ચીનીકમ

પૂર્વ મુખ્યમંત્રી જીતનરામ માંઝી સહિત ૧૬ ધારાસભ્યોને આવકવેરાની નોટિસ

રાજકારણીઓ એક નવો વર્ગ છે. રાજકારણ સ્વયં એક અલગ કોમ છે. રાજકારણીઓની એક અલગ જ્ઞાાતિ છે. એકવાર માણસ રાજકારણમાં પ્રવેશે તે પછી ચૂંટણી જીતવા જ્ઞાાતિના કાર્ડનો ઉપયોગ કરે છે. ચૂંટણી જીતી જાય તે પછી પોતાની નાત, જાત, કોમ કે જ્ઞાાતિને ભૂલી જઈ તેની રાજનીતિ પોતાના પરિવાર પૂરતી સીમિત કરી દે છે. દલિતો ગરીબ જ રહે છે અને દલિત નેતાઓ અમીર બની જાય છે. યાદવો ગરીબ રહે છે અને યાદવ નેતાઓ ધનવાન બની જાય છે. બની જાય છે કુર્મીઓ ગરીબ જ રહે છે અને કુર્મી નેતાઓ શ્રીમંત બની જાય છે. પછાત વર્ગના લોકો ગરીબ જ રહે છે, પણ તેમના નેતાઓ અમીર. આ ઉક્તિ ઉચ્ચ અને પછાતવર્ગના નેતાઓથી માંડીને જ્ઞાાતિવાદનું કાર્ડ કાયમ ખેલતાં મોટાભાગના રાજકારણીઓને લાગુ પડે છે.

બિહારની ચૂંટણીમાં નીતીશકુમારને છોડીને બીજા મોટાભાગના નેતાઓએ પરિવારવાદ જ ચલાવ્યો છે. લાલુ પ્રસાદ યાદવે પોતાના બંને પુત્રોને ચૂંટણી લડવા ટિકિટ આપી છે. રામવિલાસ પાસવાને પણ સગાં-સંબંધીઓને ટિકિટ આપી છે. ભાજપે સી. પી. ઠાકુરના પુત્ર વિવેક ઠાકુરને ટિકિટ આપી છે. આવા તો અનેક દૃષ્ટાંતો છે. આ તો માત્ર થોડાક નમૂના જ છે. વિધાનસભા કે લોકસભામાં કોઈ એક નેતા એકવાર ચૂંટાઈ જાય તે પછી જે તે મતક્ષેત્ર જે તે નેતાની જાગીર ગણવામાં આવે છે. ટિકિટ મળતાં પહેલાં સ્કૂટર પર ફરનાર નેતા મોટરકારમાં ફરવા માંડે છે. મોટરકારમાં ફરનાર વ્યક્તિ ટિકિટ મેળવ્યા પછી બીએમડબલ્યુ કે ઓડીમાં ફરવા માંડે છે. સુતરાઉ કપડાં રેશમી ઝભ્ભામાં પરિર્વિતત થઈ જાય છે અને વાસ્તવિકતા એ રહે છે કે, જ્ઞાાતિ કે કોમના મતોના સહારે તે ચૂંટાય છે તે જ્ઞાાતિના લોકોની હાલત કેવી હતી તેવી જ બદતર રહે છે.

આવકવેરા ખાતાએ ગઈ ચૂંટણી પછી આજ સુધીમાં જેમની સંપત્તિમાં પાંચ ગણો વધારો થયો છે તેવા બિહારના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી જીતનરામ માંઝીને અને ભારતીય જનતા પાર્ટીના ચાર સાંસદો સહિત ૧૬ લોકપ્રતિનિધિઓને નોટિસો આપી તેમની અચાનક વધી ગયેલી સંપત્તિ વિશે ખુલાસો માગ્યો છે. આ નેતાઓની ગઈ વિધાનસભાની ચૂંટણી પછી આજ સુધીમાં તેમની સ્થાવર અને જંગમ મિલકતોમાં પાંચ ગણો વધારો થયો છે. ૨૦૧૦ની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ અને ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચૂંટણીઓ દરમિયાન ચૂંટણીપંચ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવેલા સોગંદનામાના આધાર પર આ નોટિસો આપવામાં આવી છે. આવકવેરા ખાતાએ ભાજપના સ્ટાર પ્રચારક શત્રુઘ્ન સિંહા, ભોલા સિંહ, હરિ માંઝી અને સુશીલકુમાર સિંહને આવી નોટિસો આપી છે. મનોજકુમાર સિંહ,શ્રવણકુમાર અને નરેન્દ્ર યાદવને પણ આવકવેરા ખાતાએ નોટિસો આપી છે. આ ત્રણેય ધારાસભ્યો બિહાર વિધાનસભામાં મંત્રી છે. આ સિવાય બીજા જે ધારાસભ્યોને નોટિસો આપવામાં આવી છે તેમાં પૂર્ણિમા યાદવ, પ્રેમ રંજન પટેલ, ગુડ્ડી દેવી, મોહંમદ તારીક આલમ, કૃષ્ણનંદન પાસવાન, રમેશ ઋષિદેવ,પન્નાલાલ પટેલવ તથા સુનિલ પાંડેનો સમાવેશ થાય છે. આટલા રાજકારણીઓ ધનવાન કેવી રીતે બની ગયા તેનું સ્પષ્ટીકરણ આવકવેરા ખાતાએ માગ્યું છે.

બિનસરકારી સંગઠન બિહાર ઈલેક્શન વોચ અને એસોસિયેશન ફોર ડેમોક્રેટિક રિફોર્મ્સના અહેવાલ અનુસાર નીતીશકુમારના ૨૨ જેટલા સહયોગી મંત્રીઓની સંપત્તિમાં છેલ્લાં પાંચ વર્ષ દરમિયાન ૭૫ ટકા વધારો થયો છે. બિહારના શેરડી-ખાંડ ઉદ્યોગમંત્રી રંજુ ગીતાની સંપત્તિમાં ૨૦૧૦થી ૨૦૧૪ દરમિયાન ૧૭૮ ટકા વધારો થયો છે. બીજા નંબરે બિહારના વાહનવ્યવહાર ખાતાના મંત્રી રમઈ રામ આવે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમની સંપત્તિ વધીને રૂ. ૧ કરોડ ૩૬ લાખ થઈ ગઈ છે. બિહારમાં ૨૨માંથી ૧૩ મંત્રીઓની જાહેર કરેલી સંપત્તિ એક કરોડ રૂપિયા કરતાં વધુ છે. આ સંસ્થાઓના અહેવાલ અનુસાર બિહારના માનવ સંસાધન વિકાસ મંત્રી પ્રશાંતકુમાર શાહી પાસે બધા મંત્રીઓ કરતાં સૌથી વધુ સંપત્તિ છે. પ્રશાંતકુમાર શાહીએ તેમની પાસે રૂ. ૭ કરોડ ૨૯ લાખની સંપત્તિ હોવાની જાહેરાત કરી છે. માર્ગ ખાતાના મંત્રી રાજીવ રંજન ઉર્ફે લલ્લન સિંહે રૂ. ૫ કરોડ ૪૦ લાખની સંપત્તિની જાહેરાત કરી છે. અલબત્ત, નેતાઓએ જાહેર કરેલી આ સંપત્તિઓમાં જો કોઈની પાસે બેનામી સંપત્તિ હોય તો તેનો અહીં સમાવેશ થતો નથી. ચાલો, આપણા નેતાઓ પાસે બેનામી સંપત્તિ નહીં જ હોય એમ માની લઈએ તો પણ તેઓ જે જ્ઞાાતિ, જાતિ, વાડ કે કોમમાંથી આવે છે તે જ્ઞાાતિ, જાતિ, વાડ કે કોમના આમઆદમી પાસે એટલી સંપત્તિ ખરી ?

