સ્ટિંગ : ડેન્જરસ વેપન

‘Dial ‘M’ for murder’ વર્ષો પહેલાં આલ્ફ્રેડ હિચકોકની આ ટાઈટલ હેઠળ એક ફિલ્મ આવી હતી, પરંતુ દિલ્હીના મુખ્યમંત્રી અરવિંદ કેજરીવાલે એક ટેલિફોન નંબર દિલ્હીની જનતાને આપ્યો છે. ‘Dial 27357169 for curruption’ અર્થાત્ કોઈ પણ સરકારી અધિકારી કે કર્મચારી લાંચ માંગે તો આ નંબર પર ફોન કરો. કેજરીવાલે એથીયે આગળ વધીને લોકોને જલદી યાદ રહી જાય તેવો ચાર જ આંકડાવાળો નંબર ૧૦૩૧ પણ ભ્રષ્ટાચારીઓને પકડાવવા માટે આપ્યો છે. આ નંબર આપ્યાના પહેલા જ ૩૬ કલાકમાં ૨૩૫૦૦ લોકોએ ફરિયાદ નોંધાવી. દેશમાં ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી હેલ્પલાઈન પબ્લિક માટે પહેલી જ વાર શરૂ કરાઈ છે, પરંતુ સ્ટિંગ થવાના ડરથી અધિકારીઓએ હવે સીધા પૈસા લેવાના બદલે ઓફિસની બહાર દલાલો ઊભા રાખી લાંચ લેવાનું શરૂ કર્યું છે. કરપ્શનની આ જૂની પ્રયુક્તિ છે. આર.ટી.ઓ . ચેકપોસ્ટો પર ખુલ્લેઆમ પૈસા લેવાય છે, પરંતુ વર્ષોથી એ કામ બિનસરકારી દલાલોને ઊભા રાખી ટ્રક ચાલકો પાસેથી રોજ લાખ્ખો રૂપિયા ઉઘરાવવામાં આવે છે.

ખેર, કેજરીવાલે લોકોને જ સ્ટિંગ ઓપરેશન કરવાની સલાહ આપતાં સ્પાય કેમેરા વેચતા દિલ્હીના પાલિકા બજારમાં એકાએક પેનમાં છુપાવવામાં આવેલા જાસૂસી કેમેરાનું એકાએક વેચાણ વધી ગયું છે. દિલ્હીના કોનોટ પ્લેસ વિસ્તારમાં આવેલું પાલિકા બજાર ચીનમાં બનેલાં સસ્તાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ સાધનોના વેચાણ માટે જાણીતું છે. એક દુકાનદારના કહેવા પ્રમાણે આમ આદમીની ટોપી પહેરીને આવેલો એક માણસ એક સાથે ૧૦૦ સ્પાય કેમેરા ખરીદી ગયો. બીજા એક દુકાનદારને ત્યાં ૧૫૦ માણસોએ સ્પાય કેમેરા અને વોઈસ રેકોર્ડરની પૂછપરછ કરી. દેખીતી રીતે જ આ કેજરીવાલની અસર છે.

દિલ્હીમાં વેચાતા પીનહોલ કેમેરા પેન, કિચેઈન, પેન ડ્રાઈવ, કાંડા ઘડિયાળ અને ચશ્માંની અંદર છુપાવેલા હોય છે. ખિસ્સામાં ભરાવેલી પેનની ભીતરનું છીદ્ર સામી વ્યક્તિની વાત અને દૃશ્યને રેર્કોિડગ કરી શકે છે. આવી જાસૂસી પેનની કિંમત અંદાજે ૫૦૦ રૂપિયા છે. કિચેઈન ૬૦૦ રૂપિયામાં મળે છે. પેનડ્રાઈવ ૬૦૦ રૂપિયામાં મળે છે. જાસૂસી માટે વપરાતી કાંડા ઘડિયાળની કિંમત રૂપિયા ૬૦૦ છે. જ્યારે જાસૂસી માટેનાં ચશ્માંની કિંમત રૂપિયા ૩૨૦૦ છે. કેજરીવાલના કારણે આ સ્પાય ગેજેટ્સનું માર્કેટ ધમધમવા લાગ્યું છે. કેજરીવાલ કહે છે દિલ્હીનો દરેક નાગરિક હવે ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી જેહાદી છે.

