્ટ્ર સરકાર પાસે તે ફાઇલ આવી ગઈ પછી કસાબને યરવડા જેલમાં ફાંસી આપવાનો નિર્ણય લેવાયો. મહારાષ્ટ્ર પ્રીઝન એક્ટ પ્રમાણે મહારાષ્ટ્રના કેદીને પૂનાની યરવડા અથવા નાગપુરની સેન્ટ્રલ જેલમાં જ ફાંસી આપી શકાય છે. તા. ૧૨મી નવેમ્બરે યરવડા જેલમાંથી સંદેશો આવી ગયો કે જેલ તૈયાર છે. આ તરફ બાળ ઠાકરેનું અવસાન થતાં મીડિયાનું ફોકસ બાળ ઠાકરે પર જ હતું. તે વખતે જ અજમલ કસાબને મુંબઈની આર્થર રોડ જેલમાંથી પૂના યરવડા ખસેડવાનો પ્લાન બનાવવામાં આવ્યો. ૨૦૦ જેટલા મજબૂત આઈટીબીપી જવાનોના સુરક્ષા ઘેરા હેઠળ તેને બાય રોડ લઈ જવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો. અલબત્ત,જે વાહનમાં કસાબને લઈ જવામાં આવ્યો તેમાં બીજા પણ ત્રણ કેદીઓ હતા. જેથી બીજા કોઈને શંકા જાય નહીં. એથી વધુ નોંધપાત્ર વાત એ હતી કે અજમલ કસાબને તેની કોટડીમાંથી બહાર કાઢયો તે પછી પણ પહેલાંની જેમ જ સુરક્ષા જવાનો તેની કોટડીની આસપાસ પહેરો ભરતા રહ્યા, જેથી આર્થર રોડ જેલમાં પણ કોઈને શંકા જાય નહીં.

અજમલ કસાબને જ્યાં ફાંસી આપવામાં આવી, તે થાંભલા પર છેલ્લે ૧૯૯૫માં એક કેદીને ફાંસી આપવામાં આવી હતી. તેથી ફાંસી આપવાના સ્થળને ફરી સાફસૂફ કરવામાં આવ્યું. ખુદ જેલના સ્ટાફને પણ ખબર નહોતી કે આ સ્થળની સાફસૂફી કોના માટે થઈ રહી છે. ફાંસીનો યાર્ડ ૮૦૦૦ ચોરસ ફીટનો વિસ્તાર ધરાવે છે. તેને સફેદ રંગથી રંગવામાં આવ્યો . ફાંસી પામનાર કેદીને માનસિક શાંતિ અને સાંત્વના રહે તે માટે યાર્ડની દીવાલો સફેદ રંગે રંગવામાં આવી હતી. ફાંસીનો એ થાંભલો અને રેમ્પ બ્રિટિશ જમાનાનો છે. તેનું લાકડું સાગનું છે. તે લાકડાને પોલિશ કરવામાં આવ્યું. લિવર અને શિફ્ટિંગ વૂડન પાટ્ર્સ તથા મિકેનિકલ પાર્ટ્સને ગ્રીસિંગ કરવામાં આવ્યું. તેના પ્રવેશદ્વારને ફરી રંગવામાં આવ્યું. ફાંસીના યાંત્રિક ભાગો ઘણા જૂના હોઈ તેને ઓઈલિંગ કરવામાં આવ્યું. રેમ્પની નીચે જે ઘાસ ઊગી નીકળ્યું હતું તે કાઢી નાખવામાં આવ્યું. પેડેસ્ટલની ઉપર પણ રંગ લગાડવામાં આવ્યો. અલબત્ત, આ બધી કામગીરી કરનારાઓને એ વાતની ખબર નથી કે કોને ફાંસી આપવાની છે.

જે દોરડાથી ફાંસી આપવાની હતી તે દોરડું પાંચ દિવસ પહેલાં તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. કસાબને ફાંસી અપાઈ તે એક ઈંચ જાડા દોરડાની લંબાઈ ૧૯ ફૂટની હતી. તેની વજન ઊંચકવાની ક્ષમતા ૧૨૭ કિલોગ્રામની હતી. પાંચ દિવસ પહેલાં જ તે દોરડાની ક્ષમતા જેલ સુપરિન્ટેન્ડેન્ટે ચકાસેલી. તે પછી ફરી એક વાર તેની ચકાસણી થઈ હતી. એ દોરડાને ઘીમાં રાખવામાં આવ્યું હતું જેથી તે સુંવાળું રહે. ફાંસી આપતી વખતે એક લેધર બેલ્ટનો પણ ઉપયોગ થાય છે. તે લેધર બેલ્ટને પણ પોલિશ કરવામાં આવ્યું હતું.

સામાન્ય રીતે ફાંસીના લીવરને ખેંચનાર વ્યક્તિ માટે જલ્લાદ શબ્દ વપરાય છે. યરવડા જેલ માટે જલ્લાદનું કામ કરતી વ્યક્તિ તો આઠ વર્ષ પહેલાં નિવૃત્ત થઈ ગઈ હોઈ કોઈ જલ્લાદ નહોતો. આ કામ હવે જેલના અધિકારીઓએ જ કરવાનું હતું. કસાબને સવારે ૭ વાગ્યે ફાંસીના યાર્ડમાં લાવવામાં આવ્યો ત્યારે યાર્ડમાં ૨૮ વ્યક્તિઓ હાજર હતી. તેમાં જેલના અધિકારીઓ ડિસ્ટ્રિક્ટ જજ, તબીબી અધિકારીઓ અને રેવન્યુ અધિકારીઓ પણ હતા. સહુથી પહેલાં તેની તબીબી ચકાસણી કરવામાં આવી. તે શાંતિપૂર્ણ રીતે ચાલતો હતો. કસાબના મોં પર કાળું કપડું પહેરાવવામાં આવ્યું. ફાંસીનો ગાળિયો બાંધવામાં આવ્યો અને લીવર ખેંચી લેવામાં આવ્યું. કહેવાય છે કે લીવર ખેંચી લેવાનું કામ જેલના સિનિયર ઓફિસર અથવા જેલ સુપરિન્ટેન્ડેન્ટે કર્યું હતું, પરંતુ એ કામ ખરેખર કોણે કર્યું, તે અંગે પણ ગુપ્તતા સેવવામાં આવે છે. અલબત્ત, ફાંસી આપવાના સમયે મહારાષ્ટ્રની જેલોના એડિશનલ ડાયરેક્ટર જનરલ મીરાં પણ હાજર હતાં. તેઓ રાત્રે ૩ વાગ્યે જેલ પર પહોંચી ગયાં હતાં અને બીજા દિવસે સવારે ૧૦-૩૦ વાગ્યા સુધી યરવડા જેલમાં રોકાયાં હતાં. તેઓ જેલમાં બેઠાં બેઠાં જ મહારાષ્ટ્ર સરકારના ઉચ્ચ અધિકારીઓને પળપળની માહિતી આપતાં હતાં. આ આખુંયે ઓપરેશન ગુપ્ત રાખવામાં આવ્યું હતું.

આખીયે વિધિ પૂરી કરવામાં યરવડા જેલના તંત્રને ત્રણ કલાક લાગ્યા હતા. તે પછી જેલના સત્તાવાળાઓએ મહારાષ્ટ્રના ગૃહમંત્રી આર.આર. પાટીલને ટૂંકો સંદેશો મોકલ્યો. ઓપરેશન X સક્સેસફુલી એક્ઝિક્યુટેડ.

ચીને ભારતને અંધારામાં રાખીને ૧૯૬૨માં આક્રમણ કર્યું અને ભારતનો કારમો પરાજય થયો એ દુઃખદ ઘટનાને ૫૦ વર્ષ પૂરાં થયાં. આ પરાજયની ઘાતક માનસિક અસરોમાંથી ભારત હજુ બહાર આવ્યું નથી. ચીને ભારત સાથે ૧૯૫૪માં પંચશીલના કરાર પર દસ્તખત કર્યા બાદ ભારત સાથે દગો કર્યો હતો. ભારતના પરાજયની પાછળની ઘણી બધી હકીકતો આજે પણ ગુપ્ત રાખવામાં આવી છે. આ શરમજનક હારની પાછળ જે કારણો જવાબદાર હતાં તે જાણવાં જેવાં છે.

આઝાદી બાદ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ચીન પર જરા પણ ભરોસો કરતા નહોતા. એ વખતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ આદર્શવાદી હતા. તેઓ ભારત આઝાદ થયું છે અને હવે લશ્કરની કોઈ જરૂર જ નથી તેવું માનવા લાગ્યા હતા. તેની સામે સરદારસાહેબ વ્યવહારુ હતા અને ચીન ભારત સાથે ગમે ત્યારે દગો કરશે તેમ માનતા હતા. એ વખતના સંરક્ષણ પ્રધાન વી.કે. કૃષ્ણમેનન પણ ચીન પર આંધળો ભરોસો મૂકતા હતા. એ વખતે ચીનમાં માઓત્સે તુંગ પક્ષના અને સરકારના વડા તરીકે મજબૂતીથી ઉપસી રહ્યા હતા. ભારત સાથે મર્યાદિત યુદ્ધ કરવાનો નિર્ણય પણ તેમનો જ હતો. ચીનની નજર તિબેટ પર હતી અને માઓત્સે તુંગ કોઈ પણ ભોગે ભારતને સબક શીખવવાના મૂડમાં હતા. ભારતની મોટી ભૂલ એ હતી કે એ વખતના સંરક્ષણ પ્રધાન કૃષ્ણમેનન ભારતીય લશ્કર માટે ભારતીય શસ્ત્રસરંજામનો આગ્રહ રાખતા હતા અને વિદેશથી અદ્યતન શસ્ત્રો મંગાવવાના વિરોધી હતા. ૧૯૫૮ પછી આ નીતિનો અમલ ભારત માટે હોનારત સાબિત થયો. યુદ્ધના થોડા દિવસ અગાઉ જ ચીનના વડાપ્રધાન ચાઉ એન લાઈ ભારત આવ્યા હતા અને નહેરુએ ‘હિન્દી-ચીની ભાઈ-ભાઈ’નું સૂત્ર આપ્યું હતું.

