માઉન્ટ એવરેસ્ટની ખોજ કોણે કરી?

રેડ રોઝ – દેવેન્દ્ર પટેલ

માઉન્ટ એવરેસ્ટ સર કર્યાંની ઘટનાને 60 વર્ષ પૂરાં થયાં , પરંતુ ભારતના સર્વેયર રાધાનાથ સિકદરનું નામ આજેકોઇ જાણતું નથી

હિમાલયની પર્વતમાળાઓના ઊંચા શિખર તરીકે ‘માઉન્ટ એવરેસ્ટ’જાણીતું છે, પરંતુ બહુ ઓછા લોકોને એ વાતની ખબર છે કે આ શિખરની શોધ જ્યોર્જ એવરેસ્ટે નહીં પરંતુ ભારતના સર્વેયર રાધાનાથ સિકદરે કરી હતી. અંગ્રેજોએ ભારત સાથે કરેલા અનેક દગા ફટકાઓમાંનો આ પણ એક દગો હતો.

આજથી ૨૦૦ વર્ષ પહેલાં ભારતમાં એક બાળકનો જન્મ થયો હતો. જેનું નામ રાધાનાથ સિકદર હતું. એ ૧૮૧૩ની સાલ હતી. તેઓ જોડાસાકોના વતની હતા. જોડાસાકો પશ્ચિમ બંગાળમાં છે. રવીન્દ્રનાથ ઠાકુર પણ જોડાસાકોમાં જ જન્મ્યા હતા. ૧૧ વર્ષની વયે રાધાનાથ કોલકાત્તાની હિન્દુ કોલેજમાં દાખલ થયા હતા. એ વખતે વિવિયન ડિરોજિયો નામના એક અંગ્રેજ શિક્ષક એ કોલેજમાં ભણાવતા હતા. આ અંગ્રેજ શિક્ષકે સતીપ્રથા અને બીજા અંધવિશ્વાસો સામે લડવાનું વિદ્યાર્થીઓને શીખવ્યું. વિવિયન ડિરોજિયો તો પ્લેગ ફાટી નીકળતાં મૃત્યુ પામ્યા હતા પણ રાધાનાથ સિકદર પર તેમનો જબરદસ્ત પ્રભાવ રહ્યો. રાધાનાથ સિકદરનું લગ્ન એક આઠ વર્ષની કન્યા સાથે કરાવવા તેમની માતાએ આગ્રહ કર્યો, પરંતુ રાધાનાથે સગીર બાળા સાથે લગ્ન માટે સાફ ઇન્કાર કરી દીધો. તેઓ જિંદગીભર કુંવારા જ રહ્યા.

ઈ.સ. ૧૮૪૩ની વાત છે. રાધાનાથ સિકદર સર્વે ઓફ ઇન્ડિયામાં નોકરી કરતા હતા. તેમને એક પ્રોજેક્ટ આપવામાં આવ્યો હતો. જેનું નામ હતું : ગ્રેટ ટ્રિગનોમેટ્રિકલ સર્વે. આ યોજના અંતર્ગત તેમણે ભારતના દક્ષિણ બિન્દુથી ઉત્તરમાં આવેલા હિમાલયના સહુથી ઊંચા શિખરનું માપ કાઢવાનું હતું. હિમાલયના પર્વતો પર મોટાં સાધનો ઊંચકીને કુલીઓ સાથે ચડવાનું કામ કપરું હતું. તેમની સાથે અંગ્રેજ મેજિસ્ટ્રેટ વેંસીટાર્ટ પણ હતા. તેઓ ભારતીય કુલીઓ સાથે અમાનવીય વ્યવહાર કરતા હતા. વિવિયન ડિરોજિયોના શિષ્ય રાધાનાથથી આ વ્યવહાર સહન ન થયો. તેમણે મેજિસ્ટ્રેટના વર્તનનો વિરોધ કર્યો. પરિણામે ભારતીય કુલીઓ સાથેનો વ્યવહાર તો સુધર્યો પરંતુ ભારતમાં કામ કરી રહેલી બ્રિટિશ અદાલતે મેજિસ્ટ્રેટનો વિરોધ કરવા બદલ રાધાનાથને રૂપિયા ૨૦૦નો દંડ કર્યો. એ જમાનામાં ૨૦૦ રૂપિયાનો દંડ અસહ્ય અને ઘણો મોટો હતો.

હિન્દુ કોલેજના ગણિતના અધ્યાપક જ્હોન ટાઈટલરે રાધાનાથની કાબેલિયત જોઈને એડવાન્સ મેથેમેટિક્સ શીખવ્યું હતું. આ જ શિક્ષકે તેમને ભૂમિતિ પણ શીખવી હતી. એ સમયે ભારતની ભૂગોળ પર સંશોધન થઈ રહ્યું હતું. તેની જવાબદારી જ્યોર્જ એવરેસ્ટ નામના એક અંગ્રેજ અધિકારીને સોંપી હતી. ભારતમાં ક્યાં ખીણ છે અને ક્યાં પર્વત છે, ક્યાં નદી છે અને ક્યાં સપાટ મેદાનો છે તેનો નકશો, માપ અને સંખ્યા નક્કી કરવાનું કામ કઠણ હતું. આ મુશ્કેલ કામ પાર પાડવાની યોજનાને ‘ગ્રેટ ટ્રિગનોમેટ્રિકલ સર્વે’ એવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું. આ કામ ૧૮૨૦થી શરૂ થયું હતું. રાધાનાથ સિકદર તા. ૧૮ ડિસેમ્બર, ૧૮૩૧ના રોજ નોકરીમાં દાખલ થયા હતા. જ્યોર્જ એવરેસ્ટની ટીમમાં સર્વેયર તરીકે તેઓ દાખલ થઈ ગયા. તે પછી તેમણે Serang Base line અને ગણિત સાથે સંકળાયેલાં પુસ્તકો વાંચી કાઢયાં. તેમનો પગાર ૪૦ રૂપિયા હતો. સેરોન્જ બેઝ લાઈન હિમાલયની તળેટીમાં દહેરાદૂન ખાતે હોવાનું માનવામાં આવે છે. રાધાનાથનું પોસ્ટિંગ પણ અહીં જ થયું. તેમણે માપની નવી નવી પદ્ધતિઓ શોધી કાઢી. સેરોન્જ બેઝ લાઈનમાં પણ ભયંકર જોખમો હતાં. તેઓ ભૂમિતિના નિષ્ણાત હતા. તેમની કાબેલિયત જોઈ તેમને ડેપ્યુટી કલેક્ટર બનાવી દેવામાં આવ્યા. જ્યોર્જ એવરેસ્ટ રાધાનાથને ગુમાવવા માંગતા નહોતા. જ્યોર્જ એવરેસ્ટે બ્રિટિશ સરકારને દરખાસ્ત મોકલી કે રાધાનાથને સર્વેના કામમાં જ રાખવામાં આવે, કારણ કે તેમના જેવો ગણિતનો જાણકાર માણસ મળવો મુશ્કેલ છે. એ પછી રાધાનાથનો પગાર ૨૦૦ રૂપિયા કરી દેવામાં આવ્યો અને તેમને સર્વે વિભાગમાં જ રાખવામાં આવ્યા. તે પછી ૧૮૪૩માં જ્યોર્જ એવરેસ્ટે નોકરીમાંથી નિવૃત્તિ લઈ લીધી. તેમની જગ્યા પર કર્નલ એન્ડ્રુ આવ્યા. તેઓ પણ રાધાનાથના કામથી ખુશ હતા. ખુદ જ્યોર્જ એવરેસ્ટે તેમના માટે લખ્યું હતું : રાધાનાથના ગણિતના જ્ઞાનની ટક્કર લે તેવી એક પણ વ્યક્તિ ભારત કે યુરોપમાં નથી.

અત્યાર સુધીમાં રાધાનાથ હિમાલયની કંદરાઓમાં હજારો માઈલ પગપાળા પ્રવાસ કરી ચૂક્યા હતા. માપની નવી નવી પદ્ધતિઓ તેમણે શોધી કાઢી હતી. હિમાલયનાં તમામ રહસ્યો પર તેમણે સંશોધન કર્યું હતું. ૧૮૫૧માં તેમની બદલી કોલકાત્તા થઈ. તેમની કામગીરી જોઈ તેમનો પગાર ૬૦૦ રૂપિયા કરી દેવાયો. કોલકાત્તા આવ્યા બાદ પણ દહેરાદૂન ખાતે તેમણે ઉપલબ્ધ કરેલી હિમાલયના માપ ખોજની તમામ માહિતી કોલકાત્તા મગાવી અને તેનું વિશ્લેષણ શરૂ કર્યું. તેમાં નેપાળ – તિબેટ સીમા પરથી જે ઓ. નિકલસન નામના સર્વેયરે હિમાલયનાં શિખરો અંગેનો રિપોર્ટ પણ મોકલ્યો. તેમાં ૧૫ નંબરના શિખર અંગેની માહિતી કર્નલ જ્હોન હેનસી સુધી પહોંચી પણ તે બહુ સમજી શક્યા નહીં.

તેમણે બધાં જ માપ, વિશ્લેષણો અને ડેટા રાધાનાથને સોંપી દીધાં. રાધાનાથે તેમણે મળેલાં તથ્યો પર કામ શરૂ કર્યું. પોતાના ગણિતના જ્ઞાનથી તેમણે શોધી કાઢયું કે ” મેં દુનિયાના સહુથી ઊંચા શિખરને કોલકાત્તામાં જ બેઠાં બેઠાં શોધી કાઢયું છે. તેઓ સીધા કર્નલ જોન હેનસીની ઓફિસમાં ગયા. આંખમાં ચમક સાથે તેમણે કહ્યું : મેં વિશ્વનું સહુથી ઊંચામાં ઊંચું શિખર કયું તે શોધી કાઢયું છે.”

રાધાનાથ એક ભલા માણસ હતા. તેમણે કદી દાવો કર્યો નહીં કે તેમને મળેલાં તથ્યોના આધારે વિશ્વના ઊંચામાં ઊંચા શિખરને આંકડામાં અંકિત કર્યું છે. આમ જોવા જઈએ તો તેનું શ્રેય નિકસન નામના સર્વેયરે મોકલેલી માહિતી પર આધારિત છે અને તેનું શ્રેય નિકલસનને ફાળે જાય છે, પરંતુ એ ઊંચામાં ઊંચા શિખરની ઊંચાઈ નક્કી કરવાનું કામ રાધાનાથે કર્યું. તેમના હિસાબથી એ એવરેસ્ટ શિખરની ઊંચાઈ પહેલાં તેમણે ૨૯૦૦૦ ફૂટ નક્કી કરી હતી, પરંતુ પાછળથી સૂક્ષ્મતાથી અભ્યાસ કર્યા બાદ તેમણે જ એવરેસ્ટની ઊંચાઈ ૨૯૦૦૨ ફૂટ નક્કી કરી આપી.

એ સમય પહેલાં જ્યોર્જ એવરેસ્ટે જાહેર કર્યું હતું કે જે કોઈ નવું ભૌગોલિક ક્ષેત્ર પ્રાપ્ત થાય તેનું નામ સ્થાનિક નામના આધારે રહેશે. તિબેટ, નેપાળ અને ચીનની સરહદ પર આવેલા આ ૧૫ નંબરના શિખરને સ્થાનિક લોકો ‘ચોમોલુંગમા’ કહેતા હતા.

તિબેટી લોકો તેને ‘તિબેટી ચોમોલુંગમા’, નેપાળી લોકો તેને ‘નેપાળી ચોમોલુંગમા’ અને ચીની લોકો તેને ‘ચીની ચોમોલુંગમા’ કહેતા હતા. કર્નલ એન્ડ્રુએ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયાને એક રિપોર્ટ મોકલાવ્યો કે ૧૫ નંબરના આ શિખરને સ્થાનિક ઇલાકાનું નામ આપીશું તો બીજા ઈલાકાવાળા લોકો નારાજ થઈ જશે તેથી ૧૫ નંબરના આ શિખરનું નામ જ્યોર્જ એવરેસ્ટના નામના આધારે ‘માઉન્ટ એવરેસ્ટ’ રાખવું. વાસ્તવિકતા એ હતી કે જ્યોર્જ એવરેસ્ટ તો ક્યારનાયે નિવૃત્ત થઈ ચૂક્યા હતા અને આ શિખરની ઊંચાઈ નક્કી કરવામાં તેમનો કોઈ ફાળો નહોતો. જે વ્યક્તિએ ૧૫ નંબરના શિખરની ઊંચાઈ નક્કી કરી તેને દુનિયાના ઊંચામાં ઊંચા શિખર તરીકે જાહેર કર્યું. તેવા રાધાનાથની યોગ્યતાને અંગ્રેજોએ નામ આપવાની બાબતમાં નકારી દીધું. આ એક પ્રકારનો દગો હતો.

તા. ૧૦ નવેમ્બર, ૧૯૦૪ના રોજ પ્રગટ થયેલી નેચર પત્રિકામાં લખવામાં આવ્યું છે કે, હિમાલયના ૧૫ નંબરના શિખરની ઊંચાઈની સચોટ ગણતરી કરી તેને વિશ્વના ઊંચા શિખર તરીકે જાહેર કરનાર રાધાનાથ સિકદારને તેનું શ્રેય આપવાના બદલે તે સન્માન બ્રિટિશ સરકારે જ્યોર્જ એવરેસ્ટને આપી દીધું.

અલબત્ત, ઈ.સ. ૧૮૨૮માં ‘ધી ઇંગ્લિશમેન’ નામના પુસ્તકમાં ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના અધ્યાપક મેજર કેનેથ મેસને ‘હિમાલયન રોમાન્સ’ નામનો એક લેખ લખ્યો. એમાં તેમણે માઉન્ટ એવરેસ્ટ શોધી કાઢવાનું તમામ શ્રેય રાધાનાથ સિકદારને આપ્યું પણ અંગ્રેજોએ એ કામ કદી ના કર્યું. તે પછી ભારત સરકારે પણ એ ભૂલ સ્વીકારી નથી. દિલ્હીમાં બેઠેલાઓને તો રાધાનાથ સિકદાર કોણ હતા તેની પણ ખબર નથી.