આ ગાંધીજીની કલ્પનાનું સ્વરાજ નથી

• ભય, ભૂખ, ભ્રષ્ટાચાર અને બેકારીથી ત્રસ્ત ભારતને કોઈ મસીહાનો ઇંતજાર છે

આજે પ્રજાસત્તાક દિન છે. દિલ્હીમાં ભવ્ય પરેડ થશે. ભારતની ફોજના જાંબાઝ જવાનોની શાન જોવા મળશે. ભારતનાં અદ્યતન આયુધોનું પ્રદર્શન થશે. લશ્કરી બેન્ડ પર મધુર તર્જ સાંભળવા મળશે. આકાશમાં હવાઈદળનાં યુદ્ધ વિમાનોની ગર્જના સાંભળવા મળશે. ભારતને આઝાદ અને પ્રજાસત્તાક જોવા માટે ગાંધીજી, સરદાર અને નહેરુએ જે સંઘર્ષ કર્યો હતો અને જે સ્વપ્નો નિહાળ્યાં હતાં તે ખરેખર સાકાર થયાં છે ખરાં? એ પ્રશ્ન આજે પણ જ્યાં અને ત્યાં ઊભો જ છે.

ચાલો, એક અતીત પર નજર નાંખીએ. એ વખતે મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી વિલાયતથી બેરિસ્ટરની ડિગ્રી લઈને દક્ષિણ આફ્રિકામાં વકીલાત કરવા ગયા. તેઓ ટ્રેન દ્વારા એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે જઈ રહ્યા હતા. તેમના એક અંગ્રેજ મિત્ર પોલોક તેમને સ્ટેશને મૂકવા આવ્યા હતા. તેમણે મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીને એક નાનકડું પુસ્તક આપતાં કહ્યું: આ પુસ્તક રસ્તામાં વાંચી શકાય તેવું છે, વાંચી જજો.

ગાંધીજી તેમની આત્મકથામાં લખે છેઃ “એ પુસ્તક ઇંગ્લેન્ડના લેખક જ્હોન રસ્કિન દ્વારા લિખિત ‘અન ટુ ધિસ લાસ્ટ’ હતું. એ પુસ્તક હાથમાં લીધા પછી હું તેને છોડી ન શક્યો. એ પુસ્તકમાં સૂચવેલા વિચારો અમલમાં મૂકવા મેં ઈરાદો કર્યો.”

જ્હોન રસ્કિનના એ પુસ્તકે મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીને ‘ગાંધીજી’ બનાવી દીધા. એ પુસ્તકની એમની પર એટલી અસર થઈ કે તેમણે બેરિસ્ટરી છોડી દીધી અને દીન દરિદ્રનારાયણો માટે જ છેક છેલ્લી ઘડી સુધી બેરિસ્ટરી કરી. રસ્કિનની જે વાત ગાંધીજીને સ્પર્શી ગઈ તે એ હતી કે, (૧) પૂંજીપતિઓ ગમે તેટલું કમાય પરંતુ તેનો લાભ સમાજના છેલ્લા માણસને મળવો જોઈએ. (૨) અસલ સ્વરૂપ માનવતા સ્વયં છે. પૈસો એ તો તેના પડછાયા પાછળની દોડ છે. (૩) જીવન કરતાં અધિક કોઈ સંપત્તિ નથી. (૪) ભૂમિ, ખનીજ- ખાણ, જળધોધ જેવી કુદરતી સંપત્તિ તથા સંદેશાવ્યવહારનાં સાધનોનું રાષ્ટ્રીયકરણ હોવું જોઈએ. (૫) દરેકને દરેકની ક્ષમતા મુજબ વળતર મળવું જોઈએ. (૬) દરેકને આવશ્યકતા મુજબ વળતરનો સિદ્ધાંત લાગુ પડવો જોઈએ. (૭) ધનિક અને શાણા લોકોએ પોતાની ધનસંપત્તિનો અને શાણપણનો ઉપયોગ સહુના ભલા માટે કરવો જોઈએ.

જ્હોન રસ્કિનના આ વિચારો પછી ગાંધીજીએ ધનિકોને સલાહ આપી હતી કે, તમારી ક્ષમતાથી મેળવેલી કરોડોની સંપત્તિ તમે અવશ્ય મેળવો, પણ સમજી લેજો કે આ સંપત્તિ તમારી નથી, લોકોની છે. પોતાને ખપ કરતાં વધુ મેળવવું કે સંઘરવું તે ધન એક પ્રકારની ચોરી જ છે. જ્યાં સુધી મુઠ્ઠીભર પૈસાવાળા અને ભૂખ્યા રહેતા કરોડો લોકો વચ્ચે બહોળું અંતર રહેશે ત્યાં સુધી અહિંસાના પાયા પર ચાલતો રાજ્ય વહીવટ સંભવિત નથી. સ્વતંત્ર હિન્દુસ્તાનમાં દેશનો તવંગર માણસ જેટલી સત્તા ભોગવતો હશે તેટલી જ ગરીબોની હશે. તેમાં નવી દિલ્હીના મહેલો અને તેમની બાજુમાં જ આવેલા ગરીબ મજૂર વસતીનાં ઘોલકાંઓ વચ્ચે આજે જે કારમો તફાવત દેખાય છે તે એક દિવસભર પણ નહીં નભે. ધનિકવર્ગ પોતાની સંપત્તિનો અને કૌશલ્યનો ઉપયોગ સહુનાં હિત માટે એક ટ્રસ્ટ તરીકે કરવાનો છે.