છેક ૧૯૫૦ના સમયમાં ચીને પૂર્વ અક્સાઈ ચીનથી જીનઝિયાંગ સુધી રસ્તા બાંધવાની શરૂઆત કરી દીધી હતી. વર્ષો સુધી ભારતના ગુપ્તચર વિભાગને આ વાતની ખબર જ નહોતી. એવામાં ૧૯૫૯માં દલાઈ લામાએ તિબેટથી ભારત આવીને ભારતમાં આશ્રય લીધો હતો. એ દિવસથી જ નક્કી થઈ ગયું હતું કે ચીન હવે આ વાતનો બદલો લેશે. ચીન લદાખનો કેટલોક વિસ્તાર પોતાનો છે તેવો દાવો કરી રહ્યું હતું. ચીનની માંગણી હતી કે ભારત લદાખનો કેટલોક ભાગ અમને આપી દે અને અમે નેફા અર્થાત્ હાલનું અરુણાચલ પરનો દાવો અમે જવા દઈએ. જવાહરલાલ નહેરુએ ચીનની આ માંગણી સ્વીકારવા ઈનકાર કરી દીધો. બસ એ દિવસે ચીને ભારત સાથે યુદ્ધ કરવા નિર્ણય લઈ લીધો અને ૧૯૬૨ના ઓક્ટોબર માસમાં ભારતના તવાંગ ક્ષેત્ર પર હુમલો કરી દીધો. ભારત સરકાર અને ભારતીય લશ્કર અંધારામાં હતું. ચીન છેક આસામ નજીક આવી ગયું. ભારતની હજારો ચોરસ માઇલ ભૂમિ પર કબજો જમાવી દીધા બાદ ચીને પોતે જ એકતરફી યુદ્ધવિરામ જાહેર કરી દીધો. એ આશ્ચર્યની વાત છે કે ચીન છેક ૧૯૫૪થી ૧૯૫૭ દરમિયાન કારાકોરમ ઘાટીમાં રસ્તા બાંધતું રહ્યું અને ભારત સરકાર ઊંઘતી રહી. એક તબક્કે ચીન તેનું લશ્કર અને શસ્ત્રસરંજામ ભારતની સરહદ નજીક ગોઠવી રહ્યું છે તેવી બાતમી લશ્કરના હેડક્વાટરને આપવામાં આવી હતી, પરંતુ ભારત સરકારે તે સામે કોઈ જ તૈયારી કે વળતાં પગલાં નહોતાં લીધાં.

આવા જ બીજા એક આશ્ચર્યની વાત એ છે કે ભારત પર હુમલો કરવા માટે ચીને એ જમાનામાં તિબેટમાં ૬૦ જેટલી હવાઈપટ્ટીઓ તૈયાર કરી દીધી હતી. એ વખતે પણ ચીન પાસે રશિયન બનાવટના મીગ-૨૧ પ્રકારનાં યુદ્ધ વિમાનો હતાં. આ માહિતી ભારત પાસે હતી, પરંતુ ભારતે પોતાનું હવાઈદળ આધુનિક બનાવવા કોઈ જ પગલાં ન લીધાં. એથીયે વધુ મોટી મૂર્ખતા તો એ હતી કે ચીને ભારત પર આક્રમણ કર્યું તે પછી પણ ભારત સરકારે ચીન સામે ભારતીય હવાઈદળનો ઉપયોગ ન કર્યો. આ એક વ્યૂહાત્મક ભૂલ હતી. આ ભૂલ ભારતને ભારે પડી ગઈ. આ નિર્ણય કોનો હતો, તે વાત આજે પણ ગુપ્ત રાખવામાં આવી છે.

ભારતીય લશ્કર અને કેન્દ્ર સરકારના ગુપ્તચર વિભાગની નિષ્ફળતાની સામે ચીનનું ગુપ્તચર ખાતું વધુ સજાગ અને સક્રિય હતું. ૧૯૫૯માં ચીનના માર્શલ યે જિયાનીંગ નામના એક ઉચ્ચ અધિકારીએ ભારતની મુલાકાત લીધી હતી. અહીં પણ ભારતના તંત્રએ બીજી મૂર્ખતા કરી. ભારતના અધિકારીએ ચીનના આ અધિકારીને ભારતનાં લશ્કરી તાલીમ કેન્દ્રો તથા ભારતની કેટલીક લશ્કરી છાવણીઓની મુલાકાતે લઈ ગયા. આ અધિકારીને ખ્યાલ આવી ગયો કે ભારતનું લશ્કર યુદ્ધ માટે તૈયાર છે જ નહીં. ભારતના લશ્કરી શસ્ત્રસરંજામ વિશે પણ તેણે બધું જાણી લીધું. સામે પગલે ચોરને બોલાવી ઘર બતાવ્યા જેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ. ચીનનું લશ્કર પીપલ્સ આર્મી લિબરેશન તરીકે ઓળખાતું હતું. આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે ચીનનું આ લશ્કર સક્રિય હતું ત્યારે ચીનનો રેડિયો ભારતીય લશ્કરની હાલચાલ અંગે ચીનના લશ્કરને ચાઈનીઝ ભાષામાં દોરવણી અને માહિતી આપતો હતો. ભારત પરાજય પામી રહ્યું હતું. લશ્કરના જવાનો પાસે પહાડી પર લડવા અદ્યતન શસ્ત્રો, પીવા દૂધ અને ઠંડીની સામે ટકવા પૂરતાં વસ્ત્રો પણ નહોતાં ત્યારે એ વખતના અમેરિકાના પ્રેસિડેન્ટ જ્હોન એફ. કેનેડી ભારતની મદદે આવ્યા. તેમણે ભારતીય લશ્કર માટે અદ્યતન શસ્ત્રો આપવાની ઓફર કરી. ભારત સરકારે અમેરિકાથી શસ્ત્રોની આયાત કરવાનો નિર્ણય લીધો એ જ દિવસે એટલે કે નવેમ્બર ૧૯૬૨માં ચીને તાબડતોબ એકતરફી યુદ્ધવિરામ જાહેર કરી દીધો.

ચીને ભારત પર આક્રમણ કર્યું ત્યારે ભારતીય લશ્કરના વડા તરીકે પ્રાણનાથ થાપર હતા. એ વખતે ચીન કેટલાક વિસ્તારો પર પોતાનો દાવો કરી રહ્યું હતું. એ વખતે ભારતીય લશ્કરે ફોરવર્ડ પોલિસી અખત્યાર કરી હતી. આ નીતિના અન્વયે લદાખ વિસ્તારમાં ૪૩ અને નેફા વિસ્તારમાં ૨૪ મિલિટરી આઉટપોસ્ટ ઊભી કરી હતી. આ કારણે ચીન વધુ સજાગ થઈ ગયું હતું. યુદ્ધ વખતે ક્વાર્ટર માસ્ટર જી. એન. કાલે કેટલીક વ્યૂહાત્મક ભૂલો કરી. પહાડી પર લડી શકે તેવી લશ્કરી ટુકડીને અન્યત્ર ખસેડી લીધી. એ વખતના લશ્કરી વડા પ્રાણનાથ થાપર પણ લશ્કરને યોગ્ય દોરવણી આપવામાં નિષ્ફળ ગયા. તેમની સૂઝના અભાવે ભારતીય લશ્કરના યુવાન અધિકારીઓ પણ દ્વિધામાં રહ્યા. છતાં યુવાન અધિકારીઓએ અને જવાનોએ ફરજ પર રહી જબરદસ્ત અને હિંમતપૂર્વક લડત આપી અને બલિદાનો પણ આપ્યાં. ચીનની તૈયારીઓ અગાઉથી કરેલી હતી. તેણે પર્વતોની ઊંચી ટૂંકો પર ચોકીઓ બાંધી રાખી હતી તેથી ભૌગોલિક રીતે પણ તેને વ્યૂહાત્મક ફાયદો થયો.

૧૯૬૨ના ચીનના આક્રમણ વખતે ભારતીય હવાઈદળનો ઉપયોગ કેમ ન થયો તે એક મોટામા મોટું આશ્ચર્ય છે. કોરિયન યુદ્ધ વખતે હવાઈ દળે જ ચીનને પાછું ધકેલી દીધું હતું તે વાત સુવિદિત હોવા છતાં ભારતીય લશ્કર ભૂમિદળ અને ભારતીય હવાઈ દળ વચ્ચે કોઈ સંકલન જ નહોતું. ભારતીય હવાઈદળનો એકમાત્ર લદાખ ક્ષેત્રમાં જ માત્ર સપ્લાય માટે મર્યાદિત ઉપયોગ થયો. ભારતીય લશ્કરના કમાન્ડરોએ એ વખતના ડિફેન્સ મિનિસ્ટરને ભૂમિદળની મદદ માટે હવાઈ દળ મોકલવા અનેક વિનંતિઓ કરી,પરંતુ ન તો સંરક્ષણ પ્રધાને કે ન તો વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ એમની વાત સાંભળી. એથી ઊલટું નહેરુએ ભારતીય હવાઈદળને ચીનની સરહદ નજીક ન ઊડવા હુકમ કર્યો. એ પછી ચીનનાં દળો ભારતમાં પ્રવેશવા લાગ્યાં ત્યારેય છેલ્લી ઘડીએ નહેરુએ અમેરિકાના હવાઈદળ અને રડારની મદદ માગી. એ વખતે અમેરિકા ક્યૂબા સાથેના યુદ્ધમાં વ્યસ્ત હતું. વળી, તે પાકિસ્તાનને પણ ઓબ્લાઇઝ કરી રહ્યું હતું. આવા સંજોગોમાં અમેરિકાએ હવાઈદળની મદદ મોકલી પણ તે ઘણી મોડી હતી અને તે પણ ઘણી ઓછી હતી.

અલબત્ત, નહેરુએ ચીન સામે ભારતીય હવાઈદળો ઉપયોગ ન કર્યો તેની પાછળનો તર્ક એ હતો કે ભારત ચીનના લશ્કર પર હવાઈ હુમલો કરશે તો ચીન તેની સામે કોલકાત્તા, ગૌહાટી અને ધનબાદ પર હુમલો કરી દેશે અને ભારતમાં જબરદસ્ત ભયનો માહોલ સર્જાશે, પરંતુ એ ભય અને તર્ક ખોટા હતા, કારણ કે ચીન પાસે ભારતમાં ખૂબ ઊંડે સુધી આવીને હુમલો કરી શકે તેવી લાંબી રેન્જવાળાં યુદ્ધ વિમાનો નહોતાં.

નિષ્ણાતો માને છે કે ચીન આજે પણ ભરોસો કરવાલાયક નથી. અરુણાચલને તે આજે પણ પોતાનો જ પ્રદેશ માને છે. ચીન હિમાલયથી ભારતમાં વહેતી નદીઓને આંતરવા પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. ચીન અરુણાચલની નજીક તેની સરહદોમાં આધુનિક હાઈવે બાંધી રહ્યું છે. અરુણાચલની પ્રજાને લાગે છે કે તેઓ ભારતને વફાદાર રહી તેના બદલામાં અરુણાચલને જે મળવું જોઈએ તે મળ્યું નથી. ચીન હુમલો કરી દે તો ભારતે સુખોઈ વિમાનો અરુણાચલમાં તૈયાર રાખ્યાં છે, પણ એટલી તૈયારી પર્યાપ્ત નથી. અરુણાચલના સંરક્ષણ માટે જે કક્ષાનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તૈયાર કરવું જોઈએ તે છે જ નહીં. તેની સામે અરુણાચલ પાસે તેની ભૂમિ પર વર્લ્ડક્લાસ એરપોર્ટ્સ તૈયાર છે. ચીને ૧૬,૦૦૦ ફીટની ઊંચાઈ પર રેલ્વેટ્રેક નાખી દીધા છે પણ ભારત હજુ ૧૦,૦૦૦ ફીટની ઊંચાઈ પર પણ રેલ્વેટ્રેક નાંખી શક્યું નથી.