બિહારના મુખ્યમંત્રી નીતીશકુમારે પણ સતત બે વર્ષ દરમિયાન તેમની સંપત્તિમાં વધારો થયો હોવાની જાહેરાત કરી છે. મુખ્યમંત્રી નીતીશકુમારે ૨૦૧૨થી ૨૦૧૩ દરમિયાન તેમની સંપત્તિ રૂ. ૭૩ લાખની થઈ હોવાની ઘોષણા કરી છે. નીતીશકુમારની બિહારમાં સ્વચ્છ વ્યક્તિ તરીકેની છાપ છે અને તેમની પર ભ્રષ્ટાચારના કોઈ આરોપ હજી સુધી જોવામાં- સાંભળવામાં આવ્યા નથી. લાલુની બાબતમાં એવું નથી. ઘાસચારા કૌભાંડથી તેમની છબી ખરડાયેલી છે. તેઓ જેલની હવા પણ ખાઈ આવ્યા છે.

બિહાર ઇલેક્શન વોચ અને એસોસિયેશન ફોર ડેમોક્રેટિસ રિફોર્મ્સના અહેવાલ અનુસાર બિહારના પર્યટન મંત્રી જાવેદ ઇકબાલ અન્સારીની સંપત્તિમાં ૨૦૧૦થી ૨૦૧૪ દરમિયાન ૮૮ ટકા ઘટાડો થયો છે. ૨૦૧૦માં અન્સારીની સંપત્તિ રૂ. ૭૫ લાખ ૧૪ હજારની હતી તે ઘટીને ૨૦૧૪માં રૂ. ૮ લાખ ૮૬ હજાર જ થઈ ગઈ છે. આ એક આશ્ચર્યજનક વાત છે.

ચીનીકમ

બિહારમાં ‘જંગલરાજ-૨‘, સુશાસન કે વિકાસના મુદ્દા પર મતદાન થશે ?

બિહારની ચૂંટણી પર સમગ્ર દેશની નજર છે. ભાજપના નેતૃત્વવાળા ગઠબંધન એનડીએ પાસે કોઈ સ્થાનિક મજબૂત ચહેરો ના હોઈ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના ચહેરા સાથે એનડીએ મેદાનમાં ઊતર્યું છે. તેની સામે લાલુ-નીતીશ વગેરેનું મહાગઠબંધન નીતીશકુમારના ચહેરા સાથે મેદાનમાં છે. આ ચૂંટણી ભલે વિધાનસભાની છે, પરંતુ વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ એનડીએને પોતાનો ચહેરો આપ્યો હોઈ વડા પ્રધાને પોતાની પ્રતિષ્ઠા દાવ પર લગાવી છે. આડકતરી રીતે આ ચૂંટણીનાં પરિણામો કેન્દ્રમાં નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વવાળી સરકારનું મૂલ્યાંકન પણ હશે.

આ ચૂંટણીમાં અગાઉ મુખ્યમંત્રી તરીકે રહી ચૂકેલા લાલુ પ્રસાદ યાદવ નીતીશકુમારની સાથે છે. કેટલાક સમય પહેલાં તેઓ બંને એકબીજાની સામે હતા. આજે ભાજપ સામે મતો વહેંચાઈ ના જાય તે માટે એક થયા છે. જાહેર સભાઓમાં વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી ખુલ્લેઆમ પબ્લિકને પૂછે છે : “શું તમારે જંગલરાજ-૨ જોઈએ છે ?”

આ ઇશારો લાલુ યાદવ પ્રત્યે જ છે. બિહારમાં કેટલાક લોકો માને છે કે, નીતીશકુમારે બિહારમાં ઘણું કામ કર્યું છે, પરંતુ લાલુ પ્રસાદ યાદવને સાથે રાખીને ઘણી મોટી ભૂલ કરી છે. કેટલાક લોકો કહે છે કે, બિહારમાં લાલુ પ્રસાદ યાદવના શાસન દરમિયાન શેરીઓમાં ગુંડાઓનું રાજ હતું. ગામડાંઓમાં નાનાં નાનાં બાળકોનાં અપહરણ થતાં હતાં. પંદર વર્ષના શાસન દરમિયાન લાલુએ જંગલરાજ સિવાય બીજું કાંઈ કર્યું નથી. લાલુ ફરી આવી જશે તો બિહારમાં ભયજનક પરિસ્થિતિ પેદા થશે એવો ડર લોકોને સતાવી રહ્યો છે.

દોસ્ત પછી દુશ્મન અને તે પછી સાથી બનેલા લાલુ-નીતીશકુમાર ૧૦૧-૧૦૧ બેઠકો પર ચૂંટણી લડી રહ્યા છે. કોંગ્રેસ પણ તેમની સાથે છે. બિહારમાં વિધાનસભાની કુલ ૨૪૩ જેટલી બેઠકો છે. તા. ૧૨ ઓક્ટોબરથી શરૂ થનારી ચૂંટણી તા. ૫મી નવેમ્બરે પાંચ તબક્કામાં પૂરી થશે. પરિણામો તા. ૮મી નવેમ્બરે આવશે. બિહારની આ ચૂંટણીમાં લોકો કહી રહ્યા છે કે, “અમે નીતીશકુમાર પાછા સત્તા પર આવે તેમ ઇચ્છીએ છીએ, પણ લાલુ નહીં.” એક સ્થાનિક તબીબ કહે છે કે, બિહારમાં જ્યારે લાલુ પ્રસાદ મુખ્યમંત્રી હતા ત્યારે મારે મારું ક્લિનિક સાંજે છ વાગે બંધ કરી દેવું પડતું હતું. લાલુ-રાબડીદેવીના શાસન દરમિયાન લોકો રાત્રે ઘરની બહાર પગ મૂકતાં પણ ડરતા હતા. ૧૯૯૦થી ૨૦૦૫ સુધી લાલુ-રાબડીદેવીનું રાજ હતું. એ વખતે ધોળા દિવસે બજારોમાં બોમ્બ ફૂટતા હતા. ગુંડાઓ વેપારીઓના અપહરણ પણ કરતા, પૈસા પડાવતા હતા.