નોંધનીય વાત એ છે કે અત્યાર સુધી બેવફા પતિ માટે પત્ની અને બેવફા પત્ની માટે પતિ આ પ્રકારનાં જાસૂસી ઉપકરણો ખરીદતો હતો પણ હવે ભ્રષ્ટાચારીઓને પકડાવવા લોકો ખરીદી કરી રહ્યા છે. અલબત્ત, કેટલાક ધારાશાસ્ત્રીઓ અને પોલીસ અધિકારીઓ માને છે કે આવાં જાસૂસી ઉપકરણોનો દુરુપયોગ પણ થઈ શકે છે. કોઈને બ્લેક મેઈલિંગ કરવા પણ તેનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. દિલ્હી, મુંબઈ, કોલકાત્તા, ચેન્નાઈ કે હૈદરાબાદ જેવાં શહેરોમાં કોઈ કોલગર્લને તમે બોલાવી હોય તો તે પણ તમારી જ ફિલ્મ ઉતારી તમને બ્લેકમેઈલિંગ કરી શકે છે. લોકો ભ્રષ્ટ અધિકારીની પૈસા લેતી ફિલ્મ ઉતારી તેની પાસેથી જ પૈસા પડાવી શકે છે. કમનસીબે ભારતમાં ખુલ્લા બજારમાં વેચાતાં જાસૂસી ઉપકરણોને નિયંત્રિત કરવાની કોઈ જ કાયદાકીય જોગવાઈ નથી. આવાં જાસૂસી ઉપકરણો કોઈની અંગત જિંદગીને વિચલિત કરી શકે છે. કેજરીવાલનો ઉદ્દેશ સારો છે પણ લોકોને સ્ટિંગ કરી દેતા કરવા તે બેધારી તલવાર જેવી પરિસ્થિતિ છે. સ્પાય ઉપકરણો પ્રશ્નો હલ કરવાના બદલે સરકારની રોજેરોજની કામગીરીમાં અડચણો પણ સર્જી શકે છે. સામેવાળી વ્યક્તિની મંજૂરી વિના વાંધાજનક તસવીરો લેવા બદલ ત્રણ વર્ષની જેલની સજાની જોગવાઈ છે, પરંતુ જાસૂસી ઉપકરણો વેચવાની બાબતમાં ભારતનો કાયદો મૌન છે.

એમાં કોઈ શંકા નથી કે અરવિંદ કેજરીવાલની ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી ઝુંબેશથી આમ આદમી પાર્ટીની લોકપ્રિયતા વધી રહી છે. દેશની ચીલાચાલુ રાજકીય પાર્ટીઓ સામે આમ આદમી પાર્ટીએ એક નવી તાજગી બક્ષી ર્છ, પરંતુ આમ આદમી પાર્ટી એ માત્ર ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી ઝુંબેશ ચલાવનાર આંદોલનકારી ટુકડી નથી, બલકે તે હવે એક રાજકીય પાર્ટી પણ છે. દિલ્હી જેવા મહત્ત્વપૂર્ણ રાજ્યમાં તેમની સરકાર છે તેથી આખા દેશની તેમની પર નજર છે. તેની નીતિઓ અને વહીવટને બારીકાઈથી જોવામાં આવી રહ્યું છે. સવાલ એ છે કે સરકારી કર્મચારીઓનાં રોજેરોજ સ્ટિંગ ઓપરેશન કરવા જનતાને પ્રોત્સાહિત કરવાથી છેવટે તો સરકારનું કામ જ ઠપ થઈ જશે. અધિકારી વર્ગ પૈસા પણ નહીં લે અને કામ પણ નહીં કરે, અથવા તો કામ એટલી ધીમી ગતિએ કરશે કે દરદી મૃત્યુ પામે ત્યાં સુધી સરકારી દવાખાનામાં દવાઓ જ નહીં પહોંચે. દિલ્હીના મંત્રીઓએ જ પોતાના વહીવટી તંત્ર સામે જંગે ચડવા જેવી આ પરિસ્થિતિના કારણે છેવટે પ્રજાએ જ પાણી, સ્કૂલો કે રસ્તા માટે ટળવળવું પડશે.

સ્ટિંગ ઓપરેશન આધુનિક ટેક્નિક અને મીડિયાનું એક સનસનાટીપૂર્ણ સ્વરૂપ છે, પરંતુ અત્યાર સુધી તો તેની પણ નૈતિકતા સંદેહપૂર્ણ છે. સ્ટિંગ ઓપરેશનનો ઉપયોગ કેટલીક વાર સત્યને સામે લાવવા જેટલો જ સામી વ્યક્તિને બ્લેકમેઇલ કરવા માટે પણ થતો હોવાનું જણાયું છે. સ્ટિંગ ઓપરેશન વિશ્વસનીય વ્યક્તિ અથવા સંસ્થા દ્વારા થાય તે પણ જરૂરી છે. એ વાત સાચી છે કે રાજ્યોના કે કેન્દ્રના એન્ટિ કરપ્શન બ્યૂરો કરવા ખાતર એક બે છટકાં ગોઠવે છે. ભ્રષ્ટાચારને ડામવા એ બ્યૂરો નિષ્ફળ ગયા હોઈ લોકોએ સ્ટિંગની લાકડી હાથમાં લેવી પડી છે, પરંતુ તે તેનો કાયમી ઉપાય નથી. ખુદ આમ આદમી પાર્ટીના નેતાઓ જ ચૂંટણી પહેલાં સ્ટિંગમાં ઝડપાયા હતા. તેથી સ્ટિંગ જેવું ખતરનાક અને નૈતિક રૂપે સંદેહપૂર્ણ શસ્ત્ર આમ આદમીના હાથમાં મૂકી દેવું એ આગ સાથે રમત રમવા જેવું છે. લોકોના સ્ટિંગથી ૧૦-૧૫ અધિકારીઓ પકડાશે પણ ખરા, પરંતુ આ રમતથી આખુંયે વહીવટીતંત્ર ઠપ પણ થઈ જઈ શકે છે.

કેજરીવાલે એ વાત સમજી લેવાની જરૂર છે કે લોકોને સ્ટિંગ કરવાનું કહેવું તે એક પ્રકારની લોકરંજક શૈલીની રાજનીતિ છે, પરંતુ તેથી ભ્રષ્ટાચાર ખતમ થઈ જશે એમ માનવું ગલત છે, કારણ કે જીવનના હરકદમ પર ભ્રષ્ટાચાર છે. ભ્રષ્ટાચાર દૂર કરવા માટે તેનાં લક્ષણો દૂર કરવાના બદલે તેનાં કારણો દૂર કરવાની જરૂર છે. ભ્રષ્ટાચારનું કારણ દેશની ખોટી વહીવટી પ્રણાલિકામાં છે. રેશનકાર્ડ લેવા માટેની જ પ્રક્રિયા એટલી લાંબી અને જટિલ છે કે સામાન્ય માણસ ૧૦ ધક્કા ખાવા તે કરતાં ૫૦૦ રૂપિયા આપી દેવાનું વધુ પસંદ કરે છે. કેજરીવાલે એ વાત પણ સમજી લેવાની જરૂર છે કે સરકારી કર્મચારી પણ એ જ વર્ગમાંથી આવે છે જે વર્ગમાંથી આમ આદમી પાર્ટીના લોકો આવે છે. સરકારી કર્મચારીઓ કોઈ ફિલ્મના ખલનાયકો નથી. સરકારે કેટલાક કાયદા જ એવા બનાવ્યા છે કે લોકોને ચોરી કરવાનં મન થાય અને વહીવટી પ્રક્રિયાઓ જ એવી બનાવી છે કે તેમાંથી બહાર નીકળવા રુશવત આપવાનું સરળ પડે છે. ભ્રષ્ટાચાર જડમૂળમાંથી દૂર કરવો હોય તો વહીવટને સરળ, ઝડપી અને પારદર્શી બનાવવો પડશે. વહીવટી સુધારણા વિના ભ્રષ્ટાચાર દૂર કરવો સરળ નથી.