૧૯૮૩માં એક ફિલ્મ બની હતી : ‘ધી લોન્લી લેડી.’ પિટર સેડસીએ આ અમેરિકન ફિલ્મનું દિગ્દર્શન કર્યું હતું. મૂળ હેરોલ્ડ રોબિન્સની નવલકથા પરથી આ ફિલ્મ બની હતી. કથાની નાયિકાનું નામ જેરિલી રેન્ડેલ હતું. તે કેલિફોર્નિયાના એક નાનકડા નગરની સ્કૂલમાં ભણતી હતી ત્યારથી જ તેને કોઈ ફિલ્મ માટે સ્ક્રીનપ્લે લેખિકા બનવું હતું. એણે સ્કૂલમાં જ સર્જનાત્મક લેખન સ્પર્ધાની ટ્રોફી જીતી લીધી. એ પછી તે હોલિવૂડના સુપ્રસિદ્ધ સ્ક્રીનપ્લે લેખક વોલ્ટર થોર્ટનના પુત્ર વોલ્ટને મળી. તેની સાથે મિત્રતા થઈ. એકવાર રાતના સમયે તે વોલ્ટના ઘરે ગઈ. બીજા કેટલાક મિત્રો પણ ત્યાં આવેલા હતા. એ વખતે પુલ પાર્ટી યોજવામાં આવી હતી. રાત્રે કેટલાકે ડ્રિંક્સ લીધું. તે પછી કેટલાકે તેની પર શારીરિક અત્યાચાર કર્યો.

વોલ્ટના પિતા સ્ક્રીન પ્લે લેખક વોલ્ટર આવી જતાં તેમણે કિશોર વયની જેરિલીને વધુ અત્યાચારમાંથી બચાવી લીધી. એ પછી જેરિલીનો લેખક વોલ્ટર પ્રત્યેનો આદર વધી ગયો. જેરિલી કરતાં વોલ્ટર મોટી વયના હોવા છતાં બંને વચ્ચે મિત્રતા બંધાઈ. જેરિલી આમેય હોલિવૂડમાં સ્ક્રીનપ્લે લેખિકા બનવાનું સ્વપ્ન નિહાળી રહી હતી. જેરિલી અને વોલ્ટર વચ્ચેની મિત્રતા પ્રણયમાં પલટાઈ ગઈ. જેરિલી વોલ્ટરને પરણવા તૈયાર થઈ ગઈ. માતાના સખત વિરોધ છતાં જેરિલી અને વોલ્ટર પરણી ગયાં. જેરિલીએ પણ લખવાનું શરૂ કર્યું. એક દિવસ તેણે તેના પતિ વોલ્ટરના લખેલા સ્ક્રીનપ્લેમાં થોડો સુધારો કર્યો. ખરેખર તો એણે આખા સ્ક્રીનપ્લેમાં “શા માટે ?” એટલો શબ્દ જ ઉમેર્યો હતો. બસ, આ મુદ્દા પર બેઉ વચ્ચે ઝઘડો શરૂ થઈ ગયો. ઝઘડાના એક તબક્કે વોલ્ટરે તેની પર આક્ષેપ કર્યો : “મારા બંગલાના પુલમાં તારી પર બળાત્કાર થતો હતો ત્યારે તું એનો આનંદ માણતી હતી.”

વોલ્ટરના આ વિધાનથી આઘાત પામેલી જેરિલીએ વોલ્ટરથી છૂટાછેડા લઈ લીધા. વોલ્ટરથી છૂટા પડયા બાદ જેરિલી કોઈ યોગ્ય સાથીની શોધમાં હતી. તે એવી વ્યક્તિની શોધમાં હતી જે તેને હોલિવૂડની કોઈ ફિલ્મનો સ્ક્રીનપ્લે લખવાનું કામ અપાવી શકે. આ હેતુથી હોલિવૂડ સાથે સંકળાયેલા અનેક લોકોના સંપર્કમાં આવી. હોલિવૂડમાં નામ અને પ્રતિષ્ઠા અપાવવાના બહાને અનેક લોકોએ તેનો ઉપભોગ કર્યો. લાંબા સંઘર્ષના અંતે એને એક ફિલ્મનો સ્ક્રીનપ્લે લખવાની તક મળી. એણે ‘ધી હોલ્ડ-આઉટ્સ’ નામન ફિલ્મનો સ્ક્રીનપ્લે લખ્યો. ફિલ્મ તો સફળ નીવડી જ, પરંતુ એની સાથે સાથે એને શ્રેષ્ઠ સ્ક્રીનપ્લે લેખિકા તરીકેનો એકેડેમી એવોર્ડ પણ મળ્યો. આખરે એ દિવસ આવી ગયો જ્યારે લોસ એન્જલિસના ભવ્ય થિયેટરમાં એવોર્ડ એનાયત થવાનો હતો. જેરિલી સુંદર વસ્ત્રો પહેરીને થિયેટરમાં ગઈ. એવોર્ડ ફંક્શનનું લાઈવ ટેલિકાસ્ટ આખા અમેરિકામાં થઈ રહ્યું હતું. જ્યારે જેરિલીના નામની જાહેરાત થઈ ત્યારે તાળીઓના ગડગડાટથી ઓડિટોરિયમ ગાજી ઊઠયું. જેરિલીને એક નામી હસ્તી દ્વારા એવોર્ડ હાથમાં આપવામાં આવ્યો. તેને પ્રતિભાવ આપવાનું કહેવામાં આવ્યું. જેરિલી પોડિયમ પાસે ગઈ અને હાથમાં એવોર્ડને પકડી રાખતાં એવોર્ડ સુધી પહોંચતાં તેના પતિથી માંડીને હોલિવૂડ સાથે સંકળાયેલી કેટકેટલી વ્યક્તિઓએ પોતાનો ઉપભોગ કર્યો છે તે જાહેર કરી દીધું. ફિલ્મની લેખિકા બનવા માટે તેણે ફિલ્મના એજન્ટ, ડાયરેક્ટર, પ્રોડયુસર અને નાયકે તેનું ક્યારે ક્યારે શારીરિક શોષણ કર્યું તે બધું જ તેણે જાહેરમાં કહી દીધું. એ બોલી : “મને એવોર્ડ નહીં, પરંતુ આત્મસન્માનની જરૂર છે.”

એટલું બોલી એણે એવોર્ડને પોડિયમ પર જ મૂકી દીધો. એવોર્ડ સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરી તે બધાને સ્તબ્ધ અને શરમજનક હાલતમાં છોડીને ઓડિટોરિયમની બહાર નીકળી ગઈ.

‘ધી લોન્લી લેડી’ ફિલ્મની કથા અહીં પૂરી થાય છે.

– આ ફિલ્મ હોલિવૂડ સાથે સંકળાયેલી બડી બડી હસ્તીઓને ગમી નહોતી. ગમી એટલા માટે નહોતી કે ચમકદમકથી ભરેલી ફિલ્મની ગ્લેમરસ દુનિયાની અંધારી બાજુને ખુલ્લી કરી નાખવામાં આવી હતી. ફિલ્મ જગતમાં પ્રવેશથી માંડીને ટકી રહેવા અને પ્રતિષ્ઠા સુધી પહોંચવા માટે એક યુવતીએ સિનિયર લેખક, એજન્ટ, ડાયરેક્ટરથી માંડીને એક્ટર સાથે કેટકેટલાં ‘અનૈતિક સમાધાનો’ કરવાં પડયાં તેની તેમાં કહાણી હતી. જેરિલી પાસે બધું જ હતું, પરંતુ નામના મેળવ્યા બાદ પણ ભીતરથી તે ‘લોન્લી લેડી’ હતી.

તાજેતરમાં જ પંખા પર લટકીને અકાળે જીવન ટૂંકાવનાર ૨૫ વર્ષની અભિનેત્રી જિયા ખાન પણ શાયદ ‘લોન્લી લેડી’ જ હતી. જેરિલી સ્કૂલમાં ભણતી હતી ત્યારથી જ તે ફિલ્મ જગતમાં લેખિકા બનવા માગતી હતી. તે રીતે અમેરિકામાં જન્મેલી અને લંડનમાં ઉછરેલી જિયા ખાન પણ બચપણથી અભિનેત્રી બનવા માગતી હતી. સદ્નસીબે એને પહેલી જ તક દેશના મહાનાયક અમિતાભ બચ્ચન સાથે ‘નિઃશબ્દ’માં કામ કરવાની મળી. તે પછી આમિર ખાનના ‘ગઝિની’માં કામ કરવાની તક મળી. તે પછી અક્ષયકુમાર સાથે કામ કર્યું, પરંતુ આ ટોચના અભિનેતાઓ સાથે કામ કરવાની તક જ તેના માટે મુશ્કેલી બની ગઈ. એ બે ફિલ્મો પછી તેની મહત્ત્વાકાંક્ષાની ઊંચાઈ પણ વધી ગઈ. માનસિક રીતે તે હવે તે એવા જ ઊંચા કલાકારો સાથે મોટી ફિલ્મો મળશે તેની અપેક્ષા રાખવા માંડી હતી. પરંતુ બહારથી ગ્લેમરસ દેખાતી ફિલ્મની દુનિયા ભીતરથી ગંદી અને વ્યવહારમાં ક્રૂર છે. બોલિવૂડની ફિલ્મી દુનિયા એક મહાસાગર જેવી છે. તેની ભીતર નાની-નાની માછલીઓને ગળી જવા શાર્ક માછલીઓ અને મોટા મોટા મગરમચ્છો રોજ શિકારની શોધમાં હોય છે. જે લોકો શો-બિઝનેસને જાણે છે તેમને ખબર છે કે, તે ભૂખ્યા માનવભક્ષી રાક્ષસોથી ભરેલો છે. ખાસ કરીને એક્ટ્રેસ બનવાનાં સ્વપ્ન જોતી કેટલીયે યુવતીઓ આ માનવભક્ષી રાક્ષસોની વાસનાનો ભોગ બનેલી છે.

સિનેમાના બિગ સ્ક્રીન પર ચમકવા માટે હિરોઈનોને કોઈનો કોઈ સહારો જોઈએ જ છે. નરગિસે રાજ કપૂરનો સહારો લેવો પડયો હતો. મીનાકુમારીએ કમાલ અમરોહીનો સહારો લેવો પડયો હતો. વહીદા રહેમાને ગુરુ દત્તનો સહારો લેવો પડયો હતો. મધુબાલાએ પહેલાં દિલીપકુમાર અને તે પછી કિશોરકુમારનો સહારો લેવો પડયો હતો. એમને સ્ટારડમ પ્રાપ્ત કરતાં પહેલાં કેટલી તકલીફો સહન કરવી પડી હશે એ તો ભગવાન જાણે, પરંતુ અહીં એક નામ ઉલ્લેખનીય છે. આજે જેનું નામ લોકો જાણતા નથી એ એક એક્ટ્રેસ વિમ્મી. એક જમાનામાં વિનોદ ખન્ના સાથે કામ કરનાર એક્ટ્રેસ વિમ્મીને પાછલી જિંદગીમાં તેને કોઈ જ કામ ના મળતાં પેટનો ખાડો પૂરવા એણે પ્રોસ્ટિટયૂટ બની જવું પડયું હતું. હોલિવૂડની એક જમાનાની સુપ્રસિદ્ધ અભિનેત્રી સોફિયા લોરેને કામ મેળવવા એનાથી બેવડી ઉંમરના એ જમાનાના મશહૂર ફિલ્મકાર કાર્લો પોન્ટી સાથે લગ્ન કરવું પડયું.

પરંતુ બિચારી જિયા !

લંડનથી કેટરિના કૈફની જેમ જ હિરોઈન બનવાનાં સ્વપ્ન લઈને આવેલી જિયાને બોલિવૂડ ના ફળ્યું. કેટરિના કૈફને સલમાનનો એક પેટ્રન તરીકે સહારો મળ્યો. જિયાને એ વાતની ખબર નહોતી કે તેના જેવી હજારો યુવતીઓ રોજ બોલિવૂડના નિર્માતાઓ અને દિગ્દર્શકોની આસપાસ આંટા મારે છે. સ્ટુડિયોમાં કલાકોના કલાકો સુધી ફિલ્મમાં રોલ મેળવવા બેસી રહે છે… Role or any ‘bloodyrole.’