એ જ તબીબ હવે કહે છે : “હવે હું મારું ક્લિનિક મોડી રાત સુધી ખુલ્લું રાખી શકું છું. લાલુના શાસનમાં રાત્રે વીજળી જ નહોતી. હવે એવું નથી. નીતીશકુમારના આવ્યા બાદ હવે રસ્તા પણ સુધર્યા છે.”

બિહારમાં નીતીશકુમારની છબી એક સ્વચ્છ રાજકારણી તરીકેની છે. તેઓ આકરા શબ્દોનો પ્રયોગ ભાગ્યે જ કરે છે. એની સાથેસાથે નીતીશકુમાર તેમના વિચારોમાં અને નિર્ણયોમાં મક્કમ છે. ભારતીય જનતા પાર્ટીએ ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચૂંટણી પહેલાં ભાવી વડા પ્રધાનપદના ઉમેદવાર તરીકે નરેન્દ્ર મોદીનું નામ નક્કી કર્યું ત્યારે વર્ષો જૂના એનડીએ સાથેના ગઠબંધનમાંથી તેમણે બહાર નીકળી જવાનું પસંદ કર્યું હતું. પટણામાં ભાજપના નેતાઓને જમવા માટે તેમણે આપેલું નિમંત્રણ તેમણે જ રદ કરી દીધું હતું. ૨૦૧૪ની ચૂંટણી પૂર્વે એક તબક્કે જેઓ ભારતના વડા પ્રધાનપદની રેસમાં હતા તેમાં તેમનું નામ પણ બોલાતું હતું. અટલજી સાથે તેમના નિકટના સંબંધો રહ્યા છે. બિહારની ચૂંટણીની વૈતરણી નીતીશકુમારે પોતાની તાકાતે પાર કરવી રહી. લાલુ તેમના માટે ફાયદો કરાવે છે કે નુકસાન તે સમય જ કહેશે.

લાલુ પ્રસાદના વેવાઈ અગાઉ લાલુ-નીતીશકુમારના મહાગઠબંધનમાં જોડાયા હતા, પરંતુ ગઠબંધને તેમને પાંચ જ બેઠકો ઓફર કરતાં મુલાયમસિંહ એ ગઠબંધનથી અલગ થઈ ગયા છે અને તેમની સમાજવાદી પાર્ટીએ શરદ પવારની એનસીપી સાથે જોડાણ કરીને અલગ ચોકો ઊભો કર્યો છે. આ ચૂંટણીમાં તેમનો તો બહુ ગજ વાગશે નહીં, પરંતુ કેટલીક બેઠકો પર તેઓ લાલુ-નીતીશને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

બિહારના બે દલિત આગેવાનો રામવિલાસ પાસવાન અને જીતનરામ માંઝી એનડીએ સાથે છે. જીતનરામ માંઝી મહાદલિત નેતા તરીકે ઓળખાય છે. રામવિલાસ પાસવાન અને તેમના પુત્રએ ટિકિટોની વહેંચણીમાં ભાઈ-ભત્રીજાવાદ અપનાવ્યો હોવાનો આક્ષેપ થયો છે, છતાં માંઝી અને પાસવાન એનડીએ માટે ફાયદાકારક સાબિત થઈ શકે છે.

ઓલ ઇન્ડિયા મજલીસ-એ-ઇત્તેહાદુદ મુસ્લિમીનના નેતા અસદુરીન ઓવૈસી મુસલમાનોના નવા સ્ટાર લીડર તરીકે ઊપસી રહ્યા છે. તેઓ ઇંગ્લેન્ડથી ભણીને આવેલા બોલકા નેતા છે. ઊર્દુ અને અંગ્રેજી એમ બંને ભાષાઓ અસ્ખલિત પ્રવાહમાં બોલી શકે છે. તેમની દલીલોમાં ચાલાકી અને તર્ક પણ હોય છે. બહારથી તેઓ ભાજપના વિરોધી લાગે છે, પરંતુ બિહારના સીમાંચલ વિસ્તારની ૨૪ બેઠકો પર તેમના પક્ષ તરફથી ઉમેદવારો ઊભા રાખવાના છે. આ કારણે દેખીતી રીતે જ જે મુસ્લિમ મતો લાલુ-નીતીશના મહાગઠબંધનને મળવાના હતા તે હવે ઓવૈસીની પાર્ટીને મળશે. ઓવૈસીના કેટલા ઉમેદવારો જીતશે તે કહી શકાય નહીં, પરંતુ તેઓ આડકતરી રીતે એનડીએને મદદ કરશે. આ કારણે કેટલાકે તેમને ભાજપના એજન્ટ કહ્યા છે, પરંતુ તેની સામે ઓવૈસીની દલીલ છે કે, ઝારખંડ,હરિયાણા કે રાજસ્થાનમાં ભાજપ જીત્યું તે શું મારા કારણે જીત્યું હતું ? લાગે છે કે, ઓવૈસી એક લાંબી રાજકીય ગેમ ખેલી રહ્યા છે.

બિહારની ચૂંટણીની પૂર્વસંધ્યાએ સંઘના વડા મોહન ભાગવતે કહ્યું કે, દેશમાં અનામત નીતિની પુનઃ સમીક્ષા થવી જોઈએ અને આર્થિક આધાર પર જ અનામત હોવી જોઈએ.” ભાગવતનું આ બયાન એનડીએને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

આજે ગાંધીજીનો જન્મદિવસ.

સંવત ૧૯૨૫ના ભાદરવા વદ ૧૨ના દિવસે અર્થાત્ ઈ.સ. ૧૮૬૯ની બીજી ઓક્ટોબરે પોરબંદરમાં જન્મેલો એક સામાન્ય બુદ્ધિવાળો, ગરબડિયા અક્ષરોવાળો,ડરપોક અને જુઠ્ઠુ બોલતો, ચોરી કરીને બીડી પીતો કિશોર એક દિવસ આ યુગનો ‘મહાપુરુષ’ બની જશે એવંું કોઈ પણ જ્યોતિષીએ ભાખ્યું નહોતું. પોતાના બચપણથી માંડીને અંત સુધી જીવનને જેવું છે તેવું આરપાર લોકો સમક્ષ મૂકી શકે તેવી આજે કોઈની હિંમત નથી. ગાંધીજીની આત્મકથા વાંચ્યા પછી લાગે છે કે  બીજા કોઈને પણ આત્મકથા લખવાનોે અધિકાર નથી.