યુદ્ધ થાય તો નહીંવત્ સમયમાં ચીન અરુણાચલ પાસે તેના લશ્કરને મોટી સંખ્યામાં ખસેડી શકે તેમ છે. તેની સામે અરુણાચલના ભારતીય રસ્તા સામાન્ય વાહનો ચાલે તેવા પણ નથી. એથીયે વધુ ચિંતાજનક વાત એ છે કે અરુણાચલને યુવાપેઢીને રોજીરોટીની તક ન મળતાં તેઓ ભારત સરકાર પ્રત્યે હવે દ્વિધા રાખતા થઈ ગયા છે. કાશ્મીરની જેમ અરુણાચલની પ્રજા જ ચીનતરફી થઈ જશે તો?

વિશ્વની બે મહાસત્તાઓએ આગામી કપરાં વર્ષો માટે તેમના નેતાઓ પસંદ કરી લીધા છે. અમેરિકાએ અબજો ડોલર મોંઘી ચૂંટણીઓ બાદ આગામી ચાર વર્ષ માટે પ્રેસિડેન્ટ તરીકે બરાક ઓબામાને પસંદ કરી લીધા, પરંતુ બહુ ઓછા લોકોનું ધ્યાન એ વાત પર ગયું છે કે અમેરિકા અને સમગ્ર વિશ્વ માટે પડકારરૂપ બનેલા ચીને પણ આગામી ૧૦ વર્ષ માટે તેમના નેતા પસંદ કરી લીધા. ફરક એટલો છે કે અમેરિકાએ પ્રેસિડેન્ટ બરાક ઓબામાને ફરી એક તક આપી,જ્યારે ચીને ૫૯ વર્ષના ઝિ જિનપિંગના હાથમાં ચીનનું નેતૃત્વ સોંપી દીધું છે.

આ બંને મહાસત્તાઓના નેતાની ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં જબરદસ્ત વિરોધાભાસ રહેલો છે. અમેરિકા લોકતાંત્રિક દેશ છે જ્યારે ચીન સામ્યવાદી દેશ છે. અમેરિકાના પ્રેસિડેન્ટની ચૂંટણીને આંકડામાં જોઈએ તો અમેરિકાની એ મુખ્ય પોલિટિકલ પાર્ટીઓએ ચૂંટણી ઝુંબેશ પાછળ ૪.૨ બિલિયન ડોલર ખર્ચ્યા. ૬ બિલિયન ડોલર ચૂંટણી પ્રક્રિયાનું ખર્ચ આવ્યું. ૭૫૦ મિલિયન ડોલર્સ ટીવી પરની ચૂંટણી વિજ્ઞાપનો પાછળ ખર્ચાયા. તેની સામે ચીને તેના નેતાની પસંદગી પાછળ કોઈ જ તોફાની પોલિટિકલ ઝુંબેશ ચલાવી નહીં. કોઈ જાહેરસભાઓ અને પ્રચારયાત્રાઓ કાઢી નહીં. ચૂંટણી પ્રચાર પાછળ એક પણ રૂપિયો ખર્ચ થયો નહીં. કોઈ જ વિજ્ઞાપનો ટીવી પર કે અખબારોમાં અપાયાં નહીં. કોઈ જ કેન્વાસિંગ થયું નહીં. ટીવી પર કોઈની ડિબેટ થઈ નહીં. કોઈ જ ઓપિનિયન પોલ લેવાયા નહીં.

ચીન વિશ્વની બીજા નંબરની સહુથી મોટી આર્થિક મહાસત્તા છે. ચીનમાં એક જ પોલિટિકલ પાર્ટી કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી છે. ચીનની કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી વિશ્વની મોટામાં મોટી પોલિટિકલ પાર્ટી છે. આ પોલિટિકલ પાર્ટીની શરૂઆત ૧૯૨૯માં શાંઘાઈની વિધાર્થિનીઓ માટેની એક સ્કૂલમાં રજાઓ દરમિયાન શરૂ થઈ હતી. એ વખતે માંડ ડઝન જેટલા લોકો હાજર હતા. આજે ૮૨ મિલિયન લોકો આ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીનું સભ્યપદ ધરાવે છે. આ પોલિટિકલ પાર્ટીના પ્રતિનિધિઓની સભાને કોંગ્રેસ કહે છે. કોંગ્રેસનો અર્થ છે ભેગા થવું-સંમેલન. ચીનની કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીની ૧૮મી કોંગ્રેસનું આયોજન બીજિંગના તાઈનામેન સ્ક્વેર ખાતે આવેલા ગ્રેટ હોલ ઓફ પીપલ ખાતે મળ્યું. તેમાં ૨૦૦૦ જેટલા પાર્ટીના ડેલિગેટ્સ હાજર રહ્યા અને નવા નેતા તરીકે ઝિ જિનપિંગને પસંદ કરવાની પ્રક્રિયા પૂરી કરી દેવામાં આવી. બીજિંગના આ ગ્રેટ હોલને કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીનું કેન્દ્ર ગણવામાં આવે છે. આ ડેલિગેટ્સ ૨૦૦ માણસોની એક કેન્દ્રીય સમિતિની રચના કરે છે. આ સમિતિ ૨૫ માણસોની એક કારોબારી પોલિટ બ્યુરોની અને સેન્ટ્રલ મિલિટરી કમિશનની રચના કરે છે. આ કમિટી એક સ્ટેન્ડિંગ કમિટીની તથા પાર્ટીના મહામંત્રીની પસંદગી પણ કરે છે.

થિયરીમાં ચીન જેને ચૂંટણી કહે છે તે વાસ્તવમાં સિલેક્શન જ છે. કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના ડેલિગેટ્સ ચીનની નવી પેઢીના નેતાઓને ચૂંટી કાઢે છે. હકીકતમાં પસંદ કરે છે. બધી જ નિમણૂકો પક્ષના વરિષ્ઠ નેતાઓ દેશના અને પાર્ટીના હિતમાં હોય તેવા નવા નેતાઓની નિમણૂક કરે છે. ચૂંટણી થાય છે પરંતુ તેમાં ડેલિગેટ્સે અગાઉથી નક્કી કરેલા ઉમેદવારોને જ મત આપવાના હોય છે. ચીનમાં બીજી કોઈ પણ પોલિટિકલ પાર્ટીને અવકાશ નથી. આ પ્રકારની કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીએ તેમની ૧૮મી કોંગ્રેસ વખતે નવા પ્રેસિડેન્ટ તરીકે ઝિ જિનપિંગને પસંદ કરી લીધા છે.

ઝિ જિનપિંગ ૫૯ વર્ષની વયના, ઊંચું કદ ધરાવતા, માથામાં સહેજ બાજુથી વાળ ઓળતા અને અતિ શિક્ષિત વ્યક્તિ છે. તેમનાં પત્ની પોપસ્ટાર છે. આમ તો ૨૦૦૮ની સાલમાં જ તેમને ચીનના ઉપપ્રમુખ બનાવ્યા ત્યારે જ તેમની રાજકીય કારકિર્દીનો સિતારો ચમકવા લાગ્યો હતો.

જેઓ વિદાય લઈ રહ્યા છે તે નેતાનું નામ હુ જિન્તાઓ છે. નવા પ્રેસિડેન્ટ ૧૦ વર્ષ સુધી ચીનનું નેતૃત્વ કરશે. ઝિ જિનપિંગ ચીનની કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના એક વરિષ્ઠ નેતાના પુત્ર છે. તેમના પિતાનું નામ ઝોંગક્સન છે. તેમના પિતાનો ચીનના એક શક્તિશાળી નેતા માઓ ઝેદોંગ સાથે રાજકીય સંઘર્ષ થયો હતો તે પછી તેઓ વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ બન્યા હતા. ફરી તેઓ ફેંકાઈ ગયા હતા અને ડેન્ગ ઝિયા ઓપિંગના સમયમાં ફરી બેઠા થયા હતા. તેમના પુત્ર અને ચીનના નવા પ્રેસિડેન્ટ ઝિ જિનપિંગ સુખી અને ઉચ્ચ પરિવારમાંથી આવે છે. તેમનું બચપણ માઓત્સે તુંગના સમયની સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિ દરમિયાન ફરજિયાતપણે ગામડામાં વીત્યું હતું અને ફરજિયાતપણે ખેડૂતો સાથે કામ કરવું પડયું હતું. તેઓ ચીનની એક પોપસ્ટાર સિંગરને પરણ્યા છે અને વર્ષો સુધી ઝિ કરતાં તેમનાં પત્ની ચીનમાં વધુ લોકપ્રિય રહ્યાં. તેમની એક દીકરી અત્યારે અમેરિકાની હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં બીજા જ નામે ભણી રહી છે.

ગયા અઠવાડિયે ૧૨ વર્ષ અગાઉ ઝિ જિનપિંગે આપેલો એક અખબારી ઈન્ટરવ્યૂ કોઈએ શોધી કાઢયો. તેમાં તેમણે ગ્રામીણ વિસ્તારોના ખેડૂતો સાથે કરેલા કામનો ઉલ્લેખ છે. એ જ વખતે તેઓ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના સભ્ય થયા હતા. ૧૯૮૨માં તેમણે વ્યાવસાયિક કારકિર્દી છોડીને પક્ષના એક પ્રાંતના નાયબ મંત્રી જેવા નાના હોદ્દાથી રાજકીય કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. આજે તેઓ ચીનના સર્વોચ્ચ પદે પહોંચી ગયા છે. હવે તેમણે ચીનની નીચે જઈ રહેલા અર્થતંત્ર, મંદી, ભ્રષ્ટાચાર, રાજકીય કૌભાંડો અને સરહદી વિવાદોનો સામનો કરીને પોતાનું કૌશલ્ય દાખવવાનું બાકી છે.

અમેરિકા અને ચીનની ચૂંટણી પ્રક્રિયાઓ એકબીજાની વિરોધાભાસી હોવા છતાં ભારતના નેતાઓએ આ બંને દેશો પાસેથી ઘણું શીખવા જેવું છે. ચીનમાં લોકશાહી નથી અને એક જ પોલિટિકલ પાર્ટી સિસ્ટમ હોવા છતાં આર્થિક મોરચે અને રાજકીય મોરચે ચીન ભારતથી આગળ નીકળી ગયું છે. સત્તાપરિવર્તન વખતે ચીનમાં નેતાઓ એકબીજા સાથે ગાળાગાળી કે અભદ્ર ભાષાનો પ્રયોગ કરતા નથી. ચીનમાં ઉંમર થતાં જ વૃદ્ધો બીજી પેઢીના હાથમાં સત્તાનાં સૂત્રો સોંપી દે છે. ચીનમાં વિચારધારા આધારિત એક જ પોલિટિકલ પાર્ટી છે. જ્યારે ભારતમાં વિચારધારાના બદલે જ્ઞાતિ, જાતિ, કોમ અને વૈચારિક મતભેદો આધારિત ૭૦૦ પોલિટિકલ પાર્ટીઓ છે. ચીનમાં એક જ રાષ્ટ્રીય પાર્ટી છે. ભારતમાં પ્રાંતવાદ પર આધારિત પાર્ટીઓ ઊભી થાય છે, જે આવનારાં વર્ષોમાં દેશના સમવાયી તંત્રને- ફેડરલ સિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

ભારતમાં કોઈ એક પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી મળવાની હવે શક્યતા ન હોઈ વિરોધી વિચારધારાવાળા પક્ષો સાથે પણ સમાધાન કરી ગઠબંધનની સરકાર રચવી પડે છે. આવી ગઠબંધનની સરકારો ચલાવવા માટે સાથી પક્ષોના નેતાઓના ભ્રષ્ટાચારને પણ ચલાવી લેવો પડે છે. દેશના વિકાસ માટે ગઠબંધનની સરકારો મોટામાં મોટી આડખીલી છે. દા.ત. રેલવેનાં નજીવાં ભાડાં વધારવાના મુદ્દે મમતા બેનરજી ત્રાગું કરી સરકારને ધમકાવે છે અને એફડીઆઈ જેવા મુદ્દે સમર્થન પાછું ખેંચી લે છે. ન્યુક્લિયર પાવર સંધિના મુદ્દે ડાબેરીઓ સરકારના ટેકામાંથી ખસી જાય છે.

