ભટીંડાથી ઊપડતી ટ્રેન કેન્સર એક્સપ્રેસ

પંજાબમાં ભટીંડા નામનું એક રેલવે સ્ટેશન છે. રાતના નવ વાગ્યાનો સમય છે. રેલવે સ્ટેશન પર સંખ્યાબંધ મુસાફરો ટ્રેન આવવાની રાહ જોઈ રહ્યા છે. રેલવે સ્ટેશન પર બેઠેલાં મોટા ભાગના ઉતારુઓની આંખોમાં મોતના ઓછાયા છે. કોઈનાયે ચહેરા પર નૂર નથી. કોઈ ઊભા થઈ શકતા નથી. કોઈ ચાલી શકતા નથી. કોઈ બાંકડા પર જ ફરતા છે. કોઈ નીચે સૂતા છે. એ બધા માનવદેહો જીવતી લાશો છે. એ લોકો જે ટ્રેનની રાહ જુએ છે તે ટ્રેનનું નામ કેન્સર એક્સપ્રેસ છે.

આ વર્ણન આલ્ફ્રેડ હિચકોકની કોઈ સસ્પેન્સ ફિલ્મનું નથી. પંજાબ કે જે જળ, ઘઉં અને બીજી બધી જ રીતે સમૃદ્ધિથી છલકાતો પ્રાંત છે તે આજે દેશમાં સહુથી વધુ કેન્સરના દર્દીઓનો પ્રદેશ બની ગયો છે. ભટીંડાથી એક ટ્રેન ૩૨૬ કિલોમીટરનું અંતર કાપીને રાજસ્થાનના બિકાનેર સુધી પહોંચે છે. બિકાનેર પહોંચતા આ ટ્રેનને સવારના પાંચ વાગી જાય છે. આ ટ્રેનનું અધિકૃત નામ કેન્સર એક્સપ્રેસ નથી, પરંતુ તેમાં મુસાફરી કરતાં ૭૦ ટકા મુસાફરો કેન્સરના દર્દી હોઈ એ ટ્રેનનું નામ કેન્સર એક્સપ્રેસ પડી ગયું છે.

ભટીંડા-પંજાબથી ઊપડતી આ ટ્રેન બિકાનેર પહોંચે છે અને તેમાં ઊતરતાં મોટાભાગના ઉતારુઓ બિકાનેરની એક કેન્સર હોસ્પિટલ ભણી પ્રયાણ કરે છે. એ હોસ્પિટલનું નામ આચાર્ય તુલસી રિજિયોનલ કેન્સર ટ્રીટમેન્ટ એન્ડ રિસર્ચ સેન્ટર છે. આ ટ્રેનમાં બેસતાં ઉતારુઓ માત્ર ભટીંડા વિસ્તારના જ હોતા નથી. તેમાં પંજાબના માલવા વિસ્તારના ૨૦ જેટલા જિલ્લાઓમાંથી આવતા કેન્સરના દર્દીઓ હોય છે. આ વિસ્તાર પંજાબનો ૬૦ ટકા વિસ્તાર આવરી લે છે. આ બધા ઉતારુઓ માટે આ ટાળી ના શકાય તેવો પ્રવાસ છે, કારણ કે પંજાબ માટે કેન્સરની શ્રેષ્ઠ સારવાર માટે બિકાનેરની આ કેન્સર હોસ્પિટલ જ નજીકનું ડેસ્ટિનેશન છે.

આચાર્ય તુલસી એક જૈન ધર્મગુરુ હતા અને આખા દેશના જૈનો તેમના પ્રત્યે આદર ધરાવતા હતા. તેમના નામ સાથે આ કેન્સર હોસ્પિટલનું નામ જોડવામાં આવેલું છે. આ હોસ્પિટલને અપાતી સારવાર સામાન્ય અને ગરીબ દર્દીઓને પોસાય તેવી હોઈ અહીં આવતા દર્દીઓની સંખ્યા વધુ છે.