‘સત્યના પ્રયોગો’માં ગાંધીજી લખે છેઃ ”બચપણમાં કોઈ મને નિશાળમાં મૂકવા આવેલું તેવું યાદ છે. મુશ્કેલીથી થોડુંક શીખેલો. તે કાળે છોકરાઓની સાથે હું મહેતાને ગાળ દેતાં શીખેલો. હું અનુમાન કરું છું કે મારી બુદ્ધિ મંદ હશે, અને યાદશક્તિ કાચી હશે. હું અતિશય શરમાળ છોકરો હતો. નિશાળમાં મારા કામ સાથે જ કામ હતું. ઘંટ વાગવાના સમયે પહોંચવું અને નિશાળ બંધ થયે ભાગવું. મને કોઈનીયે સાથે વાતો કરવાનું ગમતું નહીં. કોઈ મારી મશ્કરી કરશે તો? એવી બીક રહેતી.”

તેઓ લખે છે : ”દક્ષિણ આફ્રિકામાં વકીલાત કરતાં મેં એક ટેવ પાડી હતી. મારું અજ્ઞાાન હું અસીલો પાસે છુપાવતો નહોતો, બીજા વકીલ સમક્ષ પણ નહીં. જ્યાં જ્યાં મને ખબર ના પડે ત્યાં હું મારા અસીલને બીજા વકીલ પાસે જવાનું કહેતો અથવા બીજા વધુ અનુભવી વકીલની સલાહ લેવાનું કહેતો.”

બાપુ આઝાદી માટે સત્યાગ્રહ કરતાં અને ત્યારે જેલમાં ગયા હતા. આ સંદર્ભમાં તેઓ હળવાશથી લખે છે : ‘વાંચનાર જાણે છે કે હું રીઢો થયેલો ગુનેગાર છું. ૧૯૨૨ના માર્ચ મહિનામાં હું કેદમાં પુરાયો હતો તે મારી જિંદગીની પહેલી કેદ નહોતી. દક્ષિણ આફ્રિકામાં ત્રણ વાર હું ગુનેગાર ઠરી ચૂક્યો હતો. દક્ષિણ આફ્રિકાની સરકાર મને તે વખતે એક જોખમકારક કેદી ગણતી હતી. તેથી એક જેલમાંથી બીજી જેલમાં ફેરવવામાં આવતો. હિંદુસ્તાનમાં આવ્યા પછી જેલમાં જતાં પહેલાં હું છ જેલોનો અનુભવ લઈ ચૂક્યો હતો, એટલા જ જેલ સુપરિન્ટેન્ડન્ટ અને એટલા જ જેલરો સંપર્કમાં આવી ચૂક્યો હતો. મને અમદાવાદની સાબરમતી જેલમાં લઈ જવાયો ત્યારે બીજાઓની જેમ મને કઠતું નહોતું. પ્રેમથી વધુ વિજય મેળવવા માટે એક ઘર બદલીને બીજા ઘેર જતો હોઉં તેમ મને લાગતું.”

બાપુએ જીવનના મોજશોખ અને જરૂરિયાતો ક્રમશઃ કેવી રીતે ઓછી કરી તેનું વર્ણન તેમના જ શબ્દોમાં: ”જેમ ધોબીની ગુલામીમાંથી હું છૂટયો તેમ નાઈની ગુલામીમાંથી પણ છૂટવાનો પ્રસંગ આવ્યો. પ્રિટોરીયામાં હું એક અંગ્રેજ વાળ કપાવવાની દુકાને પહોંચ્યા. તેણે મારી વાળ કાપવાની ઘસીને ના પાડી. તેણે ના પાડતી વખતે અત્યંત તિરસ્કાર બતાવ્યો તે વધારામાં. મને દુઃખ થયું. હું પહોંચ્યો બજારમાં. વાળ કાપવાનો સંચો ખરીધ્યો. અને અરીસા સામે ઊભા રહી મેં જાતે જ મારા વાળ કાપ્યા. વાળ જેમ તેમ કપાયા તો ખરા, પણ પાછળના વાળ કાપતા મુશ્કેલી પડી. હું એવા વાળ સાથે કોર્ટમાં ગયો. બધા મને જોઈને હસવા લાગ્યા.

મેં કહ્યું: ‘ના, મારા કાળા માથાનો સ્પર્શ કોઈ ગોરા નાઈ શા માટે કરે ? એટલે જેવા તેવા પણ હાથે કાપેલા વાળ મને વધુ પ્રિય છે.’

જીવનના કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં બાપુએ ખેડાણ ના કર્યું હોય એવું બન્યું નથી. ‘સત્ય અને અહિંસા’ નામના અમોઘ શસ્ત્રની અને સત્યાગ્રહની શોધ કરનાર બાપુએ દક્ષિણ આફ્રિકામાં એેક છાપું પણ કાઢયું હતું. ” Young India” અને ”નવજીવન”ના તેઓ તંત્રી પણ હતા. બાપુ અખબારો માટે લખે છે : ”વર્તમાન પત્રો સેવાભાવથી ચાલવા જોઈએ એ હું ”ઈન્ડિયન ઓપિનિયન”ના પહેલા માસની કારકિર્દીમાં જ જોઈ ગયો. વર્તમાનપત્ર એ ભારે શક્તિ છે, પણ નિરંકુશ પાણીનો ધોધ ગામનાં ગામ ડુબાડે અને પાકનો નાશ કરે છે તેમ નિરંકુશ કલમનો ધોધ પણ વિનાશ વેરી શકે છે. એ અંકુશ બહારથી આવે તો તે નિરંકુશતા વધારે ઝેરી નીવડે છે. ”

બાપુને એક વાર દિલ્હીની પ્રાર્થના બાદ પ્રશ્નોત્તરી વખતે પૂછવામાં આવ્યું: ”જો એક દિવસ માટે આપને હિંદુસ્તાનના સરમુખત્યાર બનાવવામાં આવે તો આપ શું કરો?”

