૨૦૧૪: પ્રેસિડેન્શિયલ શૈલીનું ઇલેક્શન

રેડ રોઝ – દેવેન્દ્ર પટેલ

૨૦૧૪ને હજુ વાર છે, પરંતુ લોકસભાની ચૂંટણીની અત્યારથી જ તૈયારીઓ થવા લાગી છે. મોટામાં મોટો ફરક એ છે કે ૨૦૧૪ની ચૂંટણીઓમાં કયો રાજકીય પક્ષ સત્તા પર આવશે તે વાતની ચર્ચા કરતા કોણ વડાપ્રધાન બનશે તેના તર્કવિતર્ક અને મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ વધુ પ્રગટ થઈ રહ્યા છે. ભારતમાં બ્રિટિશ પ્રકારની સંસદીય લોકશાહી છે,પરંતુ જે રીતે વડાપ્રધાનપદને લઈને અત્યારથી જાહેર અને ખાનગીમાં દાવા થઈ રહ્યા છે તે જોતાં હવે એ વાત સ્પષ્ટ છે કે ૨૦૧૪ની ચૂંટણી અમેરિકાની પ્રમુખશાહી પદ્ધતિ પ્રકારની ચૂંટણી જેવી હશે. ભારતમાં હાલ લોકસભામાં ચૂંટાયેલા સાંસદો વડાપ્રધાન નક્કી કરે છે જ્યારે અમેરિકામાં ખુદ પ્રજા જ પ્રેસિડેન્ટ કોણ બનશે તે નક્કી કરે છે. ભારતમાં આ પદ્ધતિ ન હોવા છતાં વિવિધ પક્ષોના નેતાઓ વડાપ્રધાનપદ માટે અત્યારથી જ મેદાનમાં છે.

કોંગ્રેસને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળ યુપીએનું ગઠબંધન બહુમતીમાં આવે તો રાહુલ ગાંધી વડાપ્રધાનપદના ઉમેદવાર નિશ્ચિત છે. રાહુલ ગાંધીએ તેમને ભાવિ વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર તરીકે જાહેરમાં બોલવા ના પાડી હોઈ છતાં ખુશામતખોરો એક પણ તક છોડતાં નથી. જયપુરની ચિંતન શિબિરે રાહુલ ગાંધીને ડીફેક્ટે રાષ્ટ્રીય પ્રમુખ બનાવી જ દીધા છે. રાહુલ ગાંધી હવે ૪૩ વર્ષની વયના થઈ ચૂક્યા છે તેથી કેટલાક માને છે કે તેઓ પરિપક્વ થઈ ચૂક્યા છે. જવાહરલાલ નહેરુએ પણ આ જ ઉંમરમાં કોંગ્રેસ પક્ષનું નેતૃત્વ સંભાળ્યું હતું આ જ ઉંમરમાં ઇન્દિરા ગાંધી અને રાજીવ ગાંધીએ પણ પક્ષનું નેતૃત્વ સંભાળ્યું હતું ફરક એટલો છે કે ઇન્દિરા ગાંધી એકાધિકારવાદી હતાં. રાજીવ ગાંધી સરળ અને મિલનસાર હતા. રાહુલ ગાંધી રિઝર્વ્ડ લાગે છે. આમ જનતાની સાથે જલદી હળીમળી જતા નથી. મોટા મોટા કોંગ્રેસી નેતાઓએ પણ તેમને મળવા દિવસોના દિવસો સુધી ઇંતજાર કરવો પડે છે.

રાહુલ ગાંધીનું જમા પાસું તેમની સાદગી છે. તેમની ઇમેજ સ્વચ્છ છે. યુવાન છે, સોહામણા છે પણ મોંઘવારી અને કેટલાક લોકોના ભ્રષ્ટાચાર સામે તેઓ કેવાં પગલાં લેવા માંગે છે તે અંગે તેઓએ દેશની જનતાને ભરોસો આપવો પડશે. ૨૦૧૪ની ચૂંટણી તેમના માટે એક અગ્નિપરીક્ષા હશે.