પંજાબનું ભટીંડા એ માલવાનું હૃદય ગણાય છે. કમનસીબી એ છે કે પંજાબ સમૃદ્ધ છે પણ ભટીંડા ગરીબ છે. આ વિસ્તાર કેન્સર બેલ્ટ તરીકે ઓળખાય છે. પોસ્ટ ગેજ્યુએટ ઇન્સ્ટિટયૂટ ઓફ મેડિકલ એજ્યુકેશન એન્ડ રિસર્ચ ચંદીગઢે કરેલા એક સંશોધનાત્મક અભ્યાસ અનુસાર પંજાબના બીજા બધા વિસ્તારો કરતાં ભટીંડા માલવા વિસ્તારમાં કેન્સરના દર્દીઓનું પ્રમાણ ઘણું વધારે છે. પંજાબના બીજા વિસ્તારોના કેન્સરથી થતાં મૃત્યુનું પ્રમાણ દર એક લાખની વસતીએ ૩૦ વ્યક્તિઓનું છે. જ્યારે માલવા ભટીંડા વિસ્તારમાં કેન્સરથી થતા મૃત્યુનું પ્રમાણ દર એક લાખની વસતીએ ૫૧ વ્યક્તિઓનું છે.

પંજાબના ભટીંડાથી ઊપડતી આ ટ્રેન ૩૩૯ જેટલા ઉતારુઓને અપહૃત થયેલી વ્યક્તિઓની જેમ બિકાનેર લઈ જતી હોય તેમ લાગે છે. તેમાં ૭૦ ટકા ઉતારુઓ કેન્સરના હોઈ ડોક્ટરોએ ટ્રેનને સ્વચ્છ રાખવા તથા ટ્રેનમાં ઉતારુઓને સ્વચ્છ પાણી પૂરું પાડવા સલાહ આપી છે.

છેક ૧૯૬૦ની સાલથી પંજાબમાં હરિયાળી ક્રાંતિની શરૂઆત થઈ હતી. એ પછી પંજાબ આખા દેશને ઘઉં પૂરું પાડનાર બ્રેડ બાસ્કેટ સેટ બની ગયું હતું. પંજાબે લેટેસ્ટ ટેકનોલોજી અપનાવી હતી. મોટાં ટ્રેક્ટરો, દવાઓ, ખાતર, ઘઉં લણવાનાં થ્રેસર્સથી માંડીને અદ્યતન ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કર્યો હતો. દેશને જોઈતું ૯૫ ટકા અનાજ એકમાત્ર પંજાબ પૂરું પાડનાર સ્ટેટ બની ગયું હતું, પરંતુ હરિયાળી ક્રાંતિની અંધારી બાજુ વધુ ખતરનાક સાબિત થઈ. પંજાબના ખેડૂતોએ પાણીનો બેફામ ઉપયોગ કર્યો. રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશક દવાઓનો બેફામ ઉપયોગ કર્યો. એના કારણે તેનું ભૂગર્ભજળ ઝેરી બની ગયું. અનાજ ઝેરી બની ગયું.

પશુઓ માટેનું ઘાસ પણ ઝેરી બની ગયું. એક સર્વેક્ષણ મુજબ એકમાત્ર માલવા વિસ્તાર જ આખા પંજાબમાં વપરાતા જંતુનાશકોનો ૭૫ ટકા જથ્થો વાપરી નાંખે છે. એટલું જ વધુ પડતું રાસાયણિક ખાતર વાપરે છે. હરિયાળી ક્રાંતિમાં આટલું બધું પાણી વાપરવાનું હોતું નથી. પાણીનો પણ સંયમપૂર્વક ઉપયોગ કરવાનો હોય છે. અમેરિકાની ઓહાયો યુનિવર્સિટીના સોઈલ સાયન્ટિસ્ટ રતનલાલે પંજાબ એગ્રીકલ્ચર યુનિવર્સિટીમાં જઈ અભ્યાસ કરી એવું તારણ કાઢયું છે કે પંજાબના ખેડૂતોએ બેફામ પાણી, રાસાયણિક ખાતર અને જંતુનાશકોનો ઉપયોગ કરી જમીન અને માનવીઓ માટે મોત નોતર્યું છે.