ગાંધીજીને એક જમીનદાર યજમાને સોનાના વાસણમાં ફળ અને દૂધ પીરસ્યાં. તેનો પ્રત્યાઘાત આપતાં તેમણે કહ્યું: આ સોનાનાં વાસણ ક્યાંથી આવ્યાં? દેખીતી રીતે રૈયતને ચૂસીને. હું રાજાના મહેલ કે ધનિકોનો વિરોધી નથી, પરંતુ મારી તેમને વિનંતી છે કે ગરીબોથી તેમનું અંતર વધારનારી ખાઈ ઘટાડવા તેઓ કાંઈક અવશ્ય કરે.

રસ્કિન અને ગાંધીજી એ બંને કહેતા હતાઃ “આજે જો કોઈ ગુનેગાર હોય તો તે ઔદ્યોગિકીકરણ છે. ઔદ્યોગિકીકરણે શ્રમની પ્રતિષ્ઠા અને હસ્ત કૌશલ્યનો નાશ કર્યો છે. ઔદ્યૌગિકીકરણે શાંતિમય ગ્રામસમાજના મધુર સમાજજીવનનો નાશ કર્યો છે.”

તે પછી ગાંધીજીએ કહ્યું: હિન્દુસ્તાનને ખરું સ્વરાજ્ય મળવું જોઈએ, પરંતુ એને તે નાશ કરનારાં ઈલાજો કે કારખાનાંઓ કરવાથી નહીં મળે. ઉદ્યમ જોઈએ પણ તે ખરે રસ્તે. હિન્દુસ્તાનની ભૂમિ એક વેળા સુવર્ણભૂમિ ગણાતી હતી. આજે પણ ભૂમિ તો તેની તે જ છે, પરંતુ માણસો બદલાઈ ગયા છે તેથી એ જ ભૂમિ વેરાન લાગે છે. હિન્દુસ્તાન સુવર્ણભૂમિ હતી, કારણ કે હિન્દી લોકો સુવર્ણરૂપે હતા. દરેક હિન્દી ‘સત્ય’નો આગ્રહ રાખશે તો હિન્દુસ્તાનને ઘરે બેઠાં સ્વરાજ્ય આવશે. સ્વરાજ્ય સહુએ સહુ માટે મેળવવાનું છે.

ગાંધીજી અને રસ્કિનની વિચારધારામાં સમાજના છેવાડાના માનવી અને દરિદ્રનારાયણની ચિંતા હતી. એ પુસ્તકના પ્રભાવથી જ ગાંધીજીએ ‘સર્વોદય’ અને અંત્યોદય’ જેવા શબ્દો અને વિચારો આપ્યા હતા. આજની નવી પેઢીને, આજના નેતાઓને અને આજના પૂંજીપતિઓને તો આ શબ્દો પણ યાદ નહીં હોય. ગાંધીજીએ આ દેશમાં કેવા પ્રકારના સ્વરાજ્યની કલ્પના કરી હતી અને આજે શું પરિસ્થિતિ છે તે જોવા હયાત નથી તે સારું જ છે, નહીંતર તેઓ દુઃખી થઈ જાત. ગાંધીજીની ઇચ્છા વિરુદ્ધ ખાણ-ખનીજો, કુદરતી સંપદાઓ અને સંદેશાવ્યવહારનાં સાધનોનું ખાનગીકરણ થઈ ગયું છે. નેતાઓએ કોલસાની ખાણો વેચી મારી છે. કોઈને પોતાની ક્ષમતા મુજબનું વળતર મળતું નથી. કોઈને પણ પોતાની આવશ્યકતા જેટલું મળતું નથી. દિલ્હીમાં એક ડોલ પાણી પર દસ જણા નભે છે. બિહાર અને ઝારખંડના આદિવાસી વિસ્તારોના દરિદ્રનારાયણો કીડી-મકોડા ખાઈને પેટ ભરે છે. ધનિકોનાં મહાલયોમાં સેંકડો દીવાઓ અને ઝુમ્મરોમાં રોશની થાય છે, પરંતુ દેશનાં લાખો ગામડાંઓમાં હજુ કોડિયું જ બળે છે. મુંબઈ જેવા શહેરમાં એક ધનપતિ રૂપિયા ૬૦૦૦ કરોડના બંગલામાં રહે છે અને એ જ મુંબઈ એશિયાની મોટામાં મોટી ઝૂંપડપટ્ટી ધરાવે છે. ધનિકોના બાથરૂમમાં પણ એરકંડિશનર્સ કે હીટર્સ છે જ્યારે બીજી બાજુ દેશની ૪૦ કરોડ મહિલાઓ જાહેરમાં શૌચક્રિયા માટે જાય છે. ધનિકો અને ગરીબો વચ્ચેની ખાઈ વધુ ઊંડી થઈ છે.

આ તો શ્રીમંતોની વાત થઈ પરંતુ બીજી બાજુ દેશના તમામ પક્ષોના રાજનેતાઓનું જીવન ધનવાનોને પણ શરમાવે તેવું છે. કેટલાક રાજનેતાઓ એટલું કમાયા છે કે તેમણે પૈસા સ્વિસ બેન્કોમાં છુપાવવા પડયા છે. કેટલાક રાજનેતાઓની સુરક્ષા માટે દોઢ હજાર પોલીસ, ઢગલાબંધ કમાન્ડોઝ અને નવ નવ મોટરકારોનું સુરક્ષાકવચ જોઈએ છે ત્યારે બીજી બાજુ આમ આદમી રોજ લૂંટાય છે, એકલદોકલ યુવતી પર રોજ બળાત્કાર થાય છે. કેટલાક નેતાઓએ સાદગી અને સત્ય એ બેઉને કોરાણે મૂકી દીધાં છે. અસત્ય, જૂઠાં જૂઠાં વચનો અને જ્ઞાતિ કે કોમવાદ પર રાજનીતિ ચાલે છે. નિર્દોષ લોકોનાં મોત પર પણ રાજનીતિ ચાલે છે. આ દેશના કારખાનેદારો કરતાં શ્રીમંત નેતાઓની સંખ્યા વધુ છે. ગાંધીજીએ પૂંજીપતિઓને એક ટ્રસ્ટી તરીકે વર્તવા કહ્યું હતું. આજે એ જ પૂંજીપતિઓએ કેટલાક નેતાઓને ખરીદી લીધા છે. કેટલાક નેતાઓ તો દરિદ્રનારાયણો માટે નહીં પરંતુ ઉદ્યોગપતિઓ માટે જ સરકાર ચલાવતા હોય એમ લાગે છે. ગાંધીજી એક પોતડી પર જ જીવન ગુજારતા રહ્યા, પરંતુ આજના નેતાઓ દિવસમાં ત્રણ વખત વસ્ત્રો બદલે છે. એક મહિલા નેતા પાસે ૧૦,૦૦૦ સાડીઓ ને એટલાં જ જૂતાં છે. એક મહિલા નેતા પોતાનાં સેન્ડલ ખરીદવા હેલિકોપ્ટર મોકલે છે.

માત્ર નેતાઓ જ નહીં, પરંતુ દેશના ઉચ્ચ અધિકારીઓ દેશનો એક બીજો મોટો ધનિકવર્ગ છે. રેશનકાર્ડ પણ પૈસા આપ્યા વગર મળતું નથી. દુકાનનું લાઇસન્સ પણ પૈસા આપ્યા વગર મળતું નથી. પૈસા આપ્યા વગર જમીન એનએ થતી નથી. પૈસા આપ્યા વગર મકાનના પ્લાન પાસ થતા નથી. દેશનાં સચિવાલયોમાં બેસતા ઉચ્ચ અધિકારીઓ ૨૦૦-૫૦૦ કે ૧૦૦૦ કરોડના આસામીઓ છે. આ દેશની સંપત્તિના અસલી માલિકો હવે ૫૦૦૦ નેતાઓ અને ૫૦૦૦ અધિકારીઓ જ છે. તે બધાંની સામે પ્રજા ભયભીત છે. ભૂખી છે. ભ્રષ્ટાચારથી ત્રસ્ત છે. ગરીબ છે. ઠંડીમાં ઠૂંઠવાઈ રહી છે. વરસાદમાં ભીંજાઈ રહી છે અને બેકારીથી હિજરાઈ રહી છે.

આ ગાંધીજીએ કલ્પેલું સ્વરાજ્ય નથી, નથી ને નથી જ. દેશના કરોડો લોકો ફરી એક વાર કોઈ મસીહાની રાહ જોઈ રહ્યા છે. કોઈ સાચા આમ આદમીની રાહ જોઈ રહ્યા છે અને દેશને ફરી એવો કોઈ આમ આદમી મળશે ત્યારે અંગ્રેજોની જેમ હાલના તમામ પક્ષોના નેતાઓએ ભાગવું પડશે.

www. devendrapatel.in