લંડનગર્લ બિચારી એટલું ન સમજી શકી કે એને શરૂઆતમાં જે ‘ઇન્સ્ટન્ટ સક્સેસ’ મળી એ એક અકસ્માત હતો. ઇન્સ્ટન્ટ સક્સેસ જ એની દુશ્મન બની ગઈ. જિયા એ ના સમજી શકી કે બોલિવૂડની દુનિયા આજથી ૨૫ કે ૫૦ વર્ષ પહેલાં જેવી નથી. પહેલાં મર્યાદિત હિરોઈનો જ હતી. હવે નામ અને પ્રતિષ્ઠાની ખોજમાં રોજ નવો ચહેરો ગ્લેમરસ દુનિયાનો હિસ્સો બનવા મુંબઈ આવે છે. આ ગ્લેમરની દુનિયામાં પ્રવેશવા તે બધું જ કરવા તૈયાર છે. ક્યાંક તેમને કામ મળે છે અને ‘ફ્લેશ’ અથવા ‘હ્યૂમન ફ્લેશ’માં ખોવાઈ જાય છે. બોલિવૂડના માંધાતાઓ માટે આવી પાર્ટી ગર્લ્સ તેમનું ‘ઇઝી મીટ’ છે., તેમને ખાઈ જાય છે. ચૂસી લેવાય છે અને ફેંકી દેવાય છે. એકાદ-બે ફિલ્મમાં કામ કરવાથી જે થોડા ઘણા પૈસા મળ્યા હોય તે વપરાઈ ગયા બાદ એ યુવતીઓ ‘નર્ક’માં ધકેલાઈ જાય છે અને એ નર્ક છે : ‘ડ્રગ્સ, બુઝ-દારૂ અને પ્રોસ્ટિટયૂશન.’ ચમકદમકથી ભરેલી બોલિવૂડની દુનિયાની ભીતરની આ કડવી વાસ્તવિકતા છે. બોલિવૂડના માંધાતાઓ એક જતી રહે એટલે બીજી શોધે છે. જે ખોવાઈ જાય છે તે પોતાની જાતને પરાજિત, હતાશ અને નિષ્ફળ સમજે છે. તેમાંથી ડિપ્રેશન આવે છે. ડિપ્રેશનથી પીડાતી હિરોઈનો એકલતાનો ભોગ બને છે. કોઈવાર કોઈ અર્ધદગ્ધ બોયફ્રેન્ડનો સહારો લે છે અને જ્યારે બોયફ્રેન્ડ પણ સાથ છોડતો જણાય ત્યારે બધી જ દિશાઓમાંથી વિફળ થયેલી યુવતી નર્વસ બ્રેકડાઉનમાં સરી પડે છે.

જિયા જે પરિવારમાંથી આવતી હતી તે પણ એક ભગ્ન પરિવાર હતું. જિયા જ્યારે ત્રણ જ માસની હતી ત્યારે તેના પિતા અલી રીઝવી ખાને લંડનમાં જિયા અન તેની માતાને તરછોડી દીધાં હતાં. તે પછી તેની માતાએ બીજું લગ્ન કર્યું અને તેના ઓરમાન પિતાએ પણ પરિવારને તરછોડી દીધું. ‘નિઃશબ્દ’માં કામ કર્યા બાદ જિયાના જીવનમાં અનેક બોયફ્રેન્ડ આવ્યા. જસપ્રીત વાલિયા,સાહિલ પીરઝાદા સાથે પણ તેનાં નામ જોડાયાં. લંડનના મોટી ઉંમરના એક ઉદ્યોગપતિ સાથે પણ તેનું નામ જોડાયું. છેલ્લે છેલ્લે આદિત્ય પંચોલીના પુત્ર સૂરજ પંચોલી સાથે પણ તેનું નામ જોડાયું. તે તમામમાં તે નિષ્ફળ નીવડી. કદાચ બધા જ બેવફા હતા. છેલ્લે છેલ્લે સૂરજ પણ તેને મળવાથી દૂર રહેતો હતો. તેણે સૂરજને ટેક્સ્ટ મેસેજમાં લખ્યું હતું : “You are geting toocold.” એ પછીના છેલ્લા મેસેજમાં તેણે લખ્યું હતું : “You are geting too close to Neelu.”

આ ટેક્સ્ટ મેસેજીસ જ દર્શાવે છે કે, લંડનથી મોટાં ખ્વાબ લઈને આવેલી અત્યંત સંવેદનશીલ જિયા ફિલ્મી દુનિયાથી અને તેના બોયફ્રેન્ડથી પણ અલગ પડી ગઈ હતી. ફિલ્મ જગતથી વિખૂટી પડી ગયેલી જિયાએ સૂરજ જેવા બોયફ્રેન્ડનો સહારો લીધો, પણ સૂરજ પણ બીજી કોઈ સાથે વ્યસ્ત હતો. તે હવે સાવ એકાકી હતી. જુહુના ફ્લેટમાં તે એકલી હતી ત્યારે એ એકલતા જ એને ભરખી ગઈ. પ્રેમમાં છેહ તેને સુરજે દીધો કે કોઈ અન્યએ તે હવે સ્પષ્ટ થશે.

જિયા બિચારી સાચા અર્થમાં ‘ધી લોન્લી લેડી’ હતી.

રેડ રોઝ – દેવેન્દ્ર પટેલ

માઉન્ટ એવરેસ્ટ સર કર્યાંની ઘટનાને 60 વર્ષ પૂરાં થયાં , પરંતુ ભારતના સર્વેયર રાધાનાથ સિકદરનું નામ આજેકોઇ જાણતું નથી

હિમાલયની પર્વતમાળાઓના ઊંચા શિખર તરીકે ‘માઉન્ટ એવરેસ્ટ’જાણીતું છે, પરંતુ બહુ ઓછા લોકોને એ વાતની ખબર છે કે આ શિખરની શોધ જ્યોર્જ એવરેસ્ટે નહીં પરંતુ ભારતના સર્વેયર રાધાનાથ સિકદરે કરી હતી. અંગ્રેજોએ ભારત સાથે કરેલા અનેક દગા ફટકાઓમાંનો આ પણ એક દગો હતો.

આજથી ૨૦૦ વર્ષ પહેલાં ભારતમાં એક બાળકનો જન્મ થયો હતો. જેનું નામ રાધાનાથ સિકદર હતું. એ ૧૮૧૩ની સાલ હતી. તેઓ જોડાસાકોના વતની હતા. જોડાસાકો પશ્ચિમ બંગાળમાં છે. રવીન્દ્રનાથ ઠાકુર પણ જોડાસાકોમાં જ જન્મ્યા હતા. ૧૧ વર્ષની વયે રાધાનાથ કોલકાત્તાની હિન્દુ કોલેજમાં દાખલ થયા હતા. એ વખતે વિવિયન ડિરોજિયો નામના એક અંગ્રેજ શિક્ષક એ કોલેજમાં ભણાવતા હતા. આ અંગ્રેજ શિક્ષકે સતીપ્રથા અને બીજા અંધવિશ્વાસો સામે લડવાનું વિદ્યાર્થીઓને શીખવ્યું. વિવિયન ડિરોજિયો તો પ્લેગ ફાટી નીકળતાં મૃત્યુ પામ્યા હતા પણ રાધાનાથ સિકદર પર તેમનો જબરદસ્ત પ્રભાવ રહ્યો. રાધાનાથ સિકદરનું લગ્ન એક આઠ વર્ષની કન્યા સાથે કરાવવા તેમની માતાએ આગ્રહ કર્યો, પરંતુ રાધાનાથે સગીર બાળા સાથે લગ્ન માટે સાફ ઇન્કાર કરી દીધો. તેઓ જિંદગીભર કુંવારા જ રહ્યા.

ઈ.સ. ૧૮૪૩ની વાત છે. રાધાનાથ સિકદર સર્વે ઓફ ઇન્ડિયામાં નોકરી કરતા હતા. તેમને એક પ્રોજેક્ટ આપવામાં આવ્યો હતો. જેનું નામ હતું : ગ્રેટ ટ્રિગનોમેટ્રિકલ સર્વે. આ યોજના અંતર્ગત તેમણે ભારતના દક્ષિણ બિન્દુથી ઉત્તરમાં આવેલા હિમાલયના સહુથી ઊંચા શિખરનું માપ કાઢવાનું હતું. હિમાલયના પર્વતો પર મોટાં સાધનો ઊંચકીને કુલીઓ સાથે ચડવાનું કામ કપરું હતું. તેમની સાથે અંગ્રેજ મેજિસ્ટ્રેટ વેંસીટાર્ટ પણ હતા. તેઓ ભારતીય કુલીઓ સાથે અમાનવીય વ્યવહાર કરતા હતા. વિવિયન ડિરોજિયોના શિષ્ય રાધાનાથથી આ વ્યવહાર સહન ન થયો. તેમણે મેજિસ્ટ્રેટના વર્તનનો વિરોધ કર્યો. પરિણામે ભારતીય કુલીઓ સાથેનો વ્યવહાર તો સુધર્યો પરંતુ ભારતમાં કામ કરી રહેલી બ્રિટિશ અદાલતે મેજિસ્ટ્રેટનો વિરોધ કરવા બદલ રાધાનાથને રૂપિયા ૨૦૦નો દંડ કર્યો. એ જમાનામાં ૨૦૦ રૂપિયાનો દંડ અસહ્ય અને ઘણો મોટો હતો.

હિન્દુ કોલેજના ગણિતના અધ્યાપક જ્હોન ટાઈટલરે રાધાનાથની કાબેલિયત જોઈને એડવાન્સ મેથેમેટિક્સ શીખવ્યું હતું. આ જ શિક્ષકે તેમને ભૂમિતિ પણ શીખવી હતી. એ સમયે ભારતની ભૂગોળ પર સંશોધન થઈ રહ્યું હતું. તેની જવાબદારી જ્યોર્જ એવરેસ્ટ નામના એક અંગ્રેજ અધિકારીને સોંપી હતી. ભારતમાં ક્યાં ખીણ છે અને ક્યાં પર્વત છે, ક્યાં નદી છે અને ક્યાં સપાટ મેદાનો છે તેનો નકશો, માપ અને સંખ્યા નક્કી કરવાનું કામ કઠણ હતું. આ મુશ્કેલ કામ પાર પાડવાની યોજનાને ‘ગ્રેટ ટ્રિગનોમેટ્રિકલ સર્વે’ એવું નામ આપવામાં આવ્યું હતું. આ કામ ૧૮૨૦થી શરૂ થયું હતું. રાધાનાથ સિકદર તા. ૧૮ ડિસેમ્બર, ૧૮૩૧ના રોજ નોકરીમાં દાખલ થયા હતા. જ્યોર્જ એવરેસ્ટની ટીમમાં સર્વેયર તરીકે તેઓ દાખલ થઈ ગયા. તે પછી તેમણે Serang Base line અને ગણિત સાથે સંકળાયેલાં પુસ્તકો વાંચી કાઢયાં. તેમનો પગાર ૪૦ રૂપિયા હતો. સેરોન્જ બેઝ લાઈન હિમાલયની તળેટીમાં દહેરાદૂન ખાતે હોવાનું માનવામાં આવે છે. રાધાનાથનું પોસ્ટિંગ પણ અહીં જ થયું. તેમણે માપની નવી નવી પદ્ધતિઓ શોધી કાઢી. સેરોન્જ બેઝ લાઈનમાં પણ ભયંકર જોખમો હતાં. તેઓ ભૂમિતિના નિષ્ણાત હતા. તેમની કાબેલિયત જોઈ તેમને ડેપ્યુટી કલેક્ટર બનાવી દેવામાં આવ્યા. જ્યોર્જ એવરેસ્ટ રાધાનાથને ગુમાવવા માંગતા નહોતા. જ્યોર્જ એવરેસ્ટે બ્રિટિશ સરકારને દરખાસ્ત મોકલી કે રાધાનાથને સર્વેના કામમાં જ રાખવામાં આવે, કારણ કે તેમના જેવો ગણિતનો જાણકાર માણસ મળવો મુશ્કેલ છે. એ પછી રાધાનાથનો પગાર ૨૦૦ રૂપિયા કરી દેવામાં આવ્યો અને તેમને સર્વે વિભાગમાં જ રાખવામાં આવ્યા. તે પછી ૧૮૪૩માં જ્યોર્જ એવરેસ્ટે નોકરીમાંથી નિવૃત્તિ લઈ લીધી. તેમની જગ્યા પર કર્નલ એન્ડ્રુ આવ્યા. તેઓ પણ રાધાનાથના કામથી ખુશ હતા. ખુદ જ્યોર્જ એવરેસ્ટે તેમના માટે લખ્યું હતું : રાધાનાથના ગણિતના જ્ઞાનની ટક્કર લે તેવી એક પણ વ્યક્તિ ભારત કે યુરોપમાં નથી.