બાપુઃ ”પ્રથમ તો હું સરમુખત્યાર બનું જ નહીં છતાં માની લઈએ કે મને એક દિવસ માટે સરમુખત્યાર બનાવવામાં આવે તો હું વાઈસરોય ભવન (હાલનું રાષ્ટ્રપતિભવન)ને હોસ્પિટલમાં ફેરવી નાખું. વાઈસરોયને આવડા મોટા ઘરનું શું કામ?”

ટૂંકમાં બડા બડા રાજભવનો અને રાષ્ટ્રપતિભવન વિશે બાપુએ વર્ષો પહેલાં પોતાનો અભિપ્રાય આપી દીધો હતો જેનો અમલ દેશના નેતાઓએ આજ સુધી કર્યો નથી.

તેમને ગોળીથી ઠાર કરવામાં આવ્યા તે પૂર્વે એટલે કે તા. ૨૯મી જાન્યુઆરી ૧૯૪૮ના દિવસે મૃત્યુના ૨૦ કલાક જ અગાઉ જ આ શબ્દો ઉચ્ચાર્યા હતા : ”હું જીર્ણ માંદગીના કારણે મરણ પામું, તો લોકો તમારા પર ક્રોધે ભરાય એ જોખમ વહોરીને પણ દુનિયા આગળ જાહેર કરવાની તમારી ફરજ છે કે, ગાંધી જેનો દાવો કરતો હતો એવો ખુંદાનો બંદો નહોતો. તમે એમ કરશો તો એથી મારા આત્માને શાંતિ મળશે. હમણાં કોઈએ એક દિવસ બોમ્બ વતી કરવા ધાર્યું હતું તેમ કોઈ મને ગોળીથી ઠાર મારીને મારા જીવનનો અંત લાવવાનો પ્રયત્ન કરે અને એ ગોળી દુઃખના એક પોકાર વિના હું ઝીલી લઉં અને રામનું નામ રટતો રટતો પ્રમાણ ત્યાગ કરું તો જ મારો એ દાવો સાચો ઠરશે… ભૂતકાળમાં મારા જાન લેવા મારા પર હુમલા કરવામાં આવ્યા છે, પણ ભગવાને મને આજ સુધી બચાવી લીધો છે પરંતુ મને ગોળી મારનારને એમ લાગે કે હું એક બદમાશને પૂરો કરી રહ્યો છું અને તેવી માન્યતાથી જ પ્રેરાઈને મને ગોળીથી ઠાર કરે તો ખરા ગાંધીને નહીં પરંતુ તેને જે બદમાશ લાગ્યો હતો તેને તેણે મારી નાંખ્યો હશે.”

બાપુનું છેલ્લું વિધાન તેમની નિખાલસતાની પરાકાષ્ટા છે. આવું કોણ કહી શકે કે કોઈ મને મારી નાંખે તો મારામાં રહેલી કોઈ બદમાશીને મારી નાંખી છે.

તેમણે મૃત્યુ પહેલાં કહ્યું હતું કે ”મારા મૃત્યુ બાદ મારા દેહને કોઈ સરઘસ આકારે લઈ જવાનો પ્રયત્ન કરે તો હું તેમને કહું છું કે, ”મારું મડદું બોલી શકે તો- ભલા, મને એમાંથી છોડો અને હું મર્યો હતો ત્યાં જ મને બાળી મૂકો.”

છેલ્લે તેમણે કહ્યું હતું, ”મને વીસરી જાવ. મારા નામને ના વળગો. તત્ત્વને વળગો. તમારી પ્રત્યેક હાલચાલ તે ગજથી માપો, અને આગળ ઉપર આવનારા દરેક પ્રશ્નનો નિર્ભયતાથી જવાબ આપો, હું તો ગરીબ સાધુ છું. છ રેંટિયા, જેલની થાળીઓ, બકરીના દૂધનું એક વાસણ, ખાદીના છ લંગોટ અને એક ટુવાલ- આટલી મારી ઐહિક પૂંજી છે, અને મારા કીર્તિની ઝાઝી કિંમત ન હોઈ શકે. મારા મરણ પછી કોઈ એક જ વ્યક્તિ સંપૂર્ણપણે મારો પ્રતિનિધિ નહીં બની શકે. પરંતુ મારો સ્વલ્પ અંશ તમારા પૈકી ઘણાના જીવનમાં જીવતો રહેશે. દરેક જણ ધ્યેયને પ્રથમ સ્થાન આપે અને પોતાની જાતને છેલ્લી મૂકશે તો ખાલીપો ઘણે અંશે ભરાઈ જશે.

ચીનીકમ

બ્રિટનના વડાપ્રધાન ડેવિડ કેમરોન ટ્રેનમાં જગ્યા ન મળતાં ઊભા ઊભા મુસાફરી કરી રહ્યા છે.

બ્રિટનના વડા પ્રધાન પણ ક્યારેક ટ્રેનમાં જગા ના મળતાં ઊભા ઊભા મુસાફરી કરે છે

આ દેશના નેતાઓ તો તમામ પ્રકારની સુવિધાઓ અને વીઆઈપી કલ્ચર ભોગવે છે,પરંતુ ધર્મગુરુઓને પણ કમાન્ડોઝ અને એરપોર્ટ્સ પર તમામ પ્રકારની વીઆઈપી સુવિધાઓ જોઈએ છે. કેટલાક ધર્મગુરુઓ, બાપુઓ, બાવાઓ અને તાંત્રિકોએ એરપોર્ટ્સ પર સલામતી પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર થવાનો ઈનકાર કરીને ભૂતકાળમાં બખેડાઓ પણ કરેલ છે, પણ હવે કેટલાક ધર્મગુરુઓને સત્તાવાર કેટલીક સુવિધાઓ જોઈએ છે.

એરપોર્ટ પર કોઈ પણ જાતની તપાસ વગર પ્રવેશતાં જ સીધા વિમાનમાં બેસી જવાની સુવિધાને ‘ફ્રીસ્કિંગ’ કહે છે. આવી સુવિધા ધરાવનાર મુસાફરે કોઈ પણ પ્રકારની લાઈનમાં ઊભા રહેવું પડતું નથી. આવી સુવિધા રાષ્ટ્રપતિ, વડા પ્રધાન, ચીફ જસ્ટિસ, લશ્કરી વડા જેવાઓને અપાતી હોય છે. ભૂતકાળમાં રોબર્ટ વાડરાને આવી સુવિધા અપાઈ હતી. વાડરાએ આ સુવિધા પાછી ખેંચી લેવા વિનંતી કરી હોવા છતાં એ સુવિધા પાછી ખેંચવામાં આવી ના હોવાનો રોબર્ટ વાડરાએ આક્ષેપ કર્યો છે. પૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડો. અબ્દુલ કલામને એ સુવિધા ઉપલબ્ધ હોવા છતાં તેઓ અન્ય સામાન્ય ઉતારુની જેમ બોર્ડીંગ કાર્ડ લેવા, સિક્યોરિટી ચેક માટે તથા વિમાનમાં બોર્ડીંગ માટે લાઈનમાં જ ઊભા રહેતા હતા.