અમેરિકા અને ચીનના નેતાઓની પસંદગીની પ્રક્રિયાઓમાંથી ભારતના નેતાઓએ બીજી પણ એક વાત શીખવા જેવી છે. નેતૃત્વ પરિવર્તનની પ્રક્રિયા વખતે કોઈ ગાળાગાળી થઈ નથી. અમેરિકામાં પણ ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન ચર્ચાનો સ્તર, પ્રચારનાં ધોરણ ઊંચાં રહ્યાં. બંને પક્ષના ઉમેદવારોએ પોતપોતાની વાતને યોગ્ય અને શિષ્ટ ભાષામાં રજૂ કરી. વ્યક્તિગત આક્ષેપોથી બેઉ પક્ષના નેતાઓ દૂર રહ્યા.

એથી ઊલટું પરાજય પામેલા રિપબ્લિકન પક્ષના ઉમેદવાર મિટ રોમનીએ બરાક ઓબામાને અભિનંદન આપતાં કહ્યું, “હું પ્રેસિડેન્ટ બરાક ઓબામા અને ફર્સ્ટ લેડી મિશેલ ઓબામાને અભિનંદન આપું છું. હું નવા પ્રેસિડેન્ટને વિનંતી કરું છું કે તેઓ પણ દેશનું સફળતાપૂર્વક માર્ગદર્શન કરે અને મજબૂત મુકાબલામાં તેમને હું ધન્યવાદ આપું છું.”

તેની સામે પ્રેસિડેન્ટ બરાક ઓબામાએ પણ કહ્યું, “મારી સામેની મજબૂત ચૂંટણી ઝુંબેશ ચલાવવા બદલ હું મિટ રોમનીને ધન્યવાદ આપું છું. તેમની આખી ટીમને ધન્યવાદ આપું છું. દેશને આગળ લઈ જવા માટે જરૂરી તમામ મુદ્દાઓ પર હું મિટ રોમની સાથે બેસી ચર્ચા કરીશ અને અમે સાથે મળીને કામ કરીશું.”

કેવી સમજદારી? ૨૦૧૪ની ચૂંટણી પહેલાં ગાળાગાળી અને આક્ષેપો-પ્રતિઆક્ષેપો કરતાં ભારતના નેતાઓ ચીન અને અમેરિકા પાસેથી કાંઈક શીખે તો સારું.

ભૌતિક લક્ષ્મી ચંચળ છેઃ ભગવાન વિષ્ણુની જેમ શાંતચિત્ત રહો

દીપાવલીના પર્વનો આરંભ થઈ ચૂક્યો છે. ભારત વર્ષમાં દીપાવલી એ મોટામાં મોટો તહેવાર છે. ઉલ્લાસ અને ઉત્સાહથી ભરેલું આ મહાન પર્વ દીપાવલી અને લક્ષ્મીપૂજન એ અનેક ઘટનાઓથી ભરેલું છે. કાર્તિક અમાવસ્યાના દિવસે ભગવાન શ્રીરામ લંકા વિજય બાદ સીતા, લક્ષ્મણ, હનુમાન તથા અન્ય સાથીઓ સાથે અયોધ્યા પધાર્યા હતા. મહિના સુધી લોકોએ રાત્રે દીવડા પ્રગટાવીને અયોધ્યામાં અંધારું થવા જ દીધું નહોતું. એ દિવસની યાદમાં આજે પણ હિન્દુઓ દીપાવલીના દિવસોમાં રાત્રે દીવડા પ્રગટાવે છેજૈનોના ચોવીસમા તીર્થંકર અને અહિંસાની પ્રતિમુર્તિ એવા ભગવાન મહાવીર સ્વામી પણ આ જ દિવસોમાં નિર્વાણ પામ્યા હતા. મહાન સુધારક અને આર્ય સમાજના સંસ્થાપક મહર્ષિ દયાનંદ પણ આ જ દિવસે નિર્વાણ પામ્યા હતા. રામને સ્વરૂપ માનવાવાળા સ્વામી રામતીર્થ પરમહંસનો તો જન્મ અને સમાધિ એ બંને દિવાળીના દિવસે જ પ્રાપ્ત થયા હતા. શીખોના છઠ્ઠા ધર્મગુરુ હરગોવિંદજી તથા પરાક્રમી રાજા વિક્રમાદિત્યે પણ આજે જ વિજય પર્વ મનાવ્યું હતું.

દીપાવલીમાં મહાલક્ષ્મીનું પૂજન સૌથી વધુ મહત્ત્વ ધરાવે છે. સાત્ત્વિક લક્ષ્મી પ્રાપ્ત કરવા માટે વાસ્તુશાસ્ત્રીઓ કહે છે કે દીપાવલીના દિવસોમાં આસોપાલવનાં પત્તાંનું તોરણ બનાવી ઘરના મુખ્ય દ્વાર પર લટકાવવાથી ધનધાન્ય વૃદ્ધિ, વંશવૃદ્ધિ તથા મનની શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે. પૂજન સમયે નવા ચોપડા, નવા કાગળ, નવી કલમ તથા નવી સ્યાહીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. બધી જ વ્યાપારિક વસ્તુઓને પુષ્પોથી સજાવી તેમનું પૂજન કરવું જોઈએ. લક્ષ્મી શુક્ર ગ્રહનાં કિરણો પ્રત્યે આકર્ષિત થાય છે. ચાદર વગેરે શ્વેત હોવી જોઈએ. શુભ્રતાનું વિશેષ મહત્ત્વ છે. ઘણા લોકો ભૂલથી ખોટી મુદ્રાવાળાં ચિત્રો સ્થાપિત કરી દે છે.

લક્ષ્મીજીનો જમણો હાથ અભય મુદ્રાવાળો હોવો જોઈએ, જેમાંથી લક્ષ્મીજી સિક્કાઓની વર્ષા કરતા દેખાવાં જોઈએ. લક્ષ્મીજીના સ્થાયીકરણ માટે તેઆની કમળના પુષ્પ પર બિરાજમાન મુદ્રા અતિ આવશ્યક છે. પૂજન સ્થાનના પાટલા પર ઘઉં, ચોખા હોવા જોઈએ. તેની પર અખંડ દીવાની સ્થાપના કરવી જોઈએ. જો તમારા પૂજન માટે ચાંદીના લક્ષ્મીજી કે ગણેશજી છે તો સૌથી પહેલાં પંચામૃતથી તેમને સ્નાન કરાવવું જોઈએ. તે પછી ગંગાજળથી તે મુર્તિઓને સ્નાન કરાવવું જોઈએ. પૂજન સમયે પતિ-પત્નીએ નવાં વસ્ત્રો ધારણ કરવાં જોઈએ. શક્ય હોય તો પતિએ શ્વેત અને પીળાં વસ્ત્રો અને પત્નીએ લાલ, ગુલાબી અને પીળાં વસ્ત્રો ધારણ કરવાં જોઈએ. સુવર્ણ અને રજતનાં આભૂષણો ધારણ કરીને પ્રસન્નચિત્તે પોતાના પરિવાર, મિત્રો, ભાઈ-બહેનો તથા ગુરુજનો, વિશિષ્ઠજનો તથા વિદ્વાન બ્રાહ્મણના સાંનિધ્યમાં શુભ મુહૂર્તમાં નવું આસન લગાવીને પોતાનાં મન, વાણી એવં શુદ્ધ ચિત્તથી સંકલ્પપૂર્વક ઇષ્ટદેવતા, ગ્રામ્યદેવતા, કુળદેવતા વગેરેનું આહ્વાન કરી મહાલક્ષ્મીની પૂજાનો પ્રારંભ કરવો જોઈએ. એ જ રીતે આઠ ભુજાઓવાળા સ્વસ્તિકના ચિત્રને અંકિત કરવું જોઈએ. આ સ્વસ્તિકનું ચિહ્ન સમગ્ર દોષોને દૂર કરી રિદ્ધિસિદ્ધિ પ્રદાન કરે છે.

વાસ્તુશાસ્ત્ર પ્રમાણે ભવન અથવા વેપાર-ધંધાના સ્થળે પૂર્વ ઇશાન ખૂણામાં પશ્ચિમ તરફ મોં રહે તે રીતે ગણેશજી અને લક્ષ્મીજીનાં પૂજનની વ્યવસ્થા કરવી જોઈએ. પૂજન વખતે લક્ષ્મીજી અને ગણેશજીને વસ્ત્ર અર્પણ કરવું જોઈએ. તે પછી શક્તિ પ્રમાણે તેમનો શૃંગાર કરવો જોઈએ. ધનપ્રાપ્તિ માટે જમણા હાથની મધ્યમા આંગળીથી, માનસિક શાંતિ માટે અનામિકા આંગળીથી તિલક કરવું જોઈએ. અત્તર, ફૂલ કમળનું અને ગુલાબનું અર્પણ કરવું જોઈએ. પૂજન ભક્તિભાવથી કરવું જોઈએ. થાળીમાં સૌથી વધુ દીપ જલાવવા જોઈએ. સાકર, પતાસાં, ફળ, મેવો તથા મિષ્ઠાનનો ભોગ ધરાવવો જોઈએ. નદી, સરોવર તથા નિર્જન સ્થળો પર દીપદાન કરવું જોઈએ. દીપદાન તે પૂર્વજોનો માર્ગ સુલભ કરવા માટે તેમને રોશની પ્રદાન કરે છે. ઘર અને વેપાર ધંધાના સ્થળે તાંબાનું પ્રાણપ્રતિષ્ઠિત શ્રીયંત્ર પશ્ચિમ તરફ મોં રહે તે રીતે બિરાજમાન કરવું જોઈએ. પૂજન પછી શ્રી સુક્ત પાઠ કરવો જોઈએ. શક્ય હોય તો દક્ષિણાવર્તી શંખ, ગોમતીચક્ર, મોરપંખ પણ પૂજનમાં મૂકવાં જોઈએ. દીપાવલીના દિવસોમાં બિલાડી, ઘરોળી કે ઘુવડનું દર્શન શુભ મનાય છે. જેમની પાસે આ બધું કરવાનું સામર્થ્ય નથી તેઓ મહાલક્ષ્મીને મનમાં સ્થાપીને એક દીપ પ્રગટ કરી, અંતઃકરણપૂર્વક, ભાવપૂર્વક તેમની આરાધના કરે તોપણ લક્ષ્મીજી પ્રસન્ન રહેતાં હોય છે.