ભાજપાના નેતૃત્વ હેઠળ એનડીએની બહુમતી આવે તો ભાજપા અને આરએસએસ નરેન્દ્ર મોદીને જ વડાપ્રધાન તરીક જોવા માંગે છે. ખુદ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘને પણ ખબર છે કે નરેન્દ્ર મોદી એકાધિકારવાદી હોવા છતાં તેમની લોકપ્રિયતા જ ભાજપાને સત્તાની નજીક લઈ જઈ શકે છે. ભાજપા અને સંઘ કરતાં નરેન્દ્ર મોદીનું કદ ઊંચું છે. તેમાં પ્લસ પોઇન્ટ તેમનું વ્યક્તિત્વ, હાઈટેક પ્રચારતંત્ર, વક્તૃત્વ અને મનીપાવર છે. દેશના ઉદ્યોગપતિઓ પણ નરેન્દ્ર મોદીની લોકપ્રિયતાની તુલના જવાહરલાલ નહેરુ સાથે કરી રહ્યા છે. પક્ષના વરિષ્ઠ નેતા યશવંતસિંહાએ નરેન્દ્ર મોદીને વડાપ્રધાનપદના ઉમેદવાર તરીકે જાહેર કરવા સહુથી પહેલું તીર છોડયું હતું. રામ જેઠમલાણી પણ મોદીની તરફેણ કરી રહ્યા છે. ભાજપાના ઘણા વરિષ્ઠ રાષ્ટ્રીય નેતાઓ ભીતરથી કોઈ બીજો જ સૂર આલાપી રહ્યા છે, પરંતુ બધા એ વાત તો સ્વીકારે જ છે કે મત ખેંચી લાવવા માટે તો મોદીનો ચહેરો જ જોઈએ. મોદીએ ગાંધીનગરથી દિલ્હી જવાના રસ્તા પરનાં કેટલાંક વિઘ્નો પાર કરી લીધાં છે.

ભારતના ઔદ્યોગિક જગતનું તેમને જબરદસ્ત પીઠબળ છે. અમેરિકા સિવાયના પશ્ચિમી દેશો પણ ૨૦૦૨નાં કોમી તોફાનો બાદ ઉભરેલા તેમના વિરોધની ધારને હવે કમ કરી રહ્યા છે. સંઘ પહેલાં તેમની પાર્ટી અને સંઘથી કોઈ પોતાને મોટું બનાવવાની વાત પસંદ કરતો નહોતો પરંતુ હવે સંઘ પણ મોદીકાર્ડ ખેલવાની લાઈનમાં આવી ગયો છે. મોદીના નામથી ભાજપાની કેડર પણ ઉત્સાહિત છે.

અલબત્ત, નરેન્દ્ર મોદીએ હજુ કેટલાંક વિઘ્નો પાર પાડવાનાં બાકી છે. પાર્ટીની અંદર અનેક પાર્ટીની બહાર પણ પોતાની છબી ઉદારવાદી બનાવવી પડશે.પાર્ટીના વરિષ્ઠ નેતાઓમાં પણ સ્વીકાર્ય બનવું પડશે. મોદીએ તેમના સાથી પક્ષો સાથે પણ મધુર સંબંધો બનાવવા પડશે.

જનતાદળ યુ હજુ તેમના માટે એક આડખીલી છે. એક અંદાજ પ્રમાણે મોદીએ વડાપ્રધાન બનવા માટે ભાજપાને કમ સે કમ ૨૦૦ બેઠકો અપાવવી પડશે.

મધ્યમવર્ગ નિર્ણાયક

૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં દેશનો મધ્યમવર્ગ મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવશે. કોંગ્રેસે ઇન્દિરા ગાંધીના શાસનમાં ગરીબ અને નીચલા વર્ગને વોટબેંક બનાવી હતી. બેંકોના રાષ્ટ્રીયકરણથી દેશની આમ જનતા માટે બેંકોનાં દ્વાર ખૂલી ગયાં હતાં. ગરીબો માટે આવાસ યોજના મત ખેંચી લાવવા સફળ રહી હતી, પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીને ગુજરાતમાં જીત મધ્યમવર્ગે અપાવી છે. ખાસ કરીને શહેરી મધ્યમવર્ગ તથા યુવા વર્ગ મોદીની સાથે રહ્યો છે. ગુજરાતમાં આ શક્ય બન્યું છે પણ તેનું રાષ્ટ્રીય કક્ષાએ પરીક્ષણ હજુ બાકી છે.

૧૯૪૭ પછી પરિસ્થિતિ બદલાઈ છે. મધ્યમવર્ગના મતદારોની સંખ્યા વધી છે. ૧૯૪૭માં મધ્યમવર્ગના મતદારોની ટકાવારી માત્ર બે ટકા હતી હવે તે ૩૭ ટકા જેટલી થઈ ગઈ છે. લોકસભા ક્ષેત્રની ૪૦ ટકા શહેરી વસ્તી મધ્યમવર્ગની છે. કોંગ્રેસે મધ્યમવર્ગ તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું પડશે. અણ્ણા હજારેના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલને શહેરી મધ્યમવર્ગ અને યુવાનોને સહુથી વધુ આર્કિષત કર્યા હતા. ટેલિવિઝન, ફેસબુક,ટ્વિટર્સ અને સોશિયલ મીડિયા આ બાબતમાં મહત્ત્વપૂર્ણ રોલ ભજવી રહ્યાં છે. રાહુલ ગાંધી યુવાન છે પરંતુ તેમણે હજુ યુવાનોનાં પ્રતીક તરીકે પોતાની જાતને ઉપસાવવા પુરુષાર્થ કરવો પડશે. તેમનાં દાદીની જેમ કોઈ અસાધારણ યોજનાઓ અને એજન્ડા સાથે બહાર આવવું પડશે.