હવે યોગગુરુ બાબા રામદેવ અને બાબા ગુરમીત રામ રહીમને પણ એરપોર્ટ પર સલામતી પ્રક્રિયાની તમામ વિધિઓમાંથી બાકાત રાખવા વિચારણા થઈ રહી છે. બાબા રામદેવ હાલના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના સમર્થક છે. ૨૦૧૪ની ચૂંટણી પહેલાં તેમણે ભાવિ વડા પ્રધાન તરીકે નરેન્દ્ર મોદીના નામને ખુલ્લું સમર્થન આપ્યું હતું. એ જ રીતે બાબા રામ રહીમે પણ હરિયાણાની વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં ભાજપને વિજય અપાવવામાં મદદ કરી હતી. ભારત સરકારના નાગરિક ઉડ્ડયન ખાતાનાં સૂત્રોના જણાવ્યા મુજબ આ બંને ધર્મગુરુઓએ એરપોર્ટ્સ પર સલામતી ચેકિંગની પ્રક્રિયામાંથી તેમને બહાર રાખવા સરકારનો સંપર્ક કર્યો છે. જુનિયર એવિએશન મિનિસ્ટર મહેશ શર્માએ પણ એ વાતની પુષ્ટી કરેલી છે કે, કેટલાક સંતોએ એરપોર્ટ્સ પર ફાસ્ટ પેસેજ માટે વિનંતી કરેલી છે. આ સંતોની માગણી અંગે અમે કોઈ પણ જાતના પૂર્વગ્રહ વિના એવી સુવિધા આપવી કે કેમ તે અંગેની શક્યતા તપાસી રહ્યા છીએ.

કહેવાય છે કે, એ સિવાયના પણ કેટલાક સંતોએ ત્રિશૂળ સાથે વિમાનમાં બેસવા માગણી કરી છે. કેટલાક સંતોએ લાકડી સાથે વિમાનમાં બેસવા માગણી કરી છે. આ સંદર્ભમાં મંત્રીએ જણાવ્યું છે કે, એવી છૂટ આપવામાં મુશ્કેલી સર્જાઈ શકે છે, પરંતુ કેટલાક ધર્મગુરુઓને આવી છૂટ આપવી કે કેમ તે માટે મંત્રાલય વિચારણા કરી રહ્યું છે.

એરપોર્ટ પર આવી ફ્રીસ્કીંગની સુવિધા ધરાવતા મહાનુભાવોની ૩૧ કેટેગરીઝ નક્કી કરવામાં આવી છે. તેમાં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ, ઉપરાષ્ટ્રપતિ, વડા પ્રધાન, કેન્દ્રના કેબિનેટ મંત્રીઓ, સંસદમાં વિપક્ષના નેતા, સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશો, વિવિધ હાઈકોર્ટ્સના મુખ્ય ન્યાયાધીશો, વિવિધ રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ અને તેમના ડેપ્યુટીઝ, રાજ્યપાલોે, રાજદૂતો, દલાઈ લામા, સોનિયા ગાંધી, રાહુલ ગાંધી, પ્રિયંકા વાડરા અને રોબર્ટ વાડરા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

કેન્દ્ર સરકારે બાબા રામદેવને ઝેડ કેટેગરીની સલામતી આપેલી છે. એટલે કે બાબા રામદેવની સુરક્ષા માટે ૨૫ જેટલા સેન્ટ્રલ રિઝર્વ પોલીસના કર્મીઓ આપવામાં આવેલા છે. અલબત્ત, બાબા રામદેવાના પ્રવકતા કહે છે કે, બાબા રામદેવને એરપોર્ટ્સ પર સમય બચાવવા ફ્રિસ્કિંગની વિનંતી કરવામાં આવી નથી, પરંતુ બાબા રામદેવ એક ધર્મગુરુ છે અને તેમના કેટલાક પ્રોટોકોલ્સ પણ છે. બાબા રામદેવને એરપોર્ટ્સ પર ફ્રિસ્કિંગનો વિશેષાધિકાર આપવો કે કેમ તે સરકારે નક્કી કરવાનું છે. બાબા રામદેવને દેશના એરપોર્ટ્સ પર ભલે લાઈનમાં ના ઊભા રહેવાની છૂટ મળે, પરંતુ ચૂંટણી પહેલાં તેમણે ‘કાલા ધન વાપસ લાયેંગે’ અને ‘પંદરા લાખ આપ કે ખાતે મેં જમા હોંગે’ તેવી આપેલી ખાતરી તેઓ ભૂલી ન જાય તો સારું. બાબા પાસે યાદશક્તિ વધારવાની જડીબુટ્ટીઓ તેમના ઔષધાલયમાં ઉપલબ્ધ છે જ.

બાબા રામ રહીમના પ્રવકતા કહે છે કે, ‘બાબા રામ રહીમને અનેક ધમકીઓ મળેલી છે.’ અલબત્ત, તેમણે એરપોર્ટ્સ પર આવી સુવિધા માગી છે કે નહીં તે વાતને હજુ સમર્થન મળતું નથી. સિવિલ એવિએશનના નિષ્ણાતો એરપોર્ટ્સ પર આવી છૂટછાટો માટેની ભલામણોને વિચિત્ર ગણે છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે, વિશ્વના કોઈપણ દેશમાં ધર્મગુરુઓ કે પાદરીઓને આવી વિશેષ છૂટછાટો નથી.

અત્રે એ નોંધવું જરૂરી છે કે, અમેરિકાના ભૂતપૂર્વ પ્રમુખો અને બ્રિટિશ વડા પ્રધાન ડેવિડ કેમરુનને પણ લોકોએ ટ્રેનમાં અન્ય મુસાફરોની સાથે મુસાફરી કરતાં જોયા છે. સોશિયલ મીડિયા પર ફરતી એક જાણીતી તસવીરમાં તો બ્રિટિશ વડા પ્રધાન ડેવિડ કેમરુન એક ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી રહ્યા છે. તેમને બેસવાની જગા ના મળતા તેઓ ટ્રેનમાં ઊભા ઊભા કાંઈક વાંચીને ટ્રેનની સફર માણતા જણાય છે.

નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલય આ પ્રકારની ફાસ્ટ પેસેજ સુવિધામાંથી કેટલાક નામો અને કેટલીક કેટેગરીઝ પડતી મૂકવા પણ વિચારી રહ્યું છે. એવું બની શકે કે,એરપોર્ટ્સ પર આવી વિશેષ સુવિધા ધરાવતા વીઆઈપીઓના લિસ્ટમાંથી રાજ્યસભાના નાયબ અધ્યક્ષ, લોકસભાના નાયબ સ્પીકર, અટોર્ની જનરલ અને રોબર્ટ વાડરાને પડતાં મૂકે તેવી સંભાવના છે.

સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલનો અમદાવાદ શહેર સાથેનો નાતો નોંધનીય છે. સરદાર સાહેબ ઇંગ્લેન્ડથી બેરિસ્ટરની ડિગ્રી લઈ તા. ૧૩ ફેબ્રુઆરી, ૧૯૧૩ના રોજ ભારત પાછા ફર્યા હતા. તે વખતે મુંબઈના બંદર પર તેમને લેવા માટે નવ વર્ષનાં તેમનાં પુત્રી મણિબહેન અને સાત વર્ષના ડાહ્યાભાઈ હાજર હતા. તેમના મોટા ભાઈ વિઠ્ઠલભાઈ પણ હાજર હતા.

એ વખતે મુંબઈમાં વડા ન્યાયાધીશ તરીકે સર બેસિલ સ્કોટ હતા. વલ્લભભાઈ એક ભલામણપત્ર સાથે સર બેસિલ સ્કોટને મળ્યા. સર બેસિલે તેમને માનપૂર્વક આવકાર્યા. સર બેસિલ સ્કોટના પિતરાઈ ભાઈઓએ વલ્લભભાઈ પટેલ ન્યાયાધીશ બને તેવી ઈચ્છા વ્યક્ત કરતો ભલામણપત્ર લખી આપ્યો હતો, પણ વલ્લભભાઈએ સર બેસિલ સ્કોટને કહ્યું કે, મારી ન્યાયાધીશ બનવાની ઇચ્છા નથી. તે પછી સર બેસિલ સ્કોટે તેમને મુંબઈમાં વકીલાત કરવાની ઇચ્છા હોય તો મદદરૂપ થવાની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી. વલ્લભભાઈએ કહ્યું, “અહીં અસીલો મને ઓળખતા થાય તેમાં વર્ષો નીકળી જશે. આડત્રીસ વર્ષની મારી ઉંમરે મને રાહ જોવાનું પરવડે તેમ નથી.”

સર બેસિલ સ્કોટનો આભાર માની વલ્લભભાઈ ઘરે આવ્યા અને છૂટા પડતાં તેમણે સર બેસિલને કહ્યું : “હવે હું મારા વતન કરમસદથી ૫૦ માઈલ દૂર આવેલા અમદાવાદમાં જ વકીલાત કરીશ.”

બીજા જ દિવસે સવારે વલ્લભભાઈ પટેલ ગુજરાત જવા ઊપડયા. છોકરાંઓ ત્યાં જ રહ્યાં. મણિબહેનને મુંબઈની સેન્ટ જોસેફ કોન્વેન્ટમાં દાખલ કરવામાં આવ્યાં. ડાહ્યાભાઈને છોકરાઓની સ્કૂલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા, વલ્લભભાઈને અમદાવાદમાં અસીલોએ નવરા પડવા દીધા જ નહીં. બેરિસ્ટર થઈને આવેલા આ નવા વકીલનું વર્ણન કરતાં તેમના સાથી વકીલ અને લોકસભાનાપહેલા સ્પીકર ગણેશ વાસુદેવ માવલંકર લખે છે : “સરસ ફેશનદાર કપડાંમાં સજ્જ આ હોશિયાર યુવાન માથા પર ફેલ્ટ હેટ જરા બાંકી છટાથી પહેરતા. વર્તનમાં અતડા અને કડક વલ્લભભાઈની આંખ સાચા માણસનો તાગ કાઢતી. દુનિયાને થોડા તુચ્છકારની દૃષ્ટિએ જોતા. નવાસવા વકીલો આ નવા બેરિસ્ટરનું બારીકાઈથી નિરીક્ષણ કરતા. તેમનું વ્યક્તિત્વ અને વર્તન આકર્ષક હતું. લોકો તેમને આદર અને અહોભાવથી જોતા. બીજાઓ પ્રત્યે તુચ્છકારની ભાવનાના કારણે લોકોને તેમના માટે થોડો અણગમો પણ હતો. કોઈપણ ન્યાયાધીશ વિવેકની હદ સહેજ પણ છોડે કે પોલીસ પક્ષપાત કરે તો વલ્લભભાઈ સાંખી લેતા નહીં. ન્યાયાધીશ, સરકારી વકીલ કે પોલીસની કોઈ જ પરવા કર્યા વગર તડ ને ફડ સંભળાવી દેતાં.”

અમદાવાદની સેશન્સ કોર્ટમાં બે ભાઈઓ સામે ખૂન ખટલો ચાલી રહ્યો હતો. બંને ખેડાના વતની હતા. વલ્લભબાઈનું વતન પણ ખેડા અને એ જમાનામાં ખેડા જિલ્લો ગુનાખોરી માટે જાણીતો હતો. વલ્લભભાઈએ જામીન અરજી માટે અરજી કરી. પોલીસે વિરોધ કરતાં કહ્યું, “આ ખેડાનો કેસ છે અને તેથી આરોપીઓ ભયંકર માણસો છે, કારણ કે તેઓ ખેડાના છે.”

ન્યાયાધીશે પોલીસની રજૂઆતને માન્ય રાખી જામીન આપવા ઇનકાર કર્યો અને વલ્લભભાઈએ સીધું ન્યાયાધીશને સંભળાવ્યું : “ખેડાના આરોપીઓને આ અદાલતમાં ન્યાય મળતો નથી. પુરાવા ના હોય તો પણ આરોપીઓએ ઘાલમેલ કરી છે તેમ માની લેવામાં આવે છે. આખો જિલ્લો ગુનેગાર મનાતો હોવાથી આરોપીને શિક્ષા થવી જોઈએ તેમ માની લેવામાં આવે છે.”

ભરચક અદાલતમાં વલ્લભભાઈનું અનેક વકીલોની હાજરીમાં આ નિવેદન સાંભળી ન્યાયાધીશ સ્તબ્ધ થઈ ગયા. ન્યાયાધીશે કહ્યું : “પટેલ, તમે ઉશ્કેરાયેલા છો. આપણે અડધા કલાકના વિરામ પછી કામ ચલાવીશું.”