હવે પરિસ્થિતિ એવી થઈ છે કે પંજાબની જમીનને રાસાયણિક ખાતરોનું એડિક્શન થઈ ગયું છે. એ જમીનમાં રાસાયણિક ખાતરો નાંખો તો કાં પાકે જ નહીં. એ જમીનમાં કુદરતી તત્ત્વો ખતમ થઈ ચૂક્યાં છે. રાસાયણિક ખાતર કેટલું વાપરવું જોઈએ તે માટે રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ એક ધોરણ નક્કી કરવામાં આવ્યું છે. રાષ્ટ્રીય માનસ અનુસાર રાસાયણિક ખાતર એક હેક્ટરે ૯૦ કિલોગ્રામ છે,પરંતુ પંજાબમાં તેનો વપરાશ પ્રતિ હેક્ટર ૧૭૭ કિલોગ્રામ છે. પરિણામે પરિસ્થિતિ હવે એવી ઊભી થઈ છે કે અનાજની વાત તો બાજુએ રાખો, પંજાબમાં પશુઓનું ઘાસ પણ રાસાયણિક ખાતર અને જંતુનાશક દવાઓ વિના ઊગતું નથી. આ એક ભયાનક પરિસ્થિતિ છે. અભણ અને ઓછું ભણેલા ખેડૂતોના હાથમાં લેટેસ્ટ ટેકનોલોજી મૂકી દેવાથી પ્રમાણભાન સચવાયું નથી. વિશ્વભરમાં પ્રતિબંધ છે તેવી ખતરનાક દવાઓ ભારતનાં બજારોમાં આસાનીથી ઉપલબ્ધ છે. કેટલીયે મલ્ટિનેશનલ કંપનીઓ ભારત દ્વારા જ અબજો ડોલર કમાય છે. ઇંગ્લેન્ડ યુનિવર્સિટી ઓફ ઓકસ્ટરના વૈજ્ઞાનિક રેઝ તિરાડો કહે છે કે રાસાયણિક ખાતરોમાં રહેલા નાઈટ્રેટ પોલ્યુશનની બાળકોને સહુથી વધુ અસર થાય છે. બાળકો નવ વર્ષની વયના થતાં જ અશક્ત થવા લાગે છે. પંજાબના ઝાંઝલ નામના ગામની ૩૫૦૦ની વસતીમાં ૨૦ બાળકો જન્મતાં જ આવી બીમારીનો ભોગ બન્યાં છે.

નિષ્ણાતો કહે છે કે કેન્સરને કોઈ એક પરિબળ સાથે જોડી શકાય નહીં, પરંતુ કેટલાંક રાસાયણિક ખાતરો અને રાસાયણિક જંતુનાશકોના ક્રોનિક ટોક્સિન્સ ઉપલબ્ધ હોય છે. ભટીંડાની એક હોસ્પિટલના આંકડા અનુસાર અહીંની એક સ્થાનિક હોસ્પિટલમાં જ ૨૦૦૪થી ૨૦૦૮ સુધીમાં જંતુનાશક દવાઓ છાંટતી વખતે જ ૬૧ જેટલાં લોકો મૃત્યુ પામ્યા હતા. હવે આ જંતુનાશકો અનાજમાં પ્રવેશી ચૂક્યા છે. પંજાબમાં વપરાતા જંતુનાશકોમાંથી કેન્સરજન્ય તત્ત્વો મળ્યાં છે. આ તત્ત્વો હેપ્ટાક્લોરા અને ઇથિયોન તરીકે ઓળખાય છે. હવે આ તત્ત્વો અનાજ ઉપરાંત પશુઓ માટેનાં ઘાસ, પશુઓનાં દૂધ, શાકભાજી અને સ્ત્રીના દૂધમાં પણ પ્રવેશી ચૂક્યાં છે. ૨૦૦૭ની સાલમાં આ ગંભીર પરિસ્થિતિના અભ્યાસ માટે એક નિષ્ણાત સમિતિની રચના કરવામાં આવી હતી, પરંતુ એણે કાંઈ જ ફલશ્રુતિ આપી નથી.

દેશની સરકાર, પંજાબની સરકાર અને બધી જ પોલિટિકલ પાર્ટીઓને સત્તા કબજે કરવાની રમતોમાંથી આ ગંભીર પરિસ્થિતિ પ્રત્યે ધ્યાન આપવાનો સમય જ નથી. ભટીંડાથી ઊપડતી ટ્રેન કેન્સર એક્સપ્રેસમાં ચઢતાં કેન્સરના દર્દથી પીડાતા દર્દીઓની સંખ્યા વધતી જાય છે. હવે જે કાંઈ ઘટતું હોય તો તે પંજાબમાં અનાજનું ઉત્પાદન પ્રતિવર્ષ ઘટી રહ્યું છે. એક દિવસ એવો આવશે કે પંજાબનું અનાજ ઉત્પાદન ઝીરો થઈ જશે અને કેન્સર એક્સપ્રેસમાં મુસાફરી કરતા કેન્સરના દર્દીઓનું પ્રમાણ ૧૦૦ ટકા થઈ જશે. ગુજરાત ચેતે.