૨૦૧૪ની લોકસભાની ચૂંટણીના સાડા ચાર મહિના બાદ થયેલી બે રાજ્યો મહારાષ્ટ્ર અને હરિયાણાની ચૂંટણી પર બધાની નજર હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન ‘મોદી વેવ’ યથાવત્ છે, વધ્યો છે કે ઘટયો છે તે જાણવા સહુ આતુર હતા. મહારાષ્ટ્ર અને હરિયાણાના ચૂંટણી પરિણામોએ એ વાત તો સાબિત કરી જ દીધી છે કે, મોદીની લોકપ્રિયતા હજુ અકબંધ છે. બીજી એ વાત પણ સિદ્ધ થઈ કે, આજે પણ એક માત્ર નરેન્દ્ર મોદી જ એકલા હાથે ભાજપાને ઊચકીને તારી શકે છે. ત્રીજી વાત એ પ્રતિપાદિત થઈ કે, મહારાષ્ટ્રમાં નીતિન ગડકરી, દેવેન્દ્ર ફડનવીસ તથા પંકજ મુંડેએ પ્રચાર કર્યો, પરંતુ તેઓ કદીયે ભાજપાનો ચહેરો બની શક્યા નહીં, બંને રાજ્યોમાં ભાજપાનો ચહેરો મોદી જ રહ્યા. ચોથી એ વાત પણ નજરમાં આવી કે,ગોપીનાથ મૂંડેની ગેરહાજરીનો પ્રશ્ન મોદીના કારણે ભાજપાને નડયો જ નહીં. મહારાષ્ટ્રના પરિણામો એ રાજ્યોના નેતાઓનો ભાજપાનો કે આર.એસ.એસ.નો નહીં પરંતુ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીનો જ વિજય ગણાશે.
માત્ર સવર્ણો જ નહીં
સહુથી વધુ નોંધપાત્ર વાત એ હતી કે, ભાજપા અત્યાર સુધી સવર્ણોની જ પાર્ટી ગણાતી હતી. નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ પછી કોંગ્રેસની વોટબેંક ગણાતા મરાઠા મતો, દલીતો અને પછાત વર્ગો પણ ભાજપા સાથે આવી ગયા. હરિયાણા જેવા પ્રદેશમાં જાટ અને ચૌધરી રાજનીતિ પર આધારિત મતદાન થતું હોય છે. પરંતુ આ વખતે એ સમીકરણ પણ ચાલ્યું નહીં, તમામ જ્ઞાાતિઓના યુવાનોએ નરેન્દ્ર મોદીના કારણે ભાજપાને જ મત આપ્યા. મહારાષ્ટ્રમાં મહારાષ્ટ્રીય અને મરાઠા મતોમાં પણ નરેન્દ્ર મોદીએ ગાબડું પાડયું. મહારાષ્ટ્રમાં મહારાષ્ટ્રીયન મરાઠાઓ અને ગુજરાતીઓ વચ્ચે ભેદભાવ ઊભા કરવા પ્રયાસ થયા, પરંતુ એ પ્રયાસને નિષ્ફળતા સાંપડી. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ભાજપાના રાષ્ટ્રીય પ્રમુખ અમિત શાહ-એ બંને ગુજરાતી હોઈ કેટલાકે આવોે પ્રયત્ન કરી જોયો. શરદ પવાર પણ એક મજબૂત મરાઠા નેતા ગણાતા હતા, પરંતુ મોદીના મેજિક હેઠળ તેઓ પણ નબળા પડયા.
આ ચૂંટણીમાં અનેક નેતાઓની તાકાતની પરીક્ષા લેવાઈ ગઈ. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ બંને રાજ્યોમાં થઈને કુલ ૩૭ સભાઓ સંબોધી હતી. ભાજપાના બીજા તમામ નેતાઓ તેમની આગળ વામણા લાગ્યા. નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહની જોડીએ ભાજપાને શક્તિશાળી પાર્ટી બનાવી દીધી. અત્યાર સુધી દિલ્હીમાં ગુજરાતી નેતાઓની હાલત આટલી કદાવર નહોતી. સૌથી મોટી નોંધપાત્ર વાત એ છે કે ભાજપાની રાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં હવે નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહ હાઈકમાન્ડ છે. બંને ગુજરાતી છે અને હવે ગુજરાતનું જ દેશની રાજનીતિ પર વર્ચસ્વ છે. નરેન્દ્ર મોદી- અમિત શાહની પોલિટિકલ કેમિસ્ટ્રી પરફેક્ટ બેસે છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીને શું જોઈએ છે તે અમિત શાહ ડિલીવર કરી શકે છે. અમિત શાહ એક ભૂમિગત નેતા છે અને જે તે પ્રદેશની ભૂમિ પર પગ મૂકતાં જ ત્યાંના પ્રશ્નો, સ્થાનિક રાજનીતિ, વિખવાદ, તેના ઉપાય એ બધું સમજીને એક રણનીતિ બનાવે છે. તેઓ જે રણનીતિ બનાવે છે તેની પર નરેન્દ્ર મોદી પૂરેપૂરો ભરોસો રાખે છે. દા.ત. મહારાષ્ટ્રમાં છેલ્લા ૨૫ વર્ષથી ભાજપા અને શિવસેના વચ્ચે જોડાણ હતું. અમિત શાહ શિવસેનાની દાદાગીરીને વશ ના થયા અને એક ઝાટકે એ મૈત્રીનો અંત લાવી દીધો. અમિત શાહ ગુજરાતના વણિક છે અને તેમની વાણિયા બુદ્ધિએ મહારાષ્ટ્રમાં ભાજપાને મજબૂત બનાવી શિવસેનાથી આગળ મૂકી દીધું. આ પરિણામોના કારણે નરેન્દ્ર મોદીની સાથે અમિત શાહનું પણ કદ વધ્યું. ચૂંટણી સભાઓ માટે એલ.કે.અડવાણી, મુરલી મનોહર જોશી, અરૂણ જેટલી,રાજનાથસિંઘ. વેંકૈયા નાયડુ કે સુષ્મા સ્વરાજની કોઈ ડિમાન્ડ જ નહોતી.
ઉદ્ધવ ઠાકરે- રાજ ઠાકરે
શિવસેનાને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી એ પક્ષને બાલાસાહેબ ઠાકરેની ગેરહાજરી સાલી. બાલાસાહેબ ઠાકરેનું સ્થાન ઉદ્ધવ ઠાકરે લઈ ના શક્યા. બાલા સાહેબ ઠાકરેએ સાચા અર્થમાં સિંહ હતા. ઉદ્ધવ ઠાકરેએ ‘સામના’ અખબાર દ્વારા વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી માટે અફઝલખાન જેવા શબ્દો વાપર્યા, પરંતુ તેઓ એક વિહવળ, હતાશ અને નરમ નેતા જ સાબિત થયા. બાલા સાહેબ ઠાકરે અને ઉદ્ધવ ઠાકરે વચ્ચે તાત્ત્વિક ફરક એ હતો કે બાલાસાહેબે કદી મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી બનવાનું સ્વપ્ન જોયું નહીં. જ્યારે ઉદ્ધવ ઠાકરે આ વખતે મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી બનવા અધીરા થયેલા દેખાયા. તેમની એ મહત્ત્વાકાંક્ષા જ તેમને નડી ગઈ. રાજનીતિમાં એવો દાવો કરવોે એ ગુનોે નથી, પરંતુ બાલા સાહેબની ગેરહાજરી અને નરેન્દ્ર મોદીની લોકપ્રિયતા આગળ તેઓ ઝાંખા પડી ગયા. બાકી તેમના કાકાના દીકરા રાજ ઠાકરે કે તેમની પાર્ટીએ ગઈ લોકસભાની ચૂંટણીમાં તમામ ૧૦ બેઠકો પર ડિપોઝિટ ગુમાવી હતી. તેઓ પણ આ વખતે કાંઈ ઉકાળી શક્યા નહીં. રાજ ઠાકરે મીડિયા સાથે કે કાર્યકરો સાથે તેમની તોછડાઈ માટે જાણીતા છે. તેઓ કદીયે બાલા સાહેબ ઠાકરેના વિકલ્પ બની શકશે નહીં. થોડા જ સમયમાં તેઓ આઉટ ઓફ ડેઈટ થઈ જશે.
ભાજપા- શિવસેનાની જેમ કોંગ્રેસ અને એનસીપીની યુતિ પણ આ વખતે તૂટી ગઈ. શરદ પવારને હતું કે કોંગ્રેસની સાથે રહેવાથી નુકસાન થશે. નરેન્દ્ર મોદીના રાષ્ટ્રીય ફલક પર ઉદય બાદ દેશનાં તમામ રાજ્યોની સ્થાનિક પાર્ટીઓના પણ સમીકરણો બદલાઈ ગયા છે. યુ.પી.ની પેટાચૂંટણીઓમાં ભાજપા સામે વિપક્ષો એક થઈ લડયા તો પરિણામો હાંસલ કરી શક્યા. અહીં એથી ઊલટું થયું. બધી જ પાર્ટીઓ વેરવિખેર થઈ ગઈ. એનો સીધો ફાયદો ભાજપાને મળ્યો. વળી આમેય છેલ્લા ૧૫ વર્ષથી મહારાષ્ટ્રમાં અને ૧૦ વર્ષથી હરિયાણામાં કોગ્રેસના નેતૃત્વવાળી સરકાર હતી. સ્વાભાવિક રીતે જ આ બંને રાજ્યોમાં સરકાર વિરોધી લહેર હતી. એનો ફાયદો પણ ભાજપાને મળ્યો. કોંગ્રેસના પૃથ્વીરાજ ચૌહાણે છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓે દરમિયાન પક્ષને મજબૂત બનાવવા ઘણો સંઘર્ષ કર્યો. પક્ષની અંદર તથા એનસીપી સાથે પણ સંઘર્ષ કરવો પડયો. તેમની છબી એક સ્વચ્છ વહીવટકર્તાની રહી, પરંતુ નિર્ણયો લેવામાં તેમની ગતિ ધીમી રહી. તેમના આગમન પહેલાંના કેટલાંક કૌભાંડોથી પક્ષે ભારે ટીકાઓનો અને વિરોધનો સામનો કરવો પડયો. વળી નરેન્દ્ર મોદીની પ્રચાર રેલીઓ જેટલી આક્રમક હતી. તેટલી આક્રમક રેલીઓ રાહુલ ગાંધીની ના થઈ. કોંગ્રેસે ચૂંટણી પહેલાં જ હાર સ્વીકારી લીધી હોય તે રીતે ચૂંટણી લડી. કોંગ્રેસ આટલી હતાશ અગાઉ કદી નહોતી. ભાજપા પાસે કાર્યકરોની ફોજ, માઈક્રોપ્લાનિંગ રણનીતિ, પ્રચારતંત્ર તથા નાણાકીય ક્ષમતા હતા તેની સામે કોંગ્રેસ પાસે કાર્યકરો જ નહોતા. કોઈ ેપ્લાનિંગ પણ નહોતું. લાગે છે કે કોંગ્રેસને પૈસાની પણ ખેંચ હતી. બહુ ટૂંકમાં એમ કહી શકાય કે લોકસભાની ચૂંટણી બાદ નરેન્દ્ર મોદીની વોટબેંક અકબંધ છે, જ્યારે વિપક્ષો વેરવિખેર છે.
મહારાષ્ટ્રમાં ભાજપ સૌથી મોટા પક્ષ તરીકે ઊભરી આવ્યો છે પરંતુ તેને સ્પષ્ટ બહુમતી નથી. આમ છતાં ભાજપને કોઈ જ તકલીફ નહીં પડે. શિવસેના અને એનસીપી એ બંને પક્ષો ભાજપને ટેકો આપવા માંગે છે. શિવસેના પોતાની શરતો મંજૂર કરાવીને આગળ વધવા માંગે છે. શિવસેનાના ટેકાથી જ સરકાર રચવા માટે આર.એસ.એસ.નું પણ દબાણ છે. પરંતુ વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને ભાજપના પ્રમુખ અમિત શાહ શિવસેનાની કોઈ જ દાદાગીરીને વશ થવા માંગતા નથી. ભાજપના બેઉ હાથમાં લાડુ છે તેથી તે પોતાની શરતે જ શિવસેના અથવા તો એનસીપીના ટેકાથી સરકાર રચવા માંગે છે. મહારાષ્ટ્રમાં રાજનીતિના સમીકરણો બદલાઈ શકે છે. સૌથી મોટી આશ્ચર્યની વાત એ છે કે મુંબઈ શહેરમાંથી જ કોેંગ્રેસની સ્થાપના થઈ હતી અને એ જ મુંબઈમાં કોંગ્રેસ મોટી પછડાટ ખાધી છે. આ વાત કોંગ્રેસ માટે ચિંતા અને આત્મચિંતન કરવા જેવી બાબત છે.
મહારાષ્ટ્ર અને હરિયાણાનાં ચૂંટણી પરિણામોનું રાજનૈતિક વિશ્લેષણ !
Comments are closed.