અત્યાર સુધીમાં રાધાનાથ હિમાલયની કંદરાઓમાં હજારો માઈલ પગપાળા પ્રવાસ કરી ચૂક્યા હતા. માપની નવી નવી પદ્ધતિઓ તેમણે શોધી કાઢી હતી. હિમાલયનાં તમામ રહસ્યો પર તેમણે સંશોધન કર્યું હતું. ૧૮૫૧માં તેમની બદલી કોલકાત્તા થઈ. તેમની કામગીરી જોઈ તેમનો પગાર ૬૦૦ રૂપિયા કરી દેવાયો. કોલકાત્તા આવ્યા બાદ પણ દહેરાદૂન ખાતે તેમણે ઉપલબ્ધ કરેલી હિમાલયના માપ ખોજની તમામ માહિતી કોલકાત્તા મગાવી અને તેનું વિશ્લેષણ શરૂ કર્યું. તેમાં નેપાળ – તિબેટ સીમા પરથી જે ઓ. નિકલસન નામના સર્વેયરે હિમાલયનાં શિખરો અંગેનો રિપોર્ટ પણ મોકલ્યો. તેમાં ૧૫ નંબરના શિખર અંગેની માહિતી કર્નલ જ્હોન હેનસી સુધી પહોંચી પણ તે બહુ સમજી શક્યા નહીં.

તેમણે બધાં જ માપ, વિશ્લેષણો અને ડેટા રાધાનાથને સોંપી દીધાં. રાધાનાથે તેમણે મળેલાં તથ્યો પર કામ શરૂ કર્યું. પોતાના ગણિતના જ્ઞાનથી તેમણે શોધી કાઢયું કે ” મેં દુનિયાના સહુથી ઊંચા શિખરને કોલકાત્તામાં જ બેઠાં બેઠાં શોધી કાઢયું છે. તેઓ સીધા કર્નલ જોન હેનસીની ઓફિસમાં ગયા. આંખમાં ચમક સાથે તેમણે કહ્યું : મેં વિશ્વનું સહુથી ઊંચામાં ઊંચું શિખર કયું તે શોધી કાઢયું છે.”

રાધાનાથ એક ભલા માણસ હતા. તેમણે કદી દાવો કર્યો નહીં કે તેમને મળેલાં તથ્યોના આધારે વિશ્વના ઊંચામાં ઊંચા શિખરને આંકડામાં અંકિત કર્યું છે. આમ જોવા જઈએ તો તેનું શ્રેય નિકસન નામના સર્વેયરે મોકલેલી માહિતી પર આધારિત છે અને તેનું શ્રેય નિકલસનને ફાળે જાય છે, પરંતુ એ ઊંચામાં ઊંચા શિખરની ઊંચાઈ નક્કી કરવાનું કામ રાધાનાથે કર્યું. તેમના હિસાબથી એ એવરેસ્ટ શિખરની ઊંચાઈ પહેલાં તેમણે ૨૯૦૦૦ ફૂટ નક્કી કરી હતી, પરંતુ પાછળથી સૂક્ષ્મતાથી અભ્યાસ કર્યા બાદ તેમણે જ એવરેસ્ટની ઊંચાઈ ૨૯૦૦૨ ફૂટ નક્કી કરી આપી.

એ સમય પહેલાં જ્યોર્જ એવરેસ્ટે જાહેર કર્યું હતું કે જે કોઈ નવું ભૌગોલિક ક્ષેત્ર પ્રાપ્ત થાય તેનું નામ સ્થાનિક નામના આધારે રહેશે. તિબેટ, નેપાળ અને ચીનની સરહદ પર આવેલા આ ૧૫ નંબરના શિખરને સ્થાનિક લોકો ‘ચોમોલુંગમા’ કહેતા હતા.

તિબેટી લોકો તેને ‘તિબેટી ચોમોલુંગમા’, નેપાળી લોકો તેને ‘નેપાળી ચોમોલુંગમા’ અને ચીની લોકો તેને ‘ચીની ચોમોલુંગમા’ કહેતા હતા. કર્નલ એન્ડ્રુએ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયાને એક રિપોર્ટ મોકલાવ્યો કે ૧૫ નંબરના આ શિખરને સ્થાનિક ઇલાકાનું નામ આપીશું તો બીજા ઈલાકાવાળા લોકો નારાજ થઈ જશે તેથી ૧૫ નંબરના આ શિખરનું નામ જ્યોર્જ એવરેસ્ટના નામના આધારે ‘માઉન્ટ એવરેસ્ટ’ રાખવું. વાસ્તવિકતા એ હતી કે જ્યોર્જ એવરેસ્ટ તો ક્યારનાયે નિવૃત્ત થઈ ચૂક્યા હતા અને આ શિખરની ઊંચાઈ નક્કી કરવામાં તેમનો કોઈ ફાળો નહોતો. જે વ્યક્તિએ ૧૫ નંબરના શિખરની ઊંચાઈ નક્કી કરી તેને દુનિયાના ઊંચામાં ઊંચા શિખર તરીકે જાહેર કર્યું. તેવા રાધાનાથની યોગ્યતાને અંગ્રેજોએ નામ આપવાની બાબતમાં નકારી દીધું. આ એક પ્રકારનો દગો હતો.

તા. ૧૦ નવેમ્બર, ૧૯૦૪ના રોજ પ્રગટ થયેલી નેચર પત્રિકામાં લખવામાં આવ્યું છે કે, હિમાલયના ૧૫ નંબરના શિખરની ઊંચાઈની સચોટ ગણતરી કરી તેને વિશ્વના ઊંચા શિખર તરીકે જાહેર કરનાર રાધાનાથ સિકદારને તેનું શ્રેય આપવાના બદલે તે સન્માન બ્રિટિશ સરકારે જ્યોર્જ એવરેસ્ટને આપી દીધું.

અલબત્ત, ઈ.સ. ૧૮૨૮માં ‘ધી ઇંગ્લિશમેન’ નામના પુસ્તકમાં ઓક્સફર્ડ યુનિવર્સિટીના અધ્યાપક મેજર કેનેથ મેસને ‘હિમાલયન રોમાન્સ’ નામનો એક લેખ લખ્યો. એમાં તેમણે માઉન્ટ એવરેસ્ટ શોધી કાઢવાનું તમામ શ્રેય રાધાનાથ સિકદારને આપ્યું પણ અંગ્રેજોએ એ કામ કદી ના કર્યું. તે પછી ભારત સરકારે પણ એ ભૂલ સ્વીકારી નથી. દિલ્હીમાં બેઠેલાઓને તો રાધાનાથ સિકદાર કોણ હતા તેની પણ ખબર નથી.

રેડ રોઝ – દેવેન્દ્ર પટેલ.

છત્તીસગઢ પ્રદેશ કોંગ્રેસના પ્રમુખ નંદકુમાર પટેલની હત્યા બાદ માઓવાદીઓએ તેમના મૃતદેહને આ રીતે ત્યજી દીધો હતો. નંદકુમાર પટેલની બાજુમાં જ બ્લૂ ચેક્સનું જે શર્ટ દેખાય છે તે તેમના પુત્ર દિનેશનો મૃતદેહ છે. નંદકુમાર પટેલના હાથ પાછળથી બાંધી દેવાયા હતા અને તે પછી તેમના ગળા પર અને પેટમાં ગોળીઓ મારવામાં આવી હતી.

છત્તીસગઢમાં જગદલપુરની ઘાટીમાં માઓવાદીઓએ લોહિયાળ ખેલ ખેલ્યો. માઓવાદના આંચળા હેઠળ ૧૦૦૦ જેટલા ભારતીય માઓવાદીઓએ ૨૮ જેટલા ભારતીય નાગરિકોની હત્યા કરી નાંખી. પૂરા ત્રણ કલાક સુધી આ ખૂની ખેલ થતો રહ્યો. ત્રણ કલાક સુધી કોંગ્રેસના નેતાઓ પર ગોળીઓ વરસતી રહી. કોંગ્રેસના પ્રદેશ પ્રમુખ સહિત અનેક લોકો માર્યા ગયા. આઘાતજનક વાત એ છે કે ત્રણ કલાક સુધી આ લોહીની હોળી ખેલાતી રહી, પરંતુ ના તો રાજ્ય સરકારના ગૃહખાતાને તેની ખબર પડી કે ના તો કેન્દ્રના ગૃહખાતાને. નોંધપાત્ર વાત એ છે કે માઓવાદીઓએ સહુથી પહેલી વાર કોઈ રાષ્ટ્રીય પાર્ટીને પોતાનું લક્ષ્ય બનાવ્યું. અત્યાર સુધી નકસલવાદીઓ કે માઓવાદીઓ કોઈ પોલીસ અધિકારી કે વહીવટી અધિકારીને પોતાનું નિશાન બનાવતા હતા, પરંતુ છત્તીસગઢનાં જંગલોમાં એક હજાર માઓવાદીઓએ જે કાંઈ કર્યું તે આતંકવાદી કૃત્ય નહીં પરંતુ ભારત સરકારની સામે માઓવાદીઓની રીતસરની બગાવત જ છે.

આ જંગલિયતભર્યું કૃત્ય કરનારા કોઈ પાકિસ્તાની નહોતા. ધર્ર્મઝનૂનથી ગુમરાહ થયેલા કોઈ કટ્ટરપંથીઓ નહોતા. તે બધા જ ભારતીય નાગરિકો હતા. નકસલ વિરોધી સંગઠન ‘સલવા જુડૂમ’ ના સંસ્થાપક મહેન્દ્ર કર્મા કે જેઓ કોંગ્રેસના આદિવાસી નેતા છે. તેમના પર માઓવાદીઓએ ૧૦૦ જેટલી ગોળીઓ મારી. કર્માના મૃતદેહ પર નૃત્ય કર્યું અને રાતભર મોતના આ તાંડવની ઉજવણી કરી.

ઓપરેશન ગ્રીનહંટ
ઉત્તરાખંડના માઓવાદીઓએ ઉત્તરાખંડ પ્રદેશ કોંગ્રેસના પ્રમુખ નંદકુમાર પટેલ અને ‘સલવા જૂડુમ’ સંસ્થાના પ્રમુખ મહેન્દ્ર કર્માની હત્યા કરીને ‘ઓપરેશન ગ્રીન હંટ” અભિયાનનો બદલો લીધો છે. નંદકુમાર અગાઉની સરકાર વખતે રાજ્યના ગૃહમંત્રી હતા અને તે વખતે રાજ્યમાંથી માઓવાદને ખતમ કરવા “ઓપરેશન ગ્રીન હંટ”ના નામ હેઠળ નકસલ પ્રભાવિત જંગલોમાં સૈનિકો અને અર્ધ સૈનિક દળો તહેનાત કરી સશસ્ત્ર માઓવાદીઓની સાફસૂફીનું અભિયાન હાથ ધર્યું હતું. માઓવાદીઓ આ દળોને ખસેડવા માંગતા હતા. એ વખતે કેટલાક નકસલવાદીઓ માર્યા પણ ગયા હતા. તેનો બદલો લેવા નંદકુમાર પટેલ અને મહેન્દ્ર કર્મા સહિત કોંગ્રેસી નેતાઓની હત્યા કરી દેવાઈ. અત્રે એ જાણવું જરૂરી છે કે માઓવાદ પ્રભાવિત ઉત્તરાખંડના કેટલાક વિસ્તારોમાં સડક કેમ જતી નથી. માઓવાદીઓ સડક બનવા દેતા નથી. સ્કુલો, શરૂ કરવા દેતા નથી, વીજ થાંભલા નાંખવા દેતા નથી. કોઈ પોલીસ સ્ટેશન કે કોર્ટ પણ નથી. અહીં માઓવાદી નેતાઓના જ કાનૂન અને તેમનું રાજ ચાલે છે. દેશના વડાપ્રધાન કોણ છે તેની ગરીબ અને અભણ આદિવાસીઓને ખબર નથી. માઓવાદી નેતાઓ વિકાસના કામો થવા દેતાં જ નથી. અહીં જાણે કે ભારત સરકારનું રાજ જ નથી એવી પરિસ્થિતિ છે.