નરેન્દ્ર મોદીએ વડાપ્રધાન બનવા ૨૦૦ બેઠકો ભાજપાને અપાવવી પડશે જ્યારે રાહુલ ગાંધીએ વડાપ્રધાન બનવા કોંગ્રેસને ૧૦૦ બેઠકો જ અપાવવી પડશે તેનું કારણ એ છે કે નરેન્દ્ર મોદીને એમના સાથી પક્ષોનો સાથ મર્યાદિત રહેશે. જ્યારે કોંગ્રેસની બિન સાંપ્રદાયિક નીતિના કારણે વધુ ને વધુ પ્રાદેશિક પાર્ટીઓનું સમર્થન રહેશે. તેની સામે ભાજપાએ ૧૮૦થી વધુ બેઠકો લાવવી હોય તો તેમની પાસે નરેન્દ્ર મોદી સિવાય બીજો કોઈ વિકલ્પ નથી.

૨૦૧૪માં વડાપ્રધાન બનવાની મહત્ત્વાકાંક્ષા રાખનારા બીજા ઘણા ઉમેદવારો છે. ભાજપાને ૧૮૦થી ઓછી બેઠકો મળે તો અરુણ જેટલી, સુષ્મા સ્વરાજ જેવાં નેતાઓ પણ વડાપ્રધાનપદ માટે તેમની ઉદારવાદી છબીને લઈને સાથી પક્ષોનો ટેકો લેવા દાવો કરી શકે છે. નરેન્દ્ર મોદી સામે સાથી પક્ષો વિરોધ કરે તો કોમ્પ્રોમાઇઝ કેન્ડિડેટ તરીકે એલ. કે. અડવાણી પણ વડાપ્રધાન બનવાનું સ્વપ્ન જોઈ રહ્યા છે. એવું કોંગ્રેસમાં પણ છે. કેટલાક લોકો પાસે લેખો લખાવી ૨૦૧૪માં ચિદમ્બરમ્ જ વડાપ્રધાન બનવા યોગ્ય છે તેવો પ્રચાર થઈ રહ્યો છે. તેમાં દક્ષિણ ભારતીયોની રાજનીતિ છે. ખુદ ડીએમકે પણ ચિદમ્બરમ્ને સમર્થન આપવા તૈયાર છે. ચૂંટણી પછી શંભુમેળા જેવી પરિસ્થિતિ પેદા થઈ જાય તો આંધ્રના ચન્દ્રાબાબુ નાયડુ અને તામિલનાડુનાં મુખ્યમંત્રી જયલલિતા પણ વડાપ્રધાન બનવા ભાજપા સહિત અન્ય પક્ષોનું સમર્થન માંગી શકે છે. ઉત્તર પ્રદેશનાં પૂર્વ મુખ્યમંત્રી માયાવતી પણ વડાપ્રધાનપદની રેસમાં છે. તેઓ દલીતકાર્ડ વટાવવા માંગે છે. ભાજપા જેવી સાંપ્રદાયિક પાર્ટીને સત્તા પર આવતી રોકવા તેઓ કોંગ્રેસનું સમર્થન માંગી શકે છે. આ ઉપરાંત મુલાયમસિંહ યાદવ ભાજપાને સત્તા પર આવતી રોકવા કોંગ્રેસનું સમર્થન માંગી શકે છે. ઉત્તરપ્રદેશના લોકો કહી રહ્યા છે કે આગામી વડાપ્રધાન કોઈ કિસાનપુત્ર હોવો જોઈએ અને તે મુલાયમસિંહ છે. બિહારમાં રામવિલાસ પાસવાનની સભાઓમાંથી પણ જે નારા ઊઠી રહ્યા છે તે જાણવા જેવા છે. પાસવાનની સભામાં લોકો પાસે બોલાવવામાં આવે છે દેશ કા નેતા પાસવાન જૈસા હો.

એ જ રીતે નરેન્દ્ર મોદીનો વિરોધ કરી રહેલા જનતાદળ યુના નેતા શરદ યાદવ પણ ભાજપાનો સાથ લઈને નીતીશ કુમારને વડાપ્રધાન બનવાનું તિકડમ ચલાવી રહ્યા છે. મમતા બેનરજી જાણે એમ કહેતાં હોય કે મને ફક્ત પશ્ચિમ બંગાળમાં જ રસ છે પરંતુ હવે તેમના પ્રદેશમાંથી પણ અવાજ ઊઠી રહ્યો છેઃ દેશેર નેતા મમતાદી, અર્થાત્ દેશનાં નેતા તો મમતા દીદી જ હોવાં જોઈએ.

ટૂંકમાં, ૨૦૧૪માં લોકો પક્ષને નહીં પણ પ્રમુખશાહી પદ્ધતિની જેમ વડાપ્રધાનને પસંદ કરશે.