ન્યાયાધીશ પોતાની ચેમ્બરમાં ગયા અને જે જામીન અરજી તેમણે નકારી કાઢી હતી તેની મંજૂરી માટે હુકમ કર્યો. તે પછી ખટલો ચાલ્યો અને આરોપીઓ નિર્દોષ છૂટી ગયા.

૧૯૧૩થી ૧૯૧૭ના ગાળામાં વલ્લભભાઈ અમદાવાદમાં એક પ્રભાવશાળી વકીલ તરીકે કામ કરતા રહ્યા. આ સમયગાળા દરમિયાન તેમના હરીફોની ઇર્ષા અને પોતાના પ્રભાવનો, પોતાની કમાણીનો, મિત્રવર્ગનો, સુખ-સગવડ અને નવરાશનો પૂરો આનંદ માણ્યો. તે વખતે અમદાવાદના વકીલોમાં વલ્લભભાઈની ફી સૌથી વધારે હતી. અલબત્ત, તેઓ બહુ ઓછા કેસ લેતા. મુંબઈમાં તેમનાં સંતાનોનું ખર્ચ અને કરમસદમાં પોતાના કુટુંબીજનો અને મોટા ભાઈ વિઠ્ઠલભાઈને જરૂરી ખર્ચની રકમ આપી શકાય તેટલી જ કમાણી કરતા. વિઠ્ઠલભાઈ અમદાવાદ આવે ત્યારે વલ્લભભાઈ પાસે પોતાના બુટની દોરી છોડાવતા. વિઠ્ઠલભાઈ જવા નીકળે ત્યારે વલ્લભભાઈ ચૂપચાપ તેમના ખિસ્સામાં નોટોનાં બંડલ ઠાંસીને ભરી દેતા. ૧૯૨૧માં તેમણે કહ્યું હતું : “મારા ભાઈએ (વિઠ્ઠલભાઈ) ધીકતી વકીલાત છોડીને સમાજસેવાનું કામ શરૂ કર્યું છે અને ઘર ચલાવવાનો ભાર મારા માથે આવ્યો છે તેથી પાપ કરવાનું મારા ભાગે આવ્યું છે અને પુણ્ય બધાં તેમના હાથે થયાં…” એ જમાનામાં પૈસા રળવા તે પાપ અને રાજકારણમાં જોડાવું તે પુણ્ય ગણાતું હતું.

વલ્લભભાઈ પટેલ અમદાવાદમાં ભદ્ર પાસે બે માળના છ ઓરડાવાળા મકાનમાં રહેતા. તેની એક બાજુની શેરીમાં ગણેશ વાસુદેવ માવળંકર રહેતા અને બીજી બાજુ ગુજરાત ક્લબ હતી. ક્લબની બાજુમાં જ શહેરની મુખ્ય અદાલતો આવેલી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન તેઓ ૪૦ વર્ષના થયા. તેમનાં પત્ની અગાઉ ગુજરી ગયાં હતાં. ફરી લગ્ન કરવાની મિત્રોની દરખાસ્ત અને પ્રલોભન તેમણે ફગાવી દીધાં હતાં. એ વખતના એમના કેટલાક મિત્રોને લાગ્યું કે, વલ્લભભાઈના વર્તનમાં હવે થોડી નરમાશ આવી છે, પણ બધાને એમ લાગ્યું નહોતું. ૧૯૧૩માં બારડોલીના કુંવરજી મહેતા તેમને પહેલી જ વાર મળ્યા ત્યારે તેમની ‘આડી નજર’ અને ‘આંખમાંથી ઝરતા તણખાથી’ ડરી ગયા હતા. તેમના મિત્રો કહેતા : “તેમના મુખમાંથી હંમેશાં વ્યંગ વાક્યો જ નીકળતાં અને તે હાસ્ય નહીં પણ ભયપ્રેરક હતાં. અસીલો બયાન રજૂ કરતા હોય ત્યારે તેમનો ચહેરો કરડો દેખાતો. આંગળીઓ મૂછ પર ફરતી. વિચાર કરવા માટે ઊભા થઈ આંટાફેરા લગાવતા. શાંતિ વખતે પણ આંતરિક અશાંતિ તેમને પજવતી.”

અમદાવાદમાં વકીલાત કરતી વખતે વલ્લભભાઈ જુદા જ વ્યક્તિ હતા. ફેશનવાળાં કપડાંના શોખીન અને કાંઈક અંશે વરણાગીયા પણ હતા. અમદાવાદના ધોબીકામથી તેમને સંતોષ ના થતાં પોતાના કોલર મુંબઈ મોકલી ધોવરાવતા. વલ્લભભાઈએ જાહેર જીવનમાં આવ્યા બાદ પાછલા દિવસોની યાદ કરતાં કબૂલ્યું હતું કે : “તે કાળે મને એવું લાગતું કે, પહેરવેશ અને બોલચાલ તથા તમામ બાબતોમાં પરદેશનું અનુકરણ કરવું તે જિંદગીની સરટોચ છે…” એ વખતે વલ્લભભાઈ અંગ્રેજીમાં જ બોલવાનો આગ્રહ રાખતા. લંડનમાં રહ્યા પછી તેમણે અંગ્રેજી ભાષાને જ પૂરેપૂરી અપનાવી લીધી હતી. એ સમયે અમદાવાદની અદાલતોમાં અને મિત્રવર્તુળમાં પણ અંગ્રેજીની બોલબાલા હતી. ખુદ વલ્લભભાઈએ કહ્યું છે કે, “સારું અને શુદ્ધ ગુજરાતી બોલવાનું પણ હું પણ ભૂલવા માંડયો હતો.”

મુંબઈમાં તેમનાં સંતાનો મણિબહેન અને ડાહ્યાભાઈ પણ અરસપરસ અંગ્રેજીમાં જ વાતો કરતાં. શાળામાં ફ્રેન્ચ શીખતાં. ગુજરાતી લખતાં કે બોલતાં તેમને ફાવતું નહીં. છોકરાંઓ પિતાને મળવા ભાગ્યે જ અમદાવાદ આવતાં અને વલ્લભભાઈ પણ ભાગ્યે જ મુંબઈ જતા. આવી એક મુંબઈની મુલાકાતને યાદ કરતાં પુત્રી મણિબહેને ૬૦ વર્ષ બાદ કહ્યું હતું : “અમે બાપુ જોડે કપડાં ખરીદવા ઘોડાગાડીમાં બેસીને નીકળ્યાં. તેમણે કોટ-પાટલૂન અને હેટ પહેર્યાં હતાં. મને યાદ છે કે તેમણે મને રેશમનાં ફરાક (ફ્રોક) અને રેશમનાં ચણિયાચોળી લઈ આપ્યાં હતાં.”