યાદ રહે કે આ વિધિ સાત્ત્વિક લક્ષ્મી પ્રાપ્ત કરવા માટે છે. ચોરી, છેતરપિંડી કે ભ્રષ્ટાચાર જેવાં કૃત્યોથી પ્રાપ્ત કરવા માટે નથી.

બીજી મહત્ત્વપૂર્ણ વાત એ છે કે લક્ષ્મીજી વગર ભગવાન નારાયણ રહી શકે છે, પણ નારાયણ વગર લક્ષ્મીજી રહી શકતાં નથી,તેથી ભગવાન નારાયણનું પૂજન મહત્ત્વનું છે. સમુદ્રમંથન વખતે પ્રાપ્ત થયેલ ૧૯ રત્નોમાંથી સૌથી વિશિષ્ટ રત્ન લક્ષ્મીજી છે. તેઓ અનુપમ એવાં સુંદર, સુવર્ણમયી, તિમિરહરિણી, વરદાયી, પ્રસન્નવદના, શુભ અને ક્ષમાદાયી ગણાયાં છે.

ભગવાન વિષ્ણુએ તેમને પત્નીના સ્વરૂપમાં સ્વીકારેલાં છે. આ પ્રકાશમયી દેવીએ અમાસની રાત્રે ઘટાટોપ અંધારાને પોતાના પ્રકાશપુંજથી ચીરીને સમુદ્રમાંથી પ્રગટ થયાં હતાં અને સમગ્ર વાતાવરણને જ્યોતિર્મય બનાવી દીધું હતું. એ જ કાળી અમાવસ્યાની રાત્રિને આપણે દીવડાઓથી પ્રકાશિત કરીને લક્ષ્મીજીનું સ્વાગત અને પૂજન કરીએ છીએ.

અથર્વવેદ પ્રમાણે દરેક વ્યક્તિના જન્મ સાથે ૧૦૧ લક્ષ્મીઓ જન્મ લે છે. જેમાંથી મોટાભાગની કલ્યાણકારી હોય છે. લક્ષ્મીનો સહજ અર્થ છે, સુલક્ષણવાળી. લક્ષ્મીની સૌપ્રથમ વંદના ઋગ્વેદના શ્રી સુક્તમાં જોવા મળે છે. એ દેવીઓ શ્રી અને લક્ષ્મીનાં નામથી ઓળખાય છે. લક્ષ્મીજીનું પૂજન અમાવસ્યાની રાત્રે કરવામાં આવે છે. દિવાળીની રાત્રિને યક્ષરાત્રિ પણ કહેવામાં આવે છે, તેથી યક્ષપતિ કુબેરની પૂજાનું પણ મહત્ત્વ છે.

અલબત્ત, લક્ષ્મીજીને માત્ર ભૌતિક સ્વરૂપમાં સમજવા તે ભૂલ હશે. તેનો આધ્યાત્મિક અર્થ પણ સમજવો જોઈએ. માત્ર પૈસો,બંગલા કે મોટરકારો એ સુખ નથી. ક્ષીર સાગરમાં શાંતચિત્તે સૂતેલા ભગવાન વિષ્ણુ સમૃદ્ધિના અસલી પ્રતીક છે. સમૃદ્ધિ જોઈતી હોય તો ભૌતિક લક્ષ્મીની જેમ ચંચળ નહીં, પરંતુ વિષ્ણુની જેમ શાંતચિત્ત હોવું જોઈએ. માનવી પાસે ગમે તેટલું ધનધાન્ય કે બંગલા હોય, પણ માનવીની અપેક્ષાઓ કદી પૂરી થતી નથી. અભાવ હોવો અને અશાંત રહેવું તે માનવીને વાસ્તવિક સમૃદ્ધિથી બહુ જ દૂર લઈ જાય છે. વિશ્વવિખ્યાત દાર્શનિક ટોમસ હોબ્સ કહે છે, સમૃદ્ધિને શોધવાથી મળતી નથી, તે આપોઆપ જ આવે છે. શરત એ છે કે તમે હુન્નર દાખવો, પુરુષાર્થ કરો અને બે હાથ ફેલાવીને ઇન્તજાર કરો.

સમૃદ્ધિ અને અભાવ એ બંને અંદરની સ્થિતિઓ છે. લક્ષ્મીજી આપણી ભીતર જ મોજૂદ છે. આપણે વિશ્વના પાલનહાર એવા ભગવાન વિષ્ણુના અંશની ભીતરથી અનુભૂતિ કરીશું તો એવું કોઈ કારણ નથી કે લક્ષ્મીજીની આપણી પર કોઈ કૃપા ન થાય. યાદ રહે કે સાત્ત્વિક રીતે કમાયેલું ધન જ લાંબો સમય ટકે છે. ચોરી કરીને, લૂંટ ચલાવીને, ભ્રષ્ટાચાર કરીને કે કોઈને છેતરીને કમાયેલું ધન અલ્પજીવી હોય છે અને એવા અવળા માર્ગેથી ધન આવ્યું હોય તો એ માર્ગે જ જતું રહે છે અથવા તો એ ભોગવવા મળતું જ નથી.

એક અભણ દાદાની “ગ્લોબલ” બનેલી પૌત્રીની આ કથા છે.

લ્યો, એ દિકરીના જ શબ્દોમાં જ એને વાંચો. એ કહે છે :

અમેરિકાના ગ્રીન કેસલ નામના નાનકડાં શહેરમાં ઇ.સ.૧૯૮૫માં મારો જન્મ થયો. અમેરિકામાં જન્મનારા બધા બાળકો ટકલુ હોય છે. હું ગાઢા, કાળા, ભરચક વાળ, અસામાન્ય બોલકી મોટી આંખો સાથે જન્મી. હોસ્પિટલમાં સહુને આ વાતનું કુતૂહલ. વોર્ડની મુખ્ય નર્સે તમામ હોસ્પિટલ સ્ટાફને બોલાવી એક ‘અપૂર્વ’ બાળકી જન્મ્યાના સમાચાર આપ્યા. એ ખડકાળ નાનાં એવા નગરની મોટી ઘટના. મારું નામ અપૂર્વા. પૂર્વમાં જન્મ થવાને બદલે પશ્ચિમમાં જન્મ થયો એટલે અપૂર્વા. મોટી થયા પછી પપ્પાએ કહ્યું. ‘પુ.લ.દેશપાંડે’ નામના તેમના પ્રિય લેખકના ‘અપૂર્વાઇ’ પુસ્તક પરથી મારું નામ રાખ્યું. હું દોઢ વર્ષની થઇ ત્યારે મારા પિતાની કામગીરી બદલાતાં અમે મુંબઇ આવ્યાં. ફરી એકવાર પપ્પાને ઇન્ટરનેશનલ મોનેટરીફંડની અમેરિકા ખાતેની કચેરીમાં એસાઇનમેન્ટ મળતાં અમે વોશિંગ્ટન આવ્યા. ત્યાં હાઇસ્કૂલમાં મારું માધ્યમિક શિક્ષણ શરૂ થયું. મારો સોળમો જન્મદિવસ. પ્રેઝન્ટસ એકઠા કરવાની ધમાલ. પણ મમ્મી-પપ્પા મને અમારા સ્ટડી રૂમમાં લઇ ગયા. ત્યાં અમારા પરિવારના ભગવાન ગોઠવેલા હતા. એ ભગવાન મારા ‘સોના’ દાદીને તેમના સાસુમા તરફથી મળ્યા હતા. નાની નાના એ ઇ.સ.૧૯૫૬ માં બૌદ્ધધર્મ અંગીકાર કર્યો. ખરું તો ડો. બાબાસાહેબના આદેશ અનુસાર આ ભગવાનનું વિસર્જન કરવું જોઇતું હતું. સોના દાદી એમ કરી ન શક્યા. એમણે ખોટું બોલીને ભગવાન સંતાડી દીધા. એમની ખાસ પરવાનગીથી પપ્પા ભગવાનને અમેરિકા લઇ આવ્યા. અને હવે એ જ ભગવાન મોટી મોટી આંખોથી મારી સામે જોઇ રહ્યા હતા. મેં શ્રદ્ધાપૂર્વક પ્રણામ કરીને તેમના આશીર્વાદ માંગ્યા. ‘ર્રૃ રટ્વદૃી ર્ષ્ઠદ્બી ટ્વ ર્ઙ્મહખ્ત ટ્વઅ હ્વટ્વહ્વઅ’ એવું જાણે ભગવાન મને કહી રહ્યા હતા.

હું છું અપૂર્વા કેવળ અપૂર્વા. કોઇપણ જાતિ ધર્મના લેબલ વગરની ભારતીય વંશની એક ગ્લોબલ સિટિઝન. મને દલિત હોવાનું કોઇ ભાન કરાવતું નથી. કોઇ દલિત તરીકે મને ઉભરતુ લેખતુ હોય તો મને એની પરવા નથી. They have a problem. They need prsychiatric treatment.

મારા પપ્પા જરથુષ્ટનું એક વાક્ય હંમેશા ટાંકે છે. ‘જે લોકો ભૂતકાળ ભૂલી જાય છે તેમને ભવિષ્યકાળ ક્યારેય માફ કરતો નથી.’ હું મારો ભૂતકાળ ભૂલીશ નહિ. મારા પૂર્વજો પર કેટલાકે અન્યાય કર્યો. તેથી હું આજે અન્યાય કરનાર એ લોકો પ્રત્યે દ્વેષ રાખીશ નહિ. મારા પૂર્વજોએ વેઠનો ભાર વેંઢાર્યો, હલકું અમાનવીય જીવન જીવ્યાં. તેમના ત્યાગ, પારાવાર કષ્ટ, જહેમત પર હું ઊભી છું, તેમના ખભા પર ઊભી હોવાને કારણે મને દૂરની ક્ષિતિજ દેખાય છે, મને બોલાવે છે. મનુષ્યત્વને ધર્મ માનનાર ભારતીય વંશની ગ્લોબલ સિટિઝન છું. ડો. બાબાસાહેબે મારા હાથમાં પ્રજવલિત મશાલ આપી છે. એ મશાલથી હું સમગ્રને અજવાળીશ. મારું ભવિષ્ય હું જાતે ઘડવાની છું. મને કોઇ અટકાવી શકશે નહિ.”

તબીબી વિજ્ઞાન ક્ષેત્રે વિશ્વમાં પ્રથમ સ્થાન ધરાવનાર જોન હોપકિન્સ યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ કરી રહેલ આ તરુણી રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાના પૂર્વ ચીફ ઇકોનોમિસ્ટ અને પૂણે યુનિવર્સિટીના પૂર્વ વાઇસ ચાન્સેલર ડો. નરેન્દ્ર જાધવની દીકરી છે. અપૂર્વાના પિતા ડો. નરેન્દ્ર જાધવ હાલ ભારત સરકારના પ્લાનીંગ કમિશનના સભ્ય છે અને આ કમિશનના શિક્ષણ વિભાગના વડા તરીકે વડાપ્રધાન ડો. મનમોહનસિંહના સલાહકાર પણ છે.

આજે સિદ્ધિના ઉચ્ચ શિખરે પહોંચેલ ડો. નરેન્દ્ર જાદવના પરિવારની મૂળ મરાઠી ભાષામાં લખાયેલ કુળ કથા ‘આમચા બાપ આન આમ્હી’ જેનો ગુજરાતી ભાષામાં ‘અમારો બાપ અને અમે’ અનુવાદ એક સામાન્યોમાંના અસામાન્યની કથા છે. કથાના નાયક એટલે કે અપૂર્વાના દાદા દામોદર રુંજાજી જાધવ. તેઓ દીકરાઓને કહેતાઃ “તું જે કર, એમાં ટોપ પર જવું જોઇએ. તું ડોકટર થા, એન્જિનિયર થા, બારિસ્ટર થા, પણ તું કોઇનુંય સાંભળતો નહિ. તું તારી બુદ્ધિને યોગ્ય લાગે એજ બનવાનો પ્રયત્ન કર. હું પણ તને કહેવાનો નથી. થા, થા, ગમે તે થા, પણ મારે એટલું જ કહેવું છે, તું જે કરે એમાં ટોપ પર જવું જોઇએ. તારે ચોર થવું છે? કોઇ બાત નહિ! પણ પછી એવો ચોર હોય કે દુનિયાને સલામ મારવી જ પડે. તારે જુગાર રમવો છે ! વાંધો નહિ પણ એવો અઠંગ જુગારી થા કે બધા લોકોએ કહેવું પડે, ઇસકો બોલતા હૈ જુગારી!”

પોતાના દીકરાઓને ઓપન ચોઇસ આપનાર આ અભણ બાપ શિક્ષણનું મહત્ત્વ સમજી શક્યા હતા. ડો. આંબેડકરનો જ્ઞાન, તપ,સંઘર્ષનો અંત પોતાના જીવનમાં ઉતાર્યો હતો. શિક્ષણનું મહત્ત્વ એમને અંગ્રેજ સાહેબો સાથે રહેવાથી ધ્યાને આવ્યું હતું. કુરલા સ્ટેશને પાણીની ડોલ લઇ જતાં પુલ નીચે માણસોની ભીડ જોઇ એમણે પૂછપરછ કરી. એક જણે કહ્યું કે કામની ભરતી ચાલુ છે. પણ અંદર ગોરા સાહેબ પાસે જવાની કોઇનામાંય હિંમત ન હતી. એ અંદર ગયા. સાહેબને સલામ કરી અને ગોરા સાહેબે મારા દાદાને ભરતી કર્યા. એ વખતે રેલવેમાં દાદા રેગ્યુલર કામદાર તરીકે જોડાયા. એ સાથે જ નિર્ણય કર્યો કે મારા છોકરાને ગમે તેમ કરીને સારી નિશાળમાં ભણાવીશ. મોટો દીકરો ચોથા ધોરણમાં પાસ થયો. પાંચમાં ધોરણમાં મોટી શાળામાં નામ લખાવવા દાદરની કિંગ જોસ સ્કૂલમાં ગયા. ત્યાં જાતિ આડે આવી. ત્યાંથી બીજી નિશાળમાં ગયા. છ વાગી ગયા હતા. ચોકીદારે રોક્યા. એને આઠ આના આપ્યા. અંદર એક માણસ હતો. એણે પૂછયું ‘શું જોઇએ?’ મારા દાદાએ સાહેબને મળવાનું કહેતાં જ એણે કહ્યું ‘હવે અમારે ત્યાં જગા નથી.’ મારા દાદાની આંખોમાં પાણી ભરાઇ આવ્યું. ખૂબ વિનંતી કરી. પછી મારા દાદાએ પેલા સાહેબને કહ્યું ‘જ્યાં સુધી મારા છોકરાને તમે શાળામાં લેશો નહિ, ત્યાં સુધી હું અનાજ પાણી લઇશ નહિ. મને પોલીસ લઇ જશે તો ય હું અનાજ-પાણી લઇશ નહિ. આંખોમાંથી સતત આંસુ ટપકતા હતા. આ બધું એણે જોયું. એને દયા આવી અને મારા દાદાને કહ્યું: ‘આવતીકાલે અગિયાર રૂપિયા લઇને આવજો.એ છોકરાનું નામ લખી લીધું.’ સવારે મારા દાદા પૈસા અને છોકરાને સાથે લઇ સ્કૂલમાં ગયા. પૈસા ભરીને વર્ગમાં લઇ ગયા ત્યારે તેમના મનને શાંતિ થઇ. મોટો છોકરો શાળામાં ગયો અને એ છોકરો એટલે કે મારા પિતા ડો. નરેન્દ્ર જાદવ એક દિવસ પૂણે યુનિવર્સિટીના કુલપતિ બની ગયા.

અત્યંત દારૂણ સ્થિતિમાં બાળકોના શિક્ષણ માટે આમરણાંત ઉપવાસનો નિર્ધાર કરનાર એક અભણ દાદાની આ અસામાન્ય કથાનો ગુજરાતી ભાષામાં પ્રાસાદિક, સરળ અનુવાદ કિશોર ગૌડે કરીને ગુજરાતી સાહિત્યને એક અનન્ય સાહિત્યકૃતિ ભેટ ધરી છે. મરાઠી ભાષામાં ચાર આવૃત્તિઓ વચ્ચે ઓગણીસ પુનઃમુદ્રણ થનાર આ પુસ્તકનો સહુ પ્રથમ અનુવાદ ફ્રાંસની ‘ફાયા’ પ્રકાશન સંસ્થાએ ફ્રેન્ચ ભાષામાં કર્યો. ત્યારબાદ અમેરિકાની પ્રસિદ્ધ સાયમન એન્ડ સ્યુટર સંસ્થાએ ઓનલાઇન હરાજી દ્વારા આ પુસ્તકના અનુવાદનો કરાર કરી અંગ્રેજીમાં પુસ્તક પ્રસિદ્ધ કર્યું. અંગ્રેજી બાદ યુરોપમાં સૌથી વધુ બોલાતી સ્પેનિશ ભાષામાં અને ત્યારબાદ કોરિયન ભાષામાં આ પુસ્તક અનુવાદિત થયું. એક પ્રાદેશિક ભાષાની કૃતિ ગ્લોબલ બની. ‘બાપ’ ગ્લોબલ બન્યો છતાં ભારતની અન્ય પ્રાદેશિક ભાષામાં આ પુસ્તક પહોંચ્યું જ ન હતું. પરંતુ દેશમાં સૌ પ્રથમ આ પુસ્તકનો ગુજરાતી ભાષામાં અનુવાદ થયો. ભારત રત્ન ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકરને કારણે અસ્મિતા જાગૃત થયેલ એક પરિવારની કથાના પ્રારંભે ડો. નરેન્દ્ર જાધવ કહે છે. અમારા માતા-પિતાએ અમને જન્મ આપ્યો છતાં માણસ તરીકે અમને જીવવાનો અધિકાર સંપૂર્ણપણે ડો. આંબેડકરે મેળવી આપ્યો એટલે જ આ યશોગાથાના મૂકનાયક વ્યાપક અર્થમાં અમારા સહુના ‘બાપ’ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકર છે.

અપૂર્વા જાધવ હાલ ‘ઇન્ટર સેકશન ઓફ ફર્ટિલિટી એન્ડ માઇગ્રેશન’ પર અમેરિકામાં પીએચડી કરી રહ્યાં છે. એજ રીતે ડોમેસ્ટિક વાયોલન્સ અને ર્ફિટલીટી પર પણ શોધ નિબંધ રજૂ કરી ચૂક્યાં છે. તેઓ યુનોના પોપ્યુલેશન ફંડ માટે કામ કરી ચૂક્યાં છે. તેમણે અમેરિકાની જહોન હોપકિન્સ યુનિવર્સિટી દ્વારા પબ્લિક હેલ્થના વિષયમાં બેચલર ડિગ્રી અને એનરોય યુનિવર્સિટી દ્વારા માસ્ટર ડિગ્રી હાંસલ કરી છે.

દાદા અભણ હતા. દલિત હતા. છતાં તેમના ડો.પુત્ર નરેન્દ્ર જાધવ પૂણેની યુનિવર્સિટીના કુલપતિ બન્યા. હવે તેઓ ભારત સરકારના પ્લાનિંગ કમિશનમાં ઉચ્ચ શિક્ષણના વડા છે અને તેમની પુત્રી અપૂર્વા જાદવ તબીબી ક્ષેત્રની શ્રેષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક બનવાની ખ્વાહીશ રાખી રહી છે.

શિક્ષણ શું નથી કરી શકતું. ચમત્કારો શા માટે બીજે શોધવા ?

‘સંદેશ’ તેમજ સમગ્ર પત્રકાર જગત માટે ગૌરવની પળ

ગુજરાતના લબ્ધપ્રતિષ્ઠિત અખબાર ‘સંદેશ’ના વરિષ્ઠ પત્રકાર અને લેખક દેવેન્દ્ર પટેલને આજે પ્રજાસત્તાકદિનની પૂર્વ સંધ્યાએ ભારત સરકાર તરફથી ‘પદ્મશ્રી’નો એવોર્ડ એનાયત કરવાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જે ‘સંદેશ’ અને સમગ્ર પત્રકાર જગત માટે એક ગૌરવની વાત છે.

સાબરકાંઠાના આકરૂન્દ ગામના ચુસ્ત ગાંધીવા
દી પરિવારમાં જન્મેલા દેવેન્દ્ર પટેલે પત્રકારત્વની શરૂઆત ૧૯૬૭થી શરૂ કરી હતી. ગુજરાતી ભાષાને સાંપ્રત અને ચિરંતન એવા બંને કાંઠેથી આત્મસાત કરનાર આધુનિક લેખકોમાં દેવેન્દ્ર પટેલનું નામ મોખરે છે. ‘સંદેશ’ના વરિષ્ઠ પત્રકાર અને લેખક તરીકે એમની કલમ અગ્નિપરીક્ષામાંથી પસાર થઈ વધુ વેધક અને કંચનશુદ્ધ બની છે. સામાજિક ઘટનાઓના અત્યંત નિકટના સાક્ષાત્કારે એમને હૃદયને ભીંજવી દેતી શૈલી દ્વારા ઉત્તમ કથાલેખક બનાવ્યા છે. ‘સંદેશ’માં ‘કભી કભી’, ‘ચીની કમ’ અને ‘રેડ રોઝ’ કોલમ દ્વારા તેમણે દેશ-વિદેશમાં બહોળો વાચકવર્ગ પેદા કર્યો છે, તેમની કટાર ‘કભી કભી’ સમાજનું દર્પણ બની ગઈ છે. અને અનેક પીડિતાઓની વ્યથા ઠાલવવાનું તથા તેમને ન્યાય અપાવવાનું તે એક પ્લેટફોર્મ બની ગઈ છે. આ કટારમાં પ્રગટ થયેલી કેટલીક કથાઓની નોંધ લઈ ગુજરાત હાઈકોર્ટે એ ન્યૂઝસ્ટોરીને જ અરજી સમજી લઈ સુઓમોટો કેસ કરી પીડિતાઓને ન્યાય અને રક્ષણ અપાવ્યાં છે.

૪૫ વર્ષની લાંબી કારકિર્દી દરમિયાન તેમની કથાઓ, પ્રવાસવર્ણનો, પ્રતિભાસંપન્ન વ્યક્તિઓના પરિચયથી માંડીને યુદ્ધકથાઓ પર તેમણે ૫૦ જેટલાં પુસ્તકો લખ્યાં છે.’અંતરનાં એકાંત’, ‘દિલ ચાહતા હૈ’ અને ‘કભી કભી’ શિર્ષક હેઠળ તેમણે ટેલિવિઝન માટેની સિરિયલો પણ લખી છે. ‘ચાઇલ્ડ હસબંડ’ નાટક અને ‘મિયાં ફુસકી ૦૦૭’ ફિલ્મની કથા અને પટકથા પણ તેઓ લખી ચૂક્યા છે. તાજેતરમાં જ તેમણે પત્રકારત્વના તેમના અનુભવો પર આધારિત લખેલું પુસ્તક ‘આંતરક્ષિતિજ’ એક શ્રેષ્ઠ સાહિત્યકૃતિ છે. ગાંધીજી અને સરદાર પટેલ વિષે પણ તેમણે સંશોધનાત્મક લેખો લખ્યા છે.

સિમલાકરાર દરમિયાન તેમણે પાકિસ્તાનની ભીતર જઈ રિપોર્ટિંગ કર્યું છે. પૂર્વ વડાપ્રધાનો ઇન્દિરા

ગાંધી, મોરારજી દેસાઈ, નરસિંહરાવ, રાજીવ ગાંધી, અટલબિહારી બાજપાઈ જેવી વ્યક્તિઓ સાથે તેમણે પ્રવાસો કર્યા છે. દલાઈ લામા, અમેરિકાના વિખ્યાત અર્થશાસ્ત્રી પ્રો. ગાલબ્રેથ, આર્થર સી. ક્લાર્ક, જે. આર. ડી. તાતા, નવલ તાતા, મહારાણી ગાયત્રીદેવી, સામ પિત્રોડા, અમિતાભ બચ્ચન, મોહમ્મદ રફી, દેવ આનંદથી માંડીને જયપ્રકાશ નારાયણ અને કુખ્યાત દાણચોર હાજી મસ્તાનનો પણ તેઓ અખબારી ઇન્ટરવ્યૂ લઈ ચૂક્યા છે. ‘ગલ્ફ વોર’ અને ‘સદ્દામ હુસેન’ જેવાં યુદ્ધની કથા પર લખાયેલાં તેમનાં પુસ્તકો અત્યંત લોકપ્રિય છે.

બ્રિટન, ફ્રાન્સ, જર્મની, ઇટાલી, બેલ્જિયમ, સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ, નેધરલેન્ડ, ઇઝરાયેલ, મલેશિયા, થાઇલેન્ડ, ઓમાનથી માંડીને અમેરિકાનો અનેકવાર પ્રવાસ કરી ચૂક્યા છે, તેમનું ‘ઇઝરાયેલ-ધી લેન્ડ ઓફ ધી બાઇબલ’ પુસ્તક ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી, ગુજરાત રાજ્યનું પ્રથમ પારિતોષિક મેળવી ચૂક્યું છે.

‘સંદેશ’ પરિવાર દેવેન્દ્ર પટેલને આ એવોર્ડ બદલ અભિનંદન પાઠવે છે.

‘આ મારું નહીં ગુજરાતના પત્રકાર જગતનું સન્માન છે’

‘આ મારું નહીં પણ સમગ્ર મીડિયાનું સન્માન છે અને ગુજરાતના પત્રકાર જગતનું સન્માન છે. જે પત્રકારો પત્રકારત્વને વ્યવસાય સમજવાને બદલે મિશન સમજે છે તેમનું સન્માન છે. જે પત્રકારો તમામ પ્રકારના જોખમો લઈને પણ લખે છે તેમનું આ સન્માન છે. પત્રકારત્વ એ માત્ર પૈસા કમાવાનો વ્યવસાય નથી પરંતુ તેમની બુદ્ધિ અને કૌશલ્યનો ઉપયોગ સમાજ માટે કરવાનો જેઓ હેતુ ધરાવે છે તેમનું આ સન્માન છે અને પત્રકારત્વને વ્યાવસાયિક જવાબદારી સમજવાને બદલે સામાજિક જવાબદારી સમજવાનો પ્રયાસ કરશે તો પત્રકારોનો અને અખબારોનો સમાજ પ્રત્યેનો હેતુ બર આવશે. હું ગુજરાતના તમામ પત્રકારોનો અને ગુજરાતના તમામ અખબારો સાથે સકળાયેલી વ્યક્તિઓનો આભાર માનું છું.’

હોલિવૂડના લેજન્ડરી એક્ટર ઓમર શરીફ હવે એકલવાયું જીવન ગાળે છે

હોલિવૂડનાં અંગ્રેજી ચિત્રો જોનાર રસિયાઓ માટે આ નામ પરિચિત છે. એક જમાનામાં હોલિવૂડમાં જબરી ધાક જમાવી જનાર આ મૂળ તો ઈજિપ્શિયન એક્ટર છે. એમના ચહેરા અને દેખાવના કારણે હોલિવૂડની શ્રેષ્ઠ અભિનેત્રીઓ ઓમર શરીફના પ્રેમમાં પડી જતી. ઓમર શરીફ અનેક રીતે જાણીતા છે. જેમણે ”ડો. ઝિવાગો”ચિત્ર જોયું છે તેઓ ઓમર શરીફની અદાકારીને કદીયે ભૂલી શકશે નહીં. ”લોરેન્સ ઓફ અરેબિયા” અને ”મેકેન્નાઝ ગોલ્ડ”માં પણ એમણે યાદગાર ભૂમિકાઓ કરેલી છે. અમેરિકાના લાસ વેગાસ શહેરમાં જુગાર રમવાના અઠંગ શોખીન એવા ગ્લેમ્બર તરીકે પણ એ જાણીતા રહ્યા છે. એણે અભિનય ક્ષેત્રને સંપૂર્ણ પણે છોડી દીધું નથી. તેઓ એક અર્ધ નિવૃત્ત એક્ટર અને ગેમ્બલિંગનો શોખીન તો આજે પણ છે.

એક જમાનાની હોલિવૂડની મશહૂર અભિનેત્રીઓ જેવી કે બાર્બરા સ્ટ્રિસાન્ડ, ઈન્ગ્રીડ બર્ગમેન, સોફિયા લોરેન, આવા ગાર્ડનર અને ફાતેન હમામા સાથે એનું નામ જોડાયું હતું. હોલિવૂડના બીજા અભિનેતાઓ પણ બિન અમેરિકન દેખાતા આ એક્ટરની ઈર્ષ્યા કરતા હતા. પુષ્કળ પૈસો અને ઐશ્વર્ય પણ કમાયા પરંતુ તેઓ હવે સાવ એકાકી છે. આજે તેમને કોઈ યાદ પણ કરતું નથી.

લંડનની એવન્યુ રેસ્ટોરન્ટમાં ઓમર શરીફ બેઠેલા હતા. ધીમે ધીમે વ્હિસ્કીની ચુશ્કિઓ લેતા હતા. એની બાજુમાં લો કટ ડ્રેસ ધરાવતી ઉન્નત વૃક્ષઃસ્થળ પર લટકતી ગોલ્ડ જ્વેલરીથી શોભતી એક રૂપાળી યુવતી બેઠેલી હતી. એક કાર્યક્રમ માટે તે આવેલા હતા. જેવા એ ઊભા થયા એટલે આખીયે રસ્ટોરામાં બેઠેલા તમામે તાળીઓના ગડગડાટથી એનું અભિવાદન કર્યું. તેઓ બોલ્યોઃ ”હું પુરુષો સાથે આક્રમક છું પરંતું સ્ત્રીઓ સાથે લાગણીશીલ છું.” અને ક્રાઉડના ચહેરા પર ચમક આવી જાય છે.

ઓમર શરીફ પાસે ટિપિકલ અવાજ છે અને ટિપિકલ હાસ્ય છે. તે ઈજિપ્શિયન હોઈ એમનું અંગ્રેજી અમેરિકન ઉચ્ચારોવાળું નહીં પરંતુ ઐજિપ્તીક છે.શરીફ કહે છે : ”હું અધિકૃત રીતે રિટાયર્ડ છું. હવે હું બ્રીજ પણ રમતો નથી.” કોઈ એક જમાનામાં તે વિશ્વના શ્રેષ્ઠ બ્રીજ પ્લેયર હતા. આજે તે ૮૦ વર્ષના છે. નેવી ડ્રેસમાં તે અત્યંત સ્માર્ટ દેખાય છે. એમની બદામી આંખો ચમકી રહે છે. તેઓ આજે ય ચેરિશ્મેટિક લાગે છે. શરીફ વૃદ્ધ થયા છે તે વાતનો એને પૂરો અહેસાસ છે. તે કહે છે ” આજે અત્યંત સુંદર અને નાજુક યુવતીઓ મારી પાસે આવે છે. મારી પાસે વાત કરવા થનગની ઊઠે છે. પરંતુ ”આઈ લવ યુ” એમ કહેતી નથી. એ બધી યુવતીઓ મને કહે છે કે ”મારી મમ્મીને તમે બહુ ગમતા હતા.” અને આ વાત મારા હૃદયને સ્પર્શી જાય છે.

રોમેન્ટિક લવ તે ઓમર શરીફ માટે એ કન્ફયુઝિંગ ટોપિક છે. તેઓ માને છે કે વિશ્વમાં પ્રેમની સૌથી મજબૂત ગાંઠ મા અને તેના પુત્ર વચ્ચે જ હોય છે.”

ઓમર શરીફ અને તેની માતા કર્લર શાલહાઉબ વચ્ચે પ્રેમ અને વાત્સલ્યનું મજબૂત બંધન હતું. ઓમર શરીફ કહે છેઃ ” મારી મા મારા માટે વસ્ત્રો ખરીદી લાવતી હતી. હવે મારા જીવનમાં કોઈ સ્ત્રીની જરૂર નથી.” શરીફ હવે મોટે ભાગે પેરિસ હોટલમાં રહે છે એક રૂમ હોટલે તેમને કાયમ માટે મફત રહેવા આપી દીધો છે. એક હોટલે એક કલાકારનું આ પ્રકારે કરેલું સન્માન છે. તેઓ કહે છેઃ”મેં હવે ગેમ્બલિંગ છોડી દીધું છે. જે કરોડો ડોલર હું કમાયો હતો તે બધા હું ગુમાવી ચૂક્યો છું.”

તેમનો સૂરજ તપતો હતો ત્યારે હોલિવૂડની સુપ્રસિદ્ધ અભિનેત્રીઓ એમના પાશમાં સમાઈ જવા કેવી તલપાપડ હતી તે સુવર્ણ દિવસોને તેઓ યાદ કરી લે છે, એમના જીવનમાં જે પ્રથમ સ્ત્રી આવી તે ફાતેન હમામા હતી. એ તેમની પત્ની હતી અને ૧૫ વર્ષ સુધી એનું દામ્પત્યજીવન ચાલ્યું હતું. વિશ્વના શ્રેષ્ઠ ફિલ્મ ડિરેક્ટર ડેવીડ લીને તેમને ”લોરેન્સ ઓફ અરેબિયા” માટે ભૂમિકા આપી એ વખતે જ એમના લગ્નજીવનનો અંત આવી ગયો. આ ફિલ્મથી તેમને ઓસ્કાર નોમિનેશન પ્રાપ્ત થયું હતું. ૧૯૬૦ પછીના દાયકામાં તે કેરો છોડી હોલિવૂડમાં આવી ગયા. એ જમાનામાં ઈજિપ્તની સ્ત્રીઓને ઈજિપ્શિયન ડ્રેસ પહેરવો પડતો જ્યારે ઓમર શરીફ કડક ઈંગ્લિશ સ્ટાઈલની બોર્ડિગ સ્કૂલમાં ભણ્યા હતા. હોલિવૂડમાં આવ્યા પછી એ જમાનાની ટોચની અભિનેત્રી ઈન્ગ્રીડ બર્ગમેન સાથે ”ધી યલો રોલ્સ રોઈઝ” ફિલ્મમાં ચમક્યા. શરીફ કહે છે : ”ઈન્ગ્રીડ મારાથી મોટી હતી તે ૪૦ વર્ષની હતી પરંતુ હું તેના પ્રેમમાં પડી ગયો હતો એ વખતે હું ૩૦ વર્ષનો હતો. એ ૧૯૬૪ની સાલ હતી. એક કાર ઘરની બહાર રોજ આવીને ઊભી રહેતી. એમા બે જ બેઠેલા જણાતાં હતાં. એક ઓમર શરીફ અને બીજી ઈન્ગ્રીડ બર્ગમેન.

 ત્યાર પછી બોરિસ ડો. યુરીનું ”ડો ઝિવાગો” સેટ પર ગયું. રશિયાની ભૂમિકા પર બનેલી આ ફિલ્મમાં ઓમર શરીફ ડો.ઝિવાગોનો રોલ કરી રહ્યા હતા. તેમની સામે લારાની ભૂમિકા અભિનેત્રી જુલી ક્રિસ્ટી કરી રહી હતી. ઓમર શરીફ જુલિ ક્રિસ્ટી તરફ પણ આકર્ષાયા હતા. જુલિ ક્રિસ્ટી દેખાવમાં એક સામાન્ય છોકરી જેવી લાગતી હતી પરંતુ ડાયરેક્ટરે એની હેરસ્ટાઈલ બદલી નાંખતા તે જુદી જ તરી આવતી હતી. ડેવીડ લીન જ આ ફ્લ્મિનું નિર્દેશન કરી રહ્યા હતા. ઓમર શરીફ કહે છે : ”ગજબનું સ્ત્રૈણ ધરાવતી એ છોકરી હતી. તે આ ફિલ્મ પછી ફેન્ટાસ્ટિક કેરિયર બનાવી શકી હોત પરંતુ પ્રેમના કારણે તેની કારકિર્દી અટકી ગઈ. તમે જ્યારે કામ કરતા હોવ ત્યારે એક્ટ્રેસ માટે બે હસબન્ડસ છે એક તમે અને બીજી તેની કારકિર્દી.

ત્યાર પછી બાર્બરા સ્ટ્રિસાન્ડ આવી. ”ફની ગર્લ” તેની પહેલી ફિલ્મ હતી. ૧૯૬૭માં આ ફિલ્મ બની હતી. એક તરફ ઈજિપ્શિયન એક્ટર હતો તો બીજી તરફ યહૂદી છોકરી હતી. આખું યે વાતાવરણ એકદમ ગુપ્તતાભર્યું હતું. ઓમર શરીફ કહે છે : ”આવા વાતાવરણમાં એફેર કેમ ના સંભવી શકે? હું તેના ભરપુર પ્રેમમાં હતો પરંતુ કોઈ ફની બિઝનેશ નહીં.

”શું તમે તમારા પત્ની પછી ખરેખર કોઈ સ્ત્રીને પ્રેમ કર્યો છે?” : એવા પ્રશ્નના જવાબમાં તેઓ કહે છે : ”હું હંમેશાં પ્રેમમાં હતો,આઈ એમ ઈન લવ વીથ લવ. પરંતુ તે સાચો પ્રેમ નહોતો. હું રોમેન્ટિક અને સેન્ટિમેન્ટલ જ હતો. મેં આવા ગાર્ડનરને પણ પ્રેમ કર્યો છે. એક ફિલ્મમાં એણે મારી માતાનો રોલ કર્યો હતો. તે અત્યંત આક્રમક અને વાઈલ્ડ હતી. ખૂબ જ ડ્રિંક્સ લેતી. રોજ સાંજે હું તેને કંપની આપતો અને એ ખૂબ પી જતી ત્યારે હું સાચવીને એને ઘેર મૂકી આવતો. હું એને ઘેર મૂકવા જતો ત્યારે એને બહુ ગમતું નહી. તે પોતે કાર ચલાવીને ઘેર જવાનો આગ્રહ રાખતી. મારું અપમાન કરીને કહેતી : ”ગો અવે.”

ત્યાર પછી ઓમર શરીફનું નામ અર્નોક એમી અને સોફિયા લોરેન સાથે પણ ચર્ચામાં આવ્યું હતું. આજે ભૂલાઈ ગયેલી બીજી અનેક અભિનેત્રીઓ સાથે ઓમરના સંબંધોની અફવાઓ હતી. પરંતુ તે કહે છે : ”મારે મારા જીવનમાં કોઈ સ્થિર સ્ટેડી ગર્લફ્રેન્ડ કદીયે નહોતી.”

તેઓ કબૂલ કરે છે : ”હું ૨૧ વર્ષનો હતો ત્યારે ફાતેન હામામા સાથે મારા લગ્ન થયા હતા. એવું નથી કે અમે એકબીજાને પ્રેમ કરવાનું છોડી દીધું હતું. બસ અમે જુદાં થઈ ગયાં હતા એ સત્ય છે.” ફાતેન હામામા ઈજિપ્શિયન એક્ટ્રેસ હતી. હું પશ્ચિમમાં જાણીતો બની ગયો હતો. તે ઈજિપ્તમાં ફેમસ હતી જ્યારે મારે આખા વિશ્વમાં શૂટિંગ માટે ફરવું પડતું હતું. હોટલોમાં રહેવું પડતું હતું. મહિનાઓ સુધી હું મારી પત્નીને જોઈ શક્તો નહોતો. મને બીક હતી કે હું કોઈ પણ ગોરી યુવતીના પ્રેમમાં પડી જઈશ તેથી મેં જ એકવાર મારી પત્નીને કહ્યું કે, જો ફાતેન આપણે મહિનાઓ સુધી એકબીજાને મળી શક્તાં નથી.”

મારી પત્નીએ મને પૂછયું: ” તું શું કોઈને ચાહે છે ?” મેં કહ્યું: ”ના, પરંતુ મને લાગે છે કે ક્યારેક એવું થવાની શક્યતા છે. હું શ્રેષ્ઠ સૌદર્ય ધરાવતી સુંદર અભિનેત્રીઓને ગમું છું. મને ક્યારેક ખેંચાણ થાય છે. પરંતુ તેમના પ્રેમમાં તો કદિયે નહીં પડું. એ કદાચ રોમાન્સ હોઈ શકે. અમે સમજી વિચારીને છૂટાં પડયાં.”

તેઓ કહે છે : ”મારી પત્ની સિવાય હું કોઈને ય સાચુંકલો પ્રેમ કરી શક્યો નથી તે એક પ્રકારની મને થયેલી દૈવી શિક્ષા છે. હું કોઈની યે સાથે કાયમ રહી શક્યો નહીં.કોઈને હું કાયમ મળતો રહું અને એ મારી પર આધારિત રહે એ શક્ય જ થવા દીધું નહીં.”

એક મિનિટ માટે તો એમ જ લાગે કે અનેક સ્ત્રીઓ જીવનમાં આવી પરંતુ ઓમર શરીફ પ્રેમવિહોણા લવલેસ લોનર સજા પામેલા એકાકી આદમી છે. ઓમર શરીફનો ફાતેનથી થયેલો પુત્ર તારીક આજે ૫૦ વર્ષનો છે અને ઈજિપ્ત- કેરોમાં રહે છે. તેના પુત્રના ઘેર પણ પુત્ર છે અને તારિકનો દીકરો કેનેડામાં મોન્ટ્રિયલ ખાતે રહે છે. તે એના પૌત્રોને ખૂબ જ ચાહે છે. એક ઈટાલિયન મહિલા પત્રકારથી થયેલો તેને એક બીજો ગેરકાનૂની પુત્ર પણ છે પરંતુ તે પુત્ર એની માને પ્રેમ કરતો ના હોઈ ઓમર શરીફ પણ તેના માટે પ્રેમ રાખતો નથી.

ઓમર શરીફ હવે ૮૦ વર્ષ વટાવી ગયા છે. તેઓ કહે છે : હું કોઈને પણ મળું તો તેઓ ક્યા ધર્મના છે, કઈ રાષ્ટ્રીયતા ધરાવે છે,કઈ માન્યતાઓ ધરાવે છે તે હું કદી પૂછતો નથી. મેં મારા પુત્રને પણ એ જ સલાહ આપી છે કે કોઈ ગર્લ ફ્રેન્ડને કીસ કરતાં પહેલાં તે ક્યા ધર્મની છે અને કઈ રાષ્ટ્રીયતા ધરાવે છે તે કદી પૂછીશ નહીં. તને એ ગમતી હોય અને રૂપાળી હોય તો જરૂર તેને કીસ કર. આ જગત હિંસાથી ભરેલું છે. દરેક વ્યક્તિ બીજાને મારવા માંગે છે. મેં જ્યોર્જ ડબલ્યુ બુશને પણ કહ્યું હતું કે આરબ રાષ્ટ્રોમાં લોકશાહી સ્થાપવાનું સ્વપ્ન ના જોશો. આરબ રાષ્ટ્રો કદી ડેમોક્રેટિક થઈ શકશે નહીં. કારણ કે અમારી પાસે શિક્ષણ નથી, શાળાઓ નથી, વળી અમે ટ્રાઈબલ લોકો છીએ. ઈરાકમાં યુદ્ધ શરૂ કરતાં મેં બુશને કહ્યું હતું: ”ત્યાં જશો નહીં ડૂબવાનું જ થશે.”

ઓમર શરીફ કહે છેઃ હોલિવૂડમાં એક માત્ર આરબ તરીકે ટકવાનું મારા માટે અઘરું હતું.”

ઓમર શરીફ રોજની સાંજ શરાબની બોટલ સાથે પસાર કરે છે. તે સાવ એકલવાયા છે, પરંતુ એનું એમને કોઈ દુઃખ નથી. ગ્લેમરની દુનિયા જ એવી છે. સ્ટાર્સ ચમકે છે જ આથમવા માટે.