માઓવાદ વકર્યો
આશ્ચર્યની વાત એ છે કે દેશનાં કેટલાંક મોટાં રાજ્યોનું વિભાજન કરીને બનાવવામાં આવેલાં નાનાં નાનાં રાજ્યોમાં નકસલવાદ અથવા માઓવાદ વધુ વકર્યો છે. દેશનાં ૨૦ રાજ્યોના ૨૨૩ જિલ્લાઓ નકસલવાદથી વધુ પ્રભાવિત છે. દેશનો ૯૨ હજાર કિલોમીટરનો વિસ્તાર નકસલ – માઓવાદના પ્રભાવ હેળ છે. આ વિસ્તારોમાં ૨૦૦૦થી વધુ પોલીસ સ્ટેશન છે, પરંતુ તે બધું જ નિરર્થક. સરકારે ત્રણ વર્ષમાં થયેલા નકસલી હુમલાઓના આધાર પર જે ૨૬ જિલ્લાઓ સહુથી વધુ પ્રભાવિત માન્યા છે તેમાં ૮૦ ટકા હુમલા થયા. છે. છત્તીસગઢમાં બસ્તર, બીજાપુર, દંતેવાડા, કાંકેરા, કાંડોગાવ,નારાયણપુર, રાજનંદગાવ અને સુકમા માઓવાદથી પ્રભાવિત છે. ઝારખંડમાં ગઢવા, ગિરિહાડ, ગૂમણ, ખૂંટી, લાતેહાર, પલામૂ, સમડેગ અને પશ્ચિમ સિંહભૂમ પ્રભાવિત છે. બિહારમાં ઔરંગાબાદ, ગયા અને જુમઈ નકસલવાદીઓનો હોટ બેડ માનવામાં આવે છે. ઓરિસ્સામાં કોરાપુર,મલ્કાનગીરી અને બોલાનગીર નકસલવાદ પ્રભાવિત છે. આંધ્રપ્રદેશમાં ખમ્મમ, અને વિશાખાપટ્ટનમમાં નકસલવાદની આગ છે. મહારાષ્ટ્રમાં ગઢચિરોલી તથા પશ્ચિમ બંગાળમાં પશ્ચિમ મીદનાપુર જિલ્લાઓમાં નકસલવાદ વકર્યો છે.

વર્ષ ૨૦૧૨માં ઓરિસ્સા, છત્તીસગઢ અને ઝારખંડમાં નકસલવાદી હુમલાઓમાં ૩૦૦થી વધુ નાગરિકો માર્યા ગયા છે. ૧૧૪ જવાનો શહીદ થયા છે. ૭૪ નકસલીઓ માર્યા ગયા છે. ૧૮૮૨ નકસલી પકડાયા છે. ૧૩૪ જેટલા હુમલા સુરક્ષા બળો પર થયા છે. ૨૧૭ વખત સુરક્ષાદળોએ નકસલીઓને ઘેર્યા છે.

સહુથી મોટી ઘટનાઓ
૨૯ જૂન, ૨૦૦૮ ઓરિસ્સાના બેલિમિસા કુંડમાં નૌકામાં જઈ રહેલા પોલીસદળ પર હુમલો. ૩૮ જવાનો માર્યા ગયા.

૧૬ જુલાઈ, ૨૦૦૮ : ઓરિસ્સાના મલ્કાગિરિ જિલ્લામાં પોલીસવાનને સુરંગથી ઉડાવી દીધી. ૨૧ પોલીસકર્મીઓ માર્યા ગયા.

૨૨ મે, ૨૦૦૯ મહારાષ્ટ્રના ગઢચિરૌલી જિલ્લાનાં જંગલોમાં પોલીસકર્મીઓ પર હુમલો થયો. ૧૬ પોલીસ જવાનો માર્યા ગયા.

૧૬ જૂન, ૨૦૦૯ ઝારખંડના પલામી જિલ્લામાં બારૂદી સુરંગથી વિસ્ફોટ. ૧૧ પોલીસ કર્મીઓ માર્યા ગયા.

૬ એપ્રિલ, ૨૦૧૦ દેતવાડા જિલ્લામાં સીઆરપીએફના કાફલા પર હુમલો. ૭૬ જવાનો માર્યા ગયા. ૫૦ ઘાયલ થયા.

૨૯ જૂન, ૨૦૧૦ છત્તીસગઢના નારાયણ જિલ્લામાં સીઆરપીએફનાં વાહનો પર હુમલો, ૧૫ જવાનોનાં મોત.

પ્રોક્સી વોર
આ ઘટનાઓને ગરીબ આદિવાસીઓના હક્ક માટેની લડત તરીકે હવે લઈ શકાય

નહીં. એ વાત સાચી છે કે નકસલવાદનો આરંભ ૧૯૬૭માં ગરીબ આદિવાસીઓના શોષણ વિરુદ્ધ તેમના હક્કો માટે ચારુ મજુમદાર અને કનુ સંન્યાલ દ્વારા થયો હતો. પશ્ચિમ બંગાળના સિલીગુડી જિલ્લાની પાસે આવેલા નકસલબાડી નામના વિસ્તારથી આ લડતની શરૂઆત થઈ હોઈ તેને નકસલવાદ નામ અપાયું, પરંતુ હવે છત્તીસગઢમાં જે ઘટનાઓ ઘટી તે નકસલવાદ નહીં પરંતુ ચીન અને પાકિસ્તાન પ્રેરિત માઓવાદ છે. ચીન ભારતના જંગલ વિસ્તારના લોકોને પૈસા, શસ્ત્રો,કોમ્પ્યુટર્સ અને લેટેસ્ટ સાધનો આપે છે.

આ કામ તે પાકિસ્તાનની ગુપ્તચર સંસ્થા આઈએસઆઈ દ્વારા કરે છે.

ચીન અને પાકિસ્તાનનો અસલી મકસદ ભારતના સાર્વભૌમત્વને અને બંધારણીય લોકશાહીને ખતમ કરવાનો છે. છત્તીસગઢની છેલ્લી લોહિયાળ ઘટના બાદ ૧૦૦૦ માઓવાદીઓએ લાશો પર પણ ફરીથી ગોળીબાર કરી માઓવાદ જિન્દાબાદનાં સૂત્રો પોકાર્યાં હતાં. માઓત્સે તુંગ તો ચીનના નેતા હતા, ભારતના નહીં. ભારતના નાગરિકો ચીનના નેતાનાં સૂત્રો પોકારે તે જ દર્શાવે છે કે ભારતના જ કેટલાક નાગરિકોએ ભારત સરકાર સામે બળવો પોકાર્યો છે. માઓવાદીઓએ ભારતના જ બંધારણ વિરુદ્ધ યુદ્ધનો આરંભ કર્યો છે. ચીન અને પાકિસ્તાનનું ભારત સાથેનું આ પ્રોક્સી વોર છે. આ બંને પડોશી દેશો ભારતની વ્યવસ્થાને અસ્તવ્યસ્ત કરી દેવા માંગે છે. ભારતમાં એક ખૌફ પેદા કરવા માંગે છે. આવા દરીંદાઓ સાથે ભારત સરકારે અને જે તે રાજ્ય સરકારોએ સખ્ત હાથે કામ લેવાની જરૂર છે. તેઓ સમજદારી કે વિકાસની ભાષા સમજતા નથી. તેમને તેમની ભાષામાં જ જવાબ આપવો પડશે. જરૂર પડે તો ભારતના લશ્કરને પણ તહેનાત કરી આવા નકસલ – માઓવાદીઓની સાફસૂફીનું કામ સોંપવું પડશે. લાગે છે કે માઓવાદીઓનો પ્રશ્ન રાજનૈતિક રીતે ઉકેલાશે નહીં. તેમને શસ્ત્રની ભાષા જ સમજાય તેમ છે.

આ આતંકવાદ નથી.
આ કામ કરવા માટે રાજનૈતિક ઇચ્છાશક્તિની જરૂર છે. છેલ્લા કેટલાયે સમયથી છત્તીસગઢ અને ઝારખંડ જેવાં રાજ્યોમાં માઓવાદીઓ આપણા પોલીસકર્મીઓ અને જવાનોને મોતને ઘાટ ઉતારતા રહ્યા છે અને આપણે એ નજારો ચૂપચાપ જોતા આવ્યા છીએ. એટલું જ નહીં પણ આવી ઘટનાઓ બાદ દેશના નેતાઓ એકબીજા પ્રત્યે આરોપો અને પ્રત્યારોપો કરવામાંથી નવરા પડતા નથી એ આ દેશની કમનસીબી છે. એટલું જ વિચારો કે અમેરિકાના કોઈ એક રાજ્યમાં ૧૦૦૦ અમેરિકનોએ અમેરિકાની જ કોઈ એક પાર્ટીના ૩૦ જણને મારી નાંખ્યા હોય તો તે કેવું ઓપરેશન હાથ ધરત?

ભારતની એ કમનસીબી છે કે ભારતના ક્રિકેટજગત પર ડોન દાઉદ રાજ કરે છે અને ભારતના ગરીબ આદિવાસી ઇલાકાઓમાં હવે ચીન અને પાકિસ્તાન રાજ કરે છે. માઓવાદના નામે ભારતીયો પર હુમલાની ઘટનાને રાષ્ટ્રદ્રોહની વ્યાખ્યામાં મૂકવી જોઈએ અને ચીને પાકિસ્તાને આપેલાં શસ્ત્રોથી લડતા માઓવાદીઓની સાફસૂફી કરી દેવી જોઈએ, કારણ કે આ આતંકવાદી ઘટના નહીં પરંતુ ભારતને અસ્થિર કરી દેવાની રાજનૈતિક ઘટના છે. માઓવાદીઓને દેશના દુશ્મનો તરીકે ગણવા જોઈએ. માઓવાદીઓ અને નકસલવાદીઓ પ્રત્યે હમદર્દી ધરાવનારા દંભી માનવ અધિકારીવાદીઓને પણ કિનારે કરી દેવા જોઈએ. કેટલાક પબ્લિસિટી ભૂખ્યા માનવ અધિકારવાદીઓ એક નકસલવાદી મરે છે તો બૂમરાણ મચાવી દે છે પણ સેંકડો નાગરિકો, પોલીસકર્મીઓ કે જવાનો મરે છે તો ચૂપ રહે છે .

ખનીજ સંપત્તિ પર નજર
સવાલ એ પણ છે કે છત્તીસગઢ અને ઝારખંડ જેવાં નવાં રાજ્યો શું માઓવાદીઓનો પગદંડો જમાવવા માટે રચવામાં આવ્યાં હતાં? શું માઓવાદીઓ બંદૂકની નાળથી લોકોને ડરાવતા રહે તે માટે આ રાજ્યો અલગ કરવામાં આવ્યાં હતાં? આ માઓવાદીઓએ ૧૯૯૦ના ગાળામાં પશ્ચિમ બંગાળના પુરુલિયા વિસ્તારમાં વિમાનમાંથી વિદેશી હથિયારો નીચે ફેંક્યાં હતાં તે ઘટનાનું રહસ્ય આજ સુધી ખૂલવા પામ્યું નથી. સરકારે એ વાત સમજી લેવાની જરૂર છે કે છત્તીસગઢ અને ઝારખંડની ભૂમિમાં અઢળક ખનીજ સંપત્તિ છે. અને તેની પર કેટલાકની નજર છે. જ્યાં આવી અપાર ખનીજ સંપદા છે ત્યાં જ માઓવાદીઓ બંદૂકની અણીએ ખૌફ પેદા કરે છે. અસલી રહસ્ય આ છે , માઓવાદીઓના માસ્ટર માઈન્ડ ગણપતિ અને ગગન્ના જેવા લોકોનો અસલી મકસદ આ ખનીજ સંપત્તિ લૂંટવાનો છે. તેઓ જો ગરીબ જ હોત તો તેમની પાસે એ.કે. ૫૬, આધુનિક શસ્ત્રો, લેપટોપ અને હિમાલિયન બ્રાન્ડની મિનરલ વોટરની બોટલ્સ ક્યાંથી આવી? ખરેખર તો ઓરિસ્સા, છત્તીસગઢ અને ઝારખંડ જેવા વિસ્તારોના આદિવાસી યુવકોને ભારતની જ સેનામાં દાખલ કરી દઇ તેમને માઓવાદીઓની સામે મૂકી દેવા જોઈએ. ઝેરનું ઓસડ ઝેર જ.

www.devendrapatel.in

”હા, હું ભારત માટે જાસૂસી કરતો હતો” ભારતીય જાસૂસ સુરજીતસિંહની કબૂલાત

તા.૩૧ ડિસેમ્બર, ૧૯૮૧નો દિવસ. એ દિવસે સખત ઠંડી હતી. એક યુવાન સાવ એકલો ભારતની સરહદ ઓળંગીને પાકિસ્તાનમાં ઘૂસી ભારત માટે જાસૂસી કરવા એક પાકિસ્તાનીને રિક્રુટ કરવા માંગતો હતો. ૪૩ વર્ષના ભારતીય યુવાન સુરજિતે જે પાકિસ્તાની માણસને બોર્ડર પર બોલાવ્યો તેને ભારતીય લશ્કરના જ જવાનોએ પકડી માર માર્યો. તેને પાછો મોકલી દેવામાં આવ્યો. બીજી બાજુ સુરજિતને પણ ભારતીય સરહદ ઓળંગવા દેવામાં આવી નહીં. સુરજિત ભારતીય જાસૂસ હતો તે વાત ભારતીય લશ્કર જાણતું નહોતું.

મારા પતિનો ૩૧ વર્ષ સુધી ઈન્તજાર કર્યો છે

જે પાકિસ્તાનીને ભારતીય લશ્કરે માર માર્યો હતો તે હવે બદલો લેવા માંગતો હતો. બીજા દિવસે સરહદ પર પણ બીજા જ સ્થળે તેની સુરજીતસિંહ સાથે મુલાકાત થઈ. પાકિસ્તાનીએ સુરજિતસિંહને તેના ઘેર આવવા આમંત્રણ આપ્યું. સુરજિતસિંહ સરહદ ઓળંગીને પાકિસ્તાનીના ઘેર ગયો. થોડી જ વારમાં પાકિસ્તાનના સૈનિકો આવી ગયા અને સુરજિતસિંહને પકડી લીધો. જે પાકિસ્તાનીને માર પડયો હતો તેણે જ આ કામ કર્યું હતું.

સરબજીતના બદલે પાકિસ્તાનની જેલમાંથી છુટીને આવેલા સુરજિતસિંહે જાતે ભારત આવ્યા પછી આ કબૂલાત કરી છે. ભારત માટે જાસૂસી કરવાના આરોપસર તે પાકિસ્તાનની કોટ લખપત જેલ લાહોરમાં ૩૧ વર્ષની સજા ભોગવી ગઈ તા. ૨૮ જૂન ૨૦૧૨ના રોજ ભારત પાછો ફર્યો.

પકડાઈ ગયા બાદ સુરજિતસિંહને લાહોર ખાતે આવેલા પાકિસ્તાનના લશ્કરી હેડક્વાર્ટર પર લઈ જવામાં આવ્યો હતો. સાડા ચાર વર્ષ સુધી તેની આકરી પૂછપરછ કરવામાં આવી હતી. એ દરમિયાન તેને એક અંધારી કાળ કોટડીમાં પૂરી રાખવામાં આવ્યો હતો. સુરજિતસિંહને રોજ થર્ડ ડિગ્રીનો માર મારવામાં આવતો હતો. સુરજિતસિંહ કહે છેઃ ”હું પકડાઈ ગયો તે પછીના પાંચ વર્ષ મારી જિંદગીના અત્યંત ખરાબ વર્ષ હતા. મેં નર્કની યાતના જ ભોગવી છે. મને પેશાબ થઈ જાય ત્યાં સુધી મને મારવામાં આવતો હતો. હું બેભાન થઈ જતો હતો. મારા પ્રાઈવેટ પાર્ટસની અંદર મરચાં ભરી દેવામાં આવતાં હતાં. હું મૃત્યુ માટે ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરતો હતો. પાકિસ્તાનના આર્મી એક્ટ મુજબ ૧૯૮૫માં મને મૃત્યુદંડ ફટકારવામાં આવ્યો હતો અને મને લાહોરની કોટ લખપત જેલમાં ખસેડવામાં આવ્યો હતો. આ સજા સાંભળી હું ખુશ થયો હતો, કારણ કે હવે થર્ડ ડિગ્રીના જુલમનો અંત આવશે તેમ હું માનતો હતો.”

સુરજિતસિંહ કહે છેઃ ”પહેલાં તો હું મોત ઈચ્છતો હતો પરંતુ મને મારી પત્ની અને ચાર બાળકોનો ખ્યાલ આવતાં મેં દયાની અરજી કરી. ૧૯૮૯માં એ વખતના પ્રેસિડેન્ટ ગુલામ ઈશાકખાને મારી અરજી પર વિચારણા કરી મારી મોતની સજાને આજીવન કારાવાસની સજામાં બદલી નાંખી હતી.”

સુરજિતસિંહ તેના પંજાબના ફિરોજપુર વિસ્તારના ફિદાએ ગામના ઘરની બહાર પ્લાસ્ટિકની ખુરશીમાં બેસી તેની આપવીતી કહેવા બચી ગયો છે. સુરજિતસિંહનો જન્મ પંજાબના આ નાનકડા ગામના એક સામાન્ય પરિવારમાં ૧૯૩૬ની સાલમાં થયો હતો. તે નાનો હતો ત્યારથી જ દેશની સેવા કરવા માંગતો હતો. નવમું ધોરણ ભણી રહ્યા બાદ તે પંજાબની આર્મ્ડ પોલીસમાં જોડાયો હતો. અહીં તેણે ભણવાનું ચાલુ રાખી મેટ્રિક કરી લીધું હતું. તે પછી તેને બિહાર (હાલ ઝારખંડ)ના હઝારીબાગ ખાતે પોસ્ટિંગ મળ્યું હતું. ૧૯૬૭માં પંજાબ આર્મ્ડ પોલીસનું નામ બદલીને બોર્ડર સિક્યુરિટી ફોર્સ કરવામાં આવ્યું હતું. આ દરમિયાન તેને ઘર યાદ આવ્યું છતાં નોકરી છોડીને ઘેર આવી ખેતી કરવા લાગ્યો હતો.

”એ દિવસોમાં લશ્કરના અધિકારીઓ સરહદ નજીકના ગામોમાં આવી સ્થાનિક રહીશોને ભારત માટે જાસૂસી કરવાનું કહેતા હતા. મને પણ એક લશ્કરી અધિકારી દ્વારા તેમના માટે કામ કરવાનું કહેવામાં આવ્યું અને મેં હા પાડી. બદલામાં મને પૈસા મળવાના હતા. માટે જાસૂસીનું કામ કરવાનું છે તે વિષે હું સભાન નહોતો.”: સુરજિતસિંહના ઉપરોક્ત બ્યાન બાદ ભારત સરકારે સુરજિતસિંહ એ ભારત સરકારનો જાસૂસ હોવાની વાતને નકારી કાઢી છે કે, ગૃહસચિવે સ્પષ્ટતા કરી છે કે સુરજિતસિંહ ભારત સરકારનો જાસૂસ હતો તેવું રેકોર્ડ પર ક્યાંય નથી. પરંતુ સુરજિતસિંહ પોતાના બ્યાન પર કાયમ છે. બની શકે કે તે લશ્કરના કર્મચારી તરીકે નોકરી પર ન હોતો પરંતુ ભારતીય લશ્કરની ગુપ્તચર શાખાના એક અધિકારીઓએ તેને જે કામ સોંપ્યું હતું તે શાયદ જાસૂસ પ્રકારનું જ હતું.

સુરજિતસિંહ કહે છેઃ ”પાકિસ્તાનના લશ્કરી અધિકારીઓ મારી પાસે એવી કબૂલાત કરાવવા માંગતા હતા કે, હું ‘રો’નો એજન્ટ છું. હું એ લોકોના યાતનાભર્યા જુલ્મથી બચવા એ લોકો જેમ કહે તેમ હા પાડતો હતો. અલબત્ત, એ વાત સાચી છે કે હું પાકિસ્તાનમાં ઘુસી પાકિસ્તાનના લશ્કરના હેડક્વાર્ટરના ત્રણ કલાર્કને ફોડી નાંખી કેટલાંક દસ્તાવેજો હું હાંસલ કરવા માંગતો હતો. તે પછી હું રાતના સમયે સતલજ નદી ક્રોસ કરી ભારત પાછો ભાગી જવા માંગતો હતો.”

તે કહે છે : ”તે પછી હું વારંવાર પાકિસ્તાન જતો હતો. ડિસેમ્બર ૧૯૮૧માં મારી ધરપકડ થઈ તે પહેલાં હું ૮૫ વખત પાકિસ્તાનમાં ટ્રીપ મારી આવ્યો હતો. મને એક ટ્રીપના ૧૯૮૦ સુધી રૂ. ૭૫૦૦ મળતા હતા. તેમાંથી રૂ.૬૦૦૦ હું પાકિસ્તાની કલાર્કસને આપતો હતો. બાકીની રકમ હું મારી પાસે રાખતો હતો.”

સુરજિતસિંહને આ ટ્રીપની રકમ ઉપરાંત તેના પરિવારને દર ત્રણ મહિને રૂ.૩૦૦ મળતા હતા. એ પછી સુરજિતસિંહે તેના ગામમાં પાકુ મકાન બનાવ્યું હતું, જ્યારે બીજાં મકાનો માટીથી બનેલાં હતાં. પરંતુ ડિસેમ્બર, ૧૯૮૧માં સુરજિતસિંહ પકડાઈ ગયો તે પછી બધું બદલાઈ ગયું. એક દિવસે તે પાકિસ્તાનની ભીતર ગયો અને પાછો ના આવ્યો. તેના પરિવારને લાગ્યું કે સુરજિતસિંહનું મૃત્યુ નીપજ્યું હોવું જોઈએ. સુરજિતસિંહના પત્નીનું નામ હરબન્સ કૌર છે. પતિના ગૂમ થઈ ગયા બાદ પૂરા ૨૩ વર્ષ સુધી તેના પરિવારને અગાઉ મળતી રકમ મળ્યા કરતી. હરબન્સ કૌર તેના ચારેય બાળકોને ઉછેરતાં રહ્યાં. હરબન્સ કૌર કહે છેઃ ”મારા પતિએ તે દિવસે જતાં પહેલાં કહ્યું હતું કે, હું થોડા દિવસોમાં પાછો ફરીશ. દિવસો વીત્યા, મહિનાઓ વીત્યા, પણ તેઓ પાછા ના આવ્યા. હું બારીમાં બેસી તેઓ હમણાં આવશે તેવી આશ સાથે રાહ જોતી રહી. તેઓ જીવે છે કે મૃત્યુ પામ્યા છે તેની પણ મને ખબર નહોતી. મારા પતિની ગેરહાજરીમાં મેં મારા સંતાનોને ઉછેરવા માટે બધા જ શ્રેષ્ઠ પ્રયાસો કર્યા.”

આજે ૭૦ વર્ષની વયે પહોંચેલા હરબન્સ કૌર કહે છેઃ ”બાળકોને સારી રીતે ભણાવવા મારી પાસે પૂરતા પૈસા નહોતા. બાળકોને સ્કૂલ છોડી દેવી પડતી. સમય વહેતો રહ્યો. પરંતુ ૨૦૦૪માં બધું બદલાઈ ગયું. મારા પતિના ગૂમ થયાના ૨૩ વર્ષ બાદ એક દિવસ મારા પતિનો પત્ર આવ્યો ત્યારે જ અમને ખબર પડી કે, મારાં સંતાનોના પિતા જીવે છે અને પાકિસ્તાનની લાહોર જેલમાં છે. આ પત્ર પણ લાહોરની જેલમાં સજા ભોગવી રહેલા પણ રજા પર આવેલા સુરજિતસિંહના ગુરમેશ નામના એક સાથી દ્વારા આવ્યો હતો. મેં પણ પત્ર લખી ગુરમેશને વિનંતી કરી કે, તમે આ પત્ર પાછા જાવ ત્યારે મારા પતિને આપજો.”

સુરજિતસિંહ જીવે છે એ વાત આખા ગામમાં આગની જેમ ફેલાઈ ગઈ. ગામ આખું તેના ઘર પાસે એકત્ર થઈ ગયું. સુરજિતનાં પત્નીની આંખમાં આંસુ હતા. હરબન્સ કૌર કહી રહ્યા હતાઃ ”હવે મને આશા છે કે એક દિવસ હું મારા પતિનું મોં જોવા સહભાગી બનીશ.”

૩૧ વર્ષના લાંબા ઈન્તજારનો અંત એટલો ઝડપી નહોતો. આ સમય દરમિયાન સરબજિતસિંહ નામનો એક ભારતીય કેદી પણ લાહોરમાં બોમ્બ વિસ્ફોટના આરોપસર લાહોરની એજ જેલમાં હતો. સરબતજિતના પરિવારની દલીલ છે કે, તે નશાની હાલતમાં સરહદ પાસે ગયો હતો. હકીકતમાં લાહોરના બોમ્બ ધડાકા સાથે તેને કોઈ સંબંધ નહોતો. તા.૨૬ જૂન,૨૦૧૨ના રોજ પાકિસ્તાનના પ્રેસિડેન્ટ આસીફ અલી ઝરદારીએ જાહેરાત કરી કે, ”સરબતજિંતસિંહને છોડી મૂકવામાં આવશે.” અલબત્ત, પાકિસ્તાનના મીડિયામાં ઊહાપોહ થતાં તેના થોડા જ કલાકમાં એ જાહેરાત વિશે યુ-ટર્ન લેતાં પાકિસ્તાને જાહેર કર્યું કે પાકિસ્તાનના પ્રેસિડેન્ટે સરબતજિતસિંહને નહીં પણ સુરજિતસિંહ નામના બીજા કેદીને છોડવાની જાહેરાત કરી છે. પાકિસ્તાને ફેરવી તોળતાં સરબતજિતના ઘેર જે આનંદ હતો તે નિરાશામાં ફેરવાઈ ગયો અને સુરજિતસિંહના ઘેર ખુશીની લહેર છવાઈ ગઈ.અત્રે એ નોંધવું જરૂરી છે કે તાજેતરમાં જ પાકિસ્તાનની જેલમાં કેદીઓએ સરબજિતસિંહને બેફામ માર માર્યો હતો અને સરબજિતસિંહનું પાકિસ્તાનની હોસ્પિટલમાં જ મૃત્યુ નીપજ્યું હતું. પણ આ કથા પાકિસ્તાનની જેલમાંથી છુટીને આવેલા સુરજિતસિંહની છે. સુરજિતસિંહ તો છુટીને ઘેર પાછો આવી ગયો પરંતુ તે ઘેર આવ્યો ત્યારે ખબર પડી કે ૨૪ વર્ષની વયે તેના મોટા પુત્ર સહિત, તે તેના પિતા, મોટાભાઈ, ત્રણ નાનાભાઈઓ, બે નાની બહેનો સહિત તેના પરિવારનાં કુલ આઠ વ્યક્તિ મૃત્યુ પામી ચૂક્યા છે. ગામમાં તેના મિત્રો પણ મૃત્યુ પામ્યા છે. ગામ પણ બદલાઈ ગયું છે. કશું જ ઓળખાય એવું રહ્યું નથી. હા, એક વાતનો તેને સંતોષ છે તે તેના ત્રણ પૌત્રોનો દાદા બની ગયો છે, પણ એના ઘરની આર્િથક પરિસ્થિતિ સારી નથી. બાળકોને ઉછેરવામાં બધું જ ખર્ચાઈ ગયું છે. જમીનનો મોટો હિસ્સો વેચાઈ ગયો છે. બાકીની જમીન ગીરો છે. પરિવાર પર રૂ.૩૦ લાખનું દેવું છે. અગાઉ બનેલું પાકું મકાન વેચીને હરબન્સ કૌર હવે બારણા વગરના મકાનમાં રહે છે.

આવી છે એક દેશભક્ત જાસૂસના જીવનની કથા.
– દેવેન્દ્ર પટેલ
www.devendrapatel.in

ગોદાવરી નદીની આ બન્ને તસવીરો છે. એક સમયે ખળખળ વહેતી ગોદાવરી આજે સૂકીભઠ્ઠ છે.

કહેવાય છે કે વિશ્વની સભ્યતાઓ નદીઓના કિનારે જ વિકસી. સિન્ધુ નદીના કિનારે વસેલા આર્યોએ હિન્દુ સંસ્કૃતિ વિકસાવી. નાઈલના કિનારે ઇજિપ્તની સંસ્કૃતિ વિકસી. વોલ્ગાના કિનારે રશિયન સંસ્કૃતિ વિકસી હતી. જોર્ડનના કિનારે હિબ્રુ સંસ્કૃતિ વિકસી. યલો રિવરના કિનારે ચાઇનીઝ સંસ્કૃતિ વિકસી. નદીઓના કિનારે મોટાં મોટાં શહેરો પણ વિકસ્યાં. થેમ્સના કિનારે લંડન અને સીન નદીના કિનારે પેરિસ જેવાં શહેરો વિકસ્યાં. એમેઝોનનાં જંગલોમાં પણ વિશ્વની લાંબામાં લાંબી નદી વહે છે. અમેરિકા અને કેનેડાને બે ભાગમાં વહેંચતી નાયગ્રા નદીનો ધોધ એક જબરદસ્ત પ્રાકૃતિક આકર્ષણ છે. વિશ્વમાં એકમાત્ર ભારત જ એવો દેશ છે કે જે નદીઓને લોકમાતા કહે છે. વિશ્વમાં એકમાત્ર ભારત જ એવો દેશ છે કે જે નદીઓની પૂજા કરે છે. ગંગામાં ડૂબકી મારવાથી પાપનો નાશ થાય છે તેવી માન્યતા એકમાત્ર હિન્દુ સંસ્કૃતિમાં પણ છે. ભારતની ગંગા, યમુના, સરયૂ અને નર્મદા નદીના કિનારે તીર્થસ્થાનો વિકસ્યાં છે, પરંતુ ચોંકાવનારા સમાચાર છે કે ભારતની નદીઓ લુપ્ત થઈ રહી છે. તેમનો જલપ્રવાહ ઘટી રહ્યો છે. એક સમય એવો આવશે કે ભારતની ઘણી નદીઓ સુક્કીભઠ્ઠ હશે.

હમણાં કેટલાક સમય પહેલાં પ્રયાગરાજ ખાતે મહાકુંભ યોજાયો. દેશના તમામ નેતાઓ, અભિનેતાઓ તથા સાધુ-સંતોએ ત્રિવેણીસંગમમાં ડૂબકી લગાવી પવિત્ર સ્નાન કર્યું, પરંતુ તમે જો ધ્યાનથી જોયું હશે તો એ ત્રિવેણીસંગમનાં જળ પશ્ચિમની નદીઓ જેટલાં સ્વચ્છ નહોતાં. પશ્ચિમના દેશો નદીઓને માતા ગણતા નથી, પરંતુ નદીને પ્રદૂષિત પણ કરતા નથી. યુરોપ અન અમેરિકામાં નદીમાં સિગારેટનું ઠૂંઠું નાંખનારને દંડની સજા થાય છે જ્યારે ભારતમાં તમામ પ્રકારની ગંદકી નદીમાં ઠાલવવામાં આવે છે. ગંગામાં મૃતદેહો વહેતા મૂકી દેવાય છે. યમુનામાં ઝેરી રાસાયણિક પ્રવાહી છોડવામાં આવે છે. અમદાવાદની સાબરમતી નદીમાં ખતરનાક કેમિકલ્સ ઠાલવી દેવામાં આવે છે. લોકમાતાના આવા બૂરા હાલ એકમાત્ર ભારત દેશમાં જ જોવા મળે છે.

ભારતની નદીઓ પ્રદૂષિત પણ થઈ રહી છે અને લુપ્ત પણ થઈ રહી છે. એની ચિંતા મહાકુંભમાં પણ ના થઈ. તાજેતરમાં થયેલા એક સર્વેક્ષણ અનુસાર ભારતની ૨૭ જેટલી નદીઓ લુપ્ત થઈ જવાની અણી પર છે. આ નદીઓની હાલત એવી છે કે તેમને હવે નદીની વ્યાખ્યામાં મૂકી શકાય તેમ નથી. નદી એને કહેવામાં આવે છે જેનામાં બારે મહિના એક ગતિથી જળ વહેતું હોય. તૃષાતુરને પાણી આપી શકે તેને નદી કહેવામાં આવે છે. દુર્ભાગ્યથી દેશની ઘણી બધી નદીઓ આજે આ શ્રેણીની બહાર આવી ગઈ છે. બંગાળની મહાનંદા નદી ગંગા પછી મોટી નદી ગણાય છે. હજારો ગામોનું જીવન જેની પર નિર્ભર છે તેવી આ નદીનું ભાવિ સંકટમાં છે. અનેક ગ્રામ અને શહેરોનો કચરો આ નદીમાં ફેંકવામાં આવે છે અને તેના પરિણામે આ નદીએ તેનું કદ ગુમાવ્યું છે. આ નદીમાં ભવિષ્યમાં પાણી જ જોવા નહીં મળે. વરસાદના અભાવે આમેય આ નદીમાં પાણીનો અભાવ જોવા મળે છે અને તે સુકાતી જાય છે. મહાનંદા નદી સુકાઈ જશે તો લાખો ખેડૂતો બરબાદ થઈ જશે. પશ્ચિમ બંગાળની બીજી નદીઓની હાલત પણ મહાનંદા નદી જેવી જ છે. કેટલીય નદીઓ દિન-પ્રતિદિન નાની અને સંકોચાતી જાય છે. કેટલીક નદીઓના પટ પર તો ગેરકાયદે બાંધકામો થઈ ગયાં છે. પશ્ચિમ બંગાળની ઢોંક, રમજાન, ડેકન તથા ડાગરા નામની નદીઓની પણ આવી જ હાલત છે. બિહારના પૂર્ણિયા વિસ્તારની મુખ્ય નદીઓ હરદા, કોસી, કરિયાર તથા ગંડગોલા પણ સુકાઈ જવાની તૈયારીમાં છે. ગંડક નદી તો એના ઉદ્ભવસ્થાન પર જ લુપ્ત થતી જોવા મળે છે. આ નદી પર કોઈ જમાનામાં મોટાં જહાજો ફરતાં હતાં. આજે નાનકડી નાવ પણ વહી શકે તેવી પરિસ્થિતિ નથી. આ નદીકિનારે આવેલા અગડિયા ગામના લોકો કહે છે કે કેટલાંક વર્ષો પહેલાં આ નદી પાર કરવી તે એક મુશ્કેલ કામ હતું. આજે તે એક નાળું જ બની ગઈ છે.

ઉત્તર પ્રદેશની નદીઓની હાલત તો એથીયે વધુ ખરાબ છે. વારાણસીની વરુણા તો હવે તે નામને યોગ્ય પણ રહી નથી. શહેરની વચ્ચે થઈને વહેતી આ નદી હવે એક ગંદકીથી ભરેલા નાળા જેવી લાગે છે. અલાહાબાદનો ત્રિવેણીસંગમ હવે પવિત્ર અને શુદ્ધ જળનો સંગમ રહ્યો નથી બલકે તમામ શહેરોના કચરાનો સંગમ બની ગયો છે. આગ્રા, મથુરા અને દિલ્હીને સ્પર્શીને વહેતી યમુના પણ હવે નદી કહેવાને લાયક રહી નથી. દેશની રાજધાની દિલ્હીએ યમુનાને ગંદકીથી તરબતર કરી દીધી છે.

ગંગાને બચાવવા કેટલાક લોકો અભિયાન ચલાવી રહ્યા છે, પણ તેનો કોઈ ઝાઝો અર્થ સરતો હોય એમ લાગતું નથી. ચાણક્યે ૧૧મા અધ્યાયના ચોથા શ્લોકમાં કળિયુગનું વર્ણન કરતાં લખ્યું છે કે, કળિયુગનાં ૧૦,૦૦૦ વર્ષ બાદ ભગવાન વિષ્ણુ વિલુપ્ત થઈ જશે અને ૫૦૦૦ વર્ષ બાદ ગંગા પણ વિલુપ્ત થઈ જશે. તેની સાથે ગ્રામદેવતા પણ.

સાચી વાત એ છે કે શાસ્ત્રો અનુસાર કળિયુગનાં ૫૦૦૦ વર્ષ વીતી ચૂક્યાં છે અને ગંગા પણ ઝડપથી વિલુપ્ત થવાના માર્ગે છે. દેશની બીજી નદીઓની હાલત પણ ખરાબ છે. પાર્વતી, ગોદાવરી અને કાવેરીની હાલત આજે છે તેવી જ રહી તો તે પણ કાળની ગર્તામાં વિલુપ્ત થઈ જશે. એ દુઃખની વાત છે કે નદીઓના કિનારે સભ્યતા ખીલી અને માનવીની અસભ્યતાએ નદીઓને જ ખતમ કરી દીધી. નદીઓના અસ્તિત્વને ટકાવી રાખવા માટે હવે બહુ થોડો જ સમય બચ્યો છે. વસ્તી વધી રહી છે, પાણીની માંગ વધી રહી છે, પણ તેની સામે પાણીના કુદરતી સ્રોત સુકાઈ રહ્યા છે. નદીઓ માત્ર સરકારી યોજનાઓથી બચાવી શકાશે નહીં. સમાજે પણ નદીઓને બચાવવા આગળ આવવું પડશે. નદીઓને બચાવવાની જવાબદારી એ કરોડો લોકોની પણ છે જેઓ વર્ષોથી નદીઓનાં જળનો લાભ લેતા રહ્યા છે. નદીઓના ઉદ્ભવસ્થાનથી માંડીને સમુદ્ર સુધી વહેતી નદીઓના કિનારે વસેલા લોકોએ એક સામુહિક ઉત્તરદાયિત્વના રૂપે નદીઓને બચાવવા જવાબદારી સ્વીકારવી પડશે. નદીઓનો અંત એટલે સમગ્ર માનવજાતનો,પ્રકૃતિનો અને પશુ-પક્ષીઓનો પણ અંત એમ સમજી લેવું જોઈએ. www.devendrapatel.in

૧૨ વર્ષનો નાનકડો રાજન આત્મહત્યા કરી તેના પિતાને પાઠ ભણાવવા માંગતો હતો

એક મનોચિકિત્સકનું ક્લિનિક.

મનોચિકિત્સક તબીબની સામે એક મહિલા તેના ૧૨ વર્ષના કિશોર સાથે બેઠેલી હતી. કિશોરનું નામ રાજન છે. મા શરૂ કરે છેઃ ”ડોક્ટર સાહેબ, આ મારો દીકરો છે. તેણે અમારા ઘરની શાંતિ ખતમ કરી નાંખી છે. અમે બધાં એનાથી ખૂબ ત્રાસી ગયા છીએ. અમે ગમે તેટલું કહીએ છીએ પણ તે સુધરતો જ નથી. સુધરવા માંગતો જ નથી.”

માએ નીચું મોં રાખીને બેઠેલા પુત્રનો હાથ ઊંચો કરીને બતાવ્યોઃ ”જુઓ સાહેબ, આ ઘા તમે જુઓ. ગઈકાલે તેણે જાતે જ તેના હાથે ચાકુથી ઘા કરી દીધો. પોતે જ પોતાની જાતને લોહીલુહાણ કરી નાખી.”

બાળક હજુ મોં ઊંચું કરતો નહોતો. તેના ચહેરા પર કોઈ જ ભાવ નહોતા. તે ચૂપચાપ બેસી રહ્યો હતો.

મનોચિકિત્સકે પૂછયું: ”એણે એમ કેમ કર્યું ?”

માએ ઊંચા સ્વરે કહ્યું: ”એણે એના પિતાના પાકીટમાંથી ૫૦૦ રૂપિયા ચોર્યા હતા એ વાતની ખબર પડતાં એના પપ્પાએ તેને ફટકાર્યો હતો.”

મનોચિકિત્સે રાજનની મમ્મીને થોડીવાર બહાર બેસવા કહ્યું. પહેલા દિવસે મનોચિકિત્સકે રાજન સાથે વાતચીત કરવા પ્રયાસ કર્યો પરંતુ બાળકે કોઈ જ સહકાર ના આપ્યો. તે પછી તેની મમ્મીને અંદર બોલાવી અને મમ્મી વધુ શું કહેવા માગે છે તે પૂછયું.

રાજનની મમ્મીએ કહ્યું: ”ડોક્ટર સાહેબ, મારો છોકરો બગડી ગયો તે માટે મારા હસબન્ડ મને જ દોષ દે છે. તેની તમામ ખરાબ વર્તણૂક માટે તેઓ મને જ જવાબદાર ઠેરવે છે. એણે એના પિતાના પાકીટમાંથી ૫૦૦ રૂપિયા ચોર્યા હતા બે દિવસ પછી તેમાંથી વધેલા ૧૫૦ રૂપિયા તેની નોટબુકમાં સંતાડેલા મળ્યા ત્યારે જ અમને ખબર પડી કે રાજને એના પર્સમાંથી પૈસા ચોર્યા હતા. અમે તેને પૂછયં કે, તું આ પૈસા ક્યાંથી લાવ્યો ?” ત્યારે શરૂઆતમાં તે જુઠ્ઠુ બોલ્યો પણ તેના પપ્પાએ એક જોરદાર તમાચો ફટકાર્યો અને માર સહન ન થતાં એણે કબૂલ કરી લીધું. મારા બાળકના આ વર્તાવ માટે તેઓ મને જ જવાબદાર ઠેરવે છે.”: એટલું બોલતા બોલતાં રાજનની મમ્મી રડી પડી.

એ દિવસે મનોચિકિત્સકે વાત આટલેથી જ પતાવી તેમણે બાળકને લઈ તેની પાસે આવવા બદલ આભાર માન્યો અને થોડા દિવસ પછી રાજનના પિતાને તેમના કિલનિક પર લઈ આવવા કહ્યું. બે દિવસ પછી રાજનના પિતા મનોચિકિત્સકને મળવા ગયા. મનોચિકિત્સકે તેમને પૂછયું : ”તમે તમારા દીકરાને માર કેમ માર્યો ?”

રાજનના પિતાએ સખ્તાઈપૂર્વક કહ્યું ”તેને પ્રામાણિક થવાનું કહો. હું આખો દિવસ ઓફિસમાં તેમજ મજૂરી કરીને આવું છું. હું જે કમાઉં છું તે તેના માટે છે અને તે ચોરી કરતા શીખી ગયો છે. તે ફરીથી ચોરી કરશે તો હું તેને ફરી મારીશ.”

મનોચિકિત્સકે તેમને બાળક પ્રત્યે પ્રેમથી વર્તવા સલાહ આપી પરંતુ રાજનના માતા-પિતાએ બાળક પ્રત્યે કૂણી લાગણી રાખવા સાવ ઈનકાર કરી દીધો. એથી યે આગળ વધીને બાળકના પિતાએ એમ કહ્યું કે, ”હવે એ ભૂલ કરશે તો હું તેને ઘરની બહાર ફેંકી દઈશ.”

મનોચિકિત્સકે બાળકની આત્મહત્યા કરવાની લાગણી જોઈ તેને ઘેર જવા દેવામાં જરાક ભીતિ અનુભવી છતાં તેઓ પીઢ તબીબ હતા. તેમણે બાળકનો હાથ પકડયો. તેની આંખોમાં આંખો પરોવી. અને ધીમેથી કહ્યું: ”બેટા આઈ નો, યુ આર અ ગુડ બોય. કાલે આપણે બે એકલા વાતો કરીશું.”

બાળક એક જુદા જ ભાવથી મનોચિકિત્સક સામે જોઈ રહ્યો. તે પછી મનોચિકિત્સકે રાજનની મમ્મીને તેની હાજરીમાં જ કહ્યું: ”મારી ડિક્શનેરીમાં કોઈ બાળક જુઠ્ઠું બોલે છે તેવો શબ્દપ્રયોગ જ નથી. અસત્યનો બીજો અર્થ છે કે સત્યને કેટલાંક સમય માટે મુલતવી રાખવામાં આવ્યું છે કે વિલંબીત રાખવામાં આવ્યું છે.”

ડોક્ટરે બાળક જુઠ્ઠું બોલતો જ નથી એવું ર્સિટફિકેટ આપી બીજા દિવસે ક્લિનિક પર નહીં પરંતુ એક કોફી શોપમાં મળવાનું નક્કી કર્યું. બીજા દિવસે રાજનને લઈ તેની મમ્મી નક્કી કરેલા કોફીશોપ પર પહોંચી ગઈ. મનોચિકિત્સક પહેલેથી જ ત્યાં પહોંચી ગયા હતા. નાનકડા રાજને આજે બ્રાઈટ શર્ટ પહેર્યું હતું. એના ચહેરા પર સ્મિત હતું. મનોચિકિત્સકે રાજનની મમ્મીને કહ્યું: ”તમે થોડીવાર બાજુના મોલમાં જઈ શોપિંગ કરી આવો. હું અને રાજન એકલા જ વાત કરવા માંગીએ છીએ.

રાજનની મમ્મી બેઉને એકલાં છોડી બહાર ચાલી ગઈ. હવે ૧૨ વર્ષનો રાજન અને મનોચિકિત્સક એ બે એકલાં જ હતા. મનોચિકિત્સકે બહુ જ પ્રેમથી નાનકડા કિશોરના ખભે હાથ મૂક્યો. તે પછી બાળક સાથે વાતચીત શરૂ કરી, તેને શું ભાવે છે? શું કરવું ગમે છે ? કેવાં કપડાં પહેરવાં ગમે છે? કઈ ગેમ્સ ગમે છે ત્યાંથી માંડીને ક્યાં કાર્ટૂન્સ ગમે છે તે બધી હળવી વાતો કરી. સ્કૂલમાં ભણવું ગમે છે કે નહીં તે પણ તેમણે પૂછયું, પૂરી ૬૦ મિનિટ સુધી તેઓ બીજા જ વિષયો પર વાત કરતા રહ્યા. એ બધું જ પૂછી લીધા બાદ ડોક્ટરે ધીમેથી પૂછયું: ”બેટા, તું આટલો બધો હોશિયાર છે તો પછી તો તારા હાથ પર ચાકુથી ઘા કેમ કરી દીધો?”

નાનકડા રાજને કહ્યું: ”હું મરી જવા માંગતો હતો.”

રાજન કંઈ બોલ્યો નહીં. મનોચિકિત્સકે તેમના બેઉ માટે સોફટડ્રિંક્સ અને સેન્ડવીચનો ઓર્ડર આપ્યો.

થોડીવાર પછી બાળક રિલેક્સ થયો. બાળકને હળવો થયેલો જોઈ મનોચિકિત્સકે પૂછયુઃ ”તારી નોટમાંથી પૈસા ક્યાંથી આવ્યા ?”

બાળકને આશ્ચર્ય થયું પરંતુ એ બોલ્યોઃ ”હું તમને બધું જ કહી દઈશ પણ તમે મારા ડેડને કાંઈ ના કહેશો.”

ડોક્ટરે પ્રોમિસ કર્યું. બાળકે સોફટડ્રિંક્સ પીતાં પીતાં વાત શરૂ કરી : ”મેં મારા ડેડના પાકીટમાંથી ૫૦૦ રૂપિયા લીધા હતા. કારણ કે મારે મારા ફ્રેન્ડસને પાર્ટી આપવી હતી. મારા દોસ્તો મને કાયમ ટ્રીટ કરે છે. સોફટડ્રિંક્સ પીવડાવે છે. પીઝા ખવરાવે છે પરંતુ મને ઘરમાં કોઈ પૈસા આપતું ના હોઈ હું તેમ કરી શકતો નહોતો. અને એટલે જ મેં મારા ડેડના પાકીટમાંથી ૫૦૦ રૂપિયા લીધા હતા. મને ખબર હતી કે એ મારા ડેડના પૈસા છે અને એક દિવસ હું તેમને કહીશ પણ ખરો કે મેં ૫૦૦ રૂપિયા મારા દોસ્તોને ટ્રીટ કરવા લીધા છે. પણ હું તેમને કહું તે પહેલાં પકડાઈ ગયો. મને સખ્ત માર મારવામાં આવ્યો. એ કારણે મને મારા ડેડ સામે સખ્ત ગુસ્સો આવ્યો. હું તેમને પાઠ ભણાવવા માંગતો હતો તેથી મેં મરી જવાનું નક્કી કર્યું અને ચાકુથી મેં ઘા કર્યો પરંતુ હું ગભરાઈ ગયો અને ચીસ પાડી ઉઠયો. મારે તો મારા મિત્રોને રાજી કરવા હતા. પરંતુ હું તેમ ના કરી શકતો હોઈ મારા દોસ્તો આગળ મારે શરમાવવું પડતું હતું. તેથી જ મેં આમ કર્યું. મારા ડેડને મારી સાથે બેસવાનો કે વાત કરવાનો સમય જ નથી.”

અને કલાક સુધી વાતો ચાલતી રહી. મનોચિકિત્સકે બસ એને સાંભળ્યા જ કર્યો. વળી આ તો કોફીશોપ હતી. બધું જ અનૌપચારિક હતું. ક્લિનિક ના હોઈ તબીબ અને દર્દીનો માહોલ નહોતો. મનોચિકિત્સકે તેને કોઈ જ ઉપદેશ આપ્યો નહીં. કોઈ જ લેક્ચર આપ્યું નહીં.રાજનને એટલું જ કહ્યું: ”બેટા, હજી આપણે ફરી મળીશું ત્યારે બર્ગર ખાઈશું, પણ તું મને પ્રોમિસ કર કે તું તારા શરીરને કોઈ જ નુકસાન નહીં પહોંચાડે.”

બાળકે પ્રોમિસ કર્યું.

થોડીવારમાં રાજનની મમ્મી આવી ગઈ અને બાળકના ચહેરા પર આનંદ જોઈ તેને રાહત થઈ.

મનોચિકિત્સકને લાગ્યું કે બાળક કોઈ પણ જાતની માનસિક બીમારી ધરાવતો નથી. તેમને લાગ્યું કે ખરેખર તો તેના માતાપિતાને કાઉન્સેલિંગની જરૂર છે. બીજા દિવસે તેમણે રાજનના માતા-પિતાને એકલાં બોલાવી બાળકના તેના મિત્રો આગળના આત્મસન્માનની જરૂરિયાતની વાત કરી. બાળક તેના મિત્રો આગળ કેવો શરમાતો હતો એની વાત કરી. રાજનના મમ્મી-પપ્પા પોતે જ સમજી ગયાં કે તેમણે નાનકડા રાજન પ્રત્યે કેવો વ્યવહાર રાખવો અને તેની નાની નાની જરૂરિયાતોને કેવી રીતે સંતોષવી. મનોચિકિત્સકે તેમને કહ્યું: ”રાજને જે કર્યું તેમાંથી તમારે શીખવાનું છે.”

એક અઠવાડિયા પછી રાજનના મમ્મી-પપ્પા ફરી મનોચિકિત્સક પાસે આવ્યાં. તેમના ચહેરા પર સ્મિત હતું. તેમણે કહ્યું: ”હવે બધું બરાબર છે.”

મનોચિકિત્સકે પણ વળતું સ્મિત આપ્યું. રાજનના પિતાએ કહ્યું: ”સર, અમે તો અમારો દીકરો ડાહ્યો થઈ જાય તે માટે જ્યોતિષીને બતાવ્યું હતું અને જ્યોતિષીએ કહ્યું હતું કે, રાજન પંદર વર્ષનો થશે ત્યાં સુધી આવી હરક્તો કરશે. પણ આ તો બધું અઠવાડિયામાં જ પતી ગયું.

મનોચિકિત્સકે કહ્યું: ”મને જ્યોતિષી કરતાં તમારામાં વધુ વિશ્વાસ હતો.”

દિલ્હીની ઓલ ઈન્ડિયા ઈન્સ્ટિટયૂટ ઓફ મેડિકલ સાયન્સ હોસ્પિટલમાં ૧૧ વર્ષની એક બાળકી સારવાર લઈ રહી છે. જયપુરની હોસ્પિટલમાંથી તેને અહીં ખસેડવામાં આવી છે. એ કોઈને કહી રહી છે : ”પહેલાં હું ચાલી શકતી હતી. હવે હું ચાલી શકતી નથી. મને બહુ જ દર્દ થાય છે. હું બહું જ ગભરાઈ ગઈ છું. એ લોકોએ મારી સાથે બહુ જ ખરાબ કૃત્ય કર્યું છે. મને ન્યાય અપાવશોને ? હું અહીં ઠીક તો થઈ જઈશને ?”

એ બાળકી ગઈ તા. ૨૦મી ઓગસ્ટે જયપુર પાસે સિકરમાં ગેંગ રેપનો ભોગ બની હતી. એની વેજિયાના પર અત્યાર સુધીમાં ચાર મેજર અને બે માઈનોર સર્જરી થઈ ચૂકી છે. તેની શરીર રચનાને ઠીક કરવા બીજી ૧૪ જેટલી પ્રક્રિયા કરવામાં આવી છે. ગેંગ રેપનો ભોગ બન્યાના છ મહિના બાદ પણ તે હજુ હોસ્પિટલમાં છે. તેનું શરીર એટલું તો ક્ષતવિક્ષત થઈ ગયું છે તે બાળકી તેની કુદરતી ક્રિયાઓ નોર્મલ રીતે કરી શકતી નથી. તેના પેટમાં એક છીદ્ર પાડીને માર્ગ ખોલવો પડયો છે. તેના શરીર પર હજી વેજિનોપ્લાસ્ટી કરવાનો બાકી છે.

ગેંગરેપનો ભોગ બનેલી બાળકી એક ગરીબ મુસ્લિમ પરિવારની છે. તેની સાથે તેની મોટી બહેન અને મા જ છે. ગેંગ રેપનો ભોગ બન્યા પછી એ બાળકીએ આજ સુધી સ્મિત આપ્યું નથી. અડધીરાતે તે જાગી જાય છે અને પૂછે છેઃ ”શું હું જીવું છું ? એ લોકો મને મારી તો નહી નાંખે ને ? મને અહીં શા માટે લાવ્યા ? મને એ રાત્રે રસ્તામાં જ મરી જવા દેવી હતી ને ? મારાથી આ દર્દ સહન થતું નથી.”

મા કહે છે : ”મારી દીકરીઓ જ મારા જીવનનો ટેકો છે.મારે એક મોટો દીકરો છે પણ તે તેની સાસરીમાં રહે છે. તે અમારી ખબર રાખતો નથી. અમે ગયા વર્ષે જ દરભંગાથી સિકર આવ્યાં હતાં. મારા પતિનું કેટલાક સમય પર મૃત્યુ થઈ ગયું છે. મારી મોટી બહેન કે જે કોઈના ઘેર ઘરકામ કરે છે તેની સાથે અને રહેવા આવ્યાં હતાં. એ દિવસે ઈદ હતી. મારી બંને દીકરીઓ તેમની બે સહેલીઓ સાથે નજીકમાં જ આવેલા એક થિયેટરમાં રાતના શોમાં ફિલ્મ જોવા ગઈ હતી. મારી નાની દીકરીની ઉંમર ૧૧ વર્ષની છે અને મોટી દીકરીની ઉંમર ૧૬ વર્ષની છે. આ અમારી પહેલી ઈદ હતી કે જ્યારે મારી દીકરીઓના પિતા હયાત નહોતા. અમે હતાશ હતા. તેથી બાજુમાં રહેતી મુન્ની મીઠાઈ લઈને અમારા ઘેર આવી હતી અને મારી દીકરીઓને ફિલ્મ જોવા લઈ ગઈ હતી. એ બધાં ચાલીને જ થિયેટર સુધી ગયાં હતાં.

ફિલ્મ ચાલુ થઈ ત્યારે બે તરફ યુવાનો પણ એ જ છબીઘરમાં પિક્ચર જોવા બેઠેલા હતા. ફિલ્મ કંટાળાજનક હોઈ બધી છોકરીઓ રાત્રે ૮ વાગે ઊભી થઈ ગઈ અને છબીઘરની બહાર નીકળી ગઈ. એ છોકરીઓને ખબર નહોતી કે કોઈ બે જણ તેમનો પીછો કરી રહ્યા હતા. રસ્તા પર અંધારું આવતાં એ બે જણે પહેલાં મુન્નીને પકડી પરંતુ મુન્નીએ વિરોધ કર્યો અને તે છટકીને ભાગી ગઈ. એ પછી એ લોકોએ મારી નાની દીકરીને પકડી લીધી જેની વય માત્ર ૧૧ વર્ષની હતી. તેને ઊંચકીને એક કારમાં પૂરી દીધી અને કાર દોડાવી દીધી. મારી મોટી દીકરી તે કારની પાછળ દોડી પણ કાર દૂર દૂર સુધી રવાના થઈ ગઈ. તે ચીસો પાડતી રહી. મારી ૧૬ વર્ષની દીકરી ઘેર આવી. એણે કહ્યું: ‘મમ્મી, બહેનને કોઈ ઉપાડી ગયા છે.” એ જાણ્યા બાદ અમે સીધાં જ પોલીસ સ્ટેશને ગયાં. પોલીસે અમારી ફરિયાદ લેવાની ના પાડી દીધી. અમે જે કારમાં મારી દીકરીને ઉપાડી ગયા હતા તે કારનું વર્ણન પણ કર્યું અને કારનો નંબર પણ આપ્યો પરંતુ પોલીસે કોઈ પગલાં લીધાં નહીં.

બીજા દિવસે અમારા મહોલ્લાના બધા જ ભાઈ-બહેનો અમારી બાજુમાં આવેલી સ્કૂલની સરોજ નામની શિક્ષિકાની આગેવાની હેઠળ ફરી પોલીસ સ્ટેશન સામે ગયાં અને દેખાવો કર્યાં. તે બાદ જ બીજા દિવસે પોલીસે અમારી ફરિયાદ લીધી. છેક સાંજે ચાર વાગે મારી દીકરી હાઈવે પરથી બેભાન હાલતમાં મળી આવી. પોલીસે રાત્રે જ પગલાં લીધાં હોત તો મારી દીકરી અત્યાચારનો ભોગ બનતાં બચી ગઈ હોત. જે શિક્ષિકાએ અમને ફરિયાદ નોંધાવવામાં મદદ કરી હતી તેણે અમને ફરિયાદ પાછી ખેંચી લેવા દબાણ શરૂ કર્યું. કારણ કે ગુનેગારો તેની જ્ઞાતિના હતા.”

એ પછી ૧૧ વર્ષની પીડિતાએ પોલીસને જણાવ્યું કે, ”અમારી સાથે થિયેટરમાં જે બે જણ બેઠેલા હતા તેઓ જ અમારી પાછળ પાછળ આવ્યા હતા અને રસ્તામાં મુન્નીના દુપટ્ટાને ખેંચી લઈ એ દુપટ્ટો મારી આંખો પર બાંધી દીધો હતો. એમનાં કપડાંથી મારા હાથ અને પગ પણ બાંધી દીધા હતા. મને ક્યાંક દૂર દૂર લઈ ગયા હતા અને બે જણે વારાફરતી મારી પર બળાત્કાર ગુજાર્યો હતો. હું એ દર્દ સહન કરી શકી નહોતી અને હું બેભાન બની ગઈ હતી. મને લોહીલુહાણ કરી દેવામાં આવી હતી.”

ઘટના ગંભીર લાગતાં પોલીસે આરોપીઓને પકડી લેવાની કામગીરી હાથ ધરી હતી. તેમને કારનો નંબર આપવામાં આવ્યો હતો. કારના નંબરના આધારે તેઓ ગુનેગારોને શોધી શક્યા હતા. તેમના મોબાઈલ ફોનના આધારે તેમનું લોકેશન નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. ગુનો કર્યા બાદ તેમણે મોબાઈલ ફોન સ્વિચ ઓફ કર્યા નહોતા. પોલીસે સુરેશ જાટ (૨૫ વર્ષ) અને રમેશ (૨૬) નામના બે આરોપીઓની ધરપકડ કરી. એ લોકોએ બળાત્કાર કર્યો ત્યારે બાળકીના શરીરમાંથી નીકળેલા લોહીના કારણે બંને ગુનેગારોનાં વસ્ત્રો પણ લોહીવાળા થઈ ગયા હતા. એ વસ્ત્રો કાઢી નાંખીને તેમણે એક મિત્રના ઘેરથી ૫૦૦ રૂપિયામાં બીજાં કપડાં લઈ લીધાં હતાં. આ વખતે પણ પીડિતા કારમાં જ હતી અને નવાં વસ્ત્રો આપનારને પણ શું થયું છે તેની ખબર હતી. કપડાં બદલ્યા બાદ બેઉ આરોપીએ કારને રાત્રે જ હાઈવે પર લઈ ગયા હતા અને બાળકીને હાઈવે પર ફેંકી દઈ કાર દોડાવી મૂકી હતી. ત્યાંથી સીધા ઘેર જવાના બદલે બંને આરોપીઓ રાધેશ્યામ અને રૂપારામ નામના ઘેર રોકાઈ ગયા હતા.

પોલીસે એ બંને આરોપીઓને મોબાઈલ ફોનના લોકેશનના આધારે પકડી લીધા હતા. તેમની કારમાંથી બાળકીના ઈયરિંગ્સ અને બંગડીઓના ટુકડા કબજે કર્યા. બાળકી તો ઘટનાના બીજા દિવસે જ મળી આવી હતી. એ ગુનેગારોને ઓળખી શકી નહોતી. પરંતુ બળાત્કાર ગુજાર્યા બાદ બંને આરોપીએ ગિરધારીલાલ અને યોગરાજના ઘરે ૫૦૦ રૂપિયા આપી કપડાં લેવા ગયા તે ઘરને તે ઓળખી ગઈ હતી. એ તમામની ધરપકડ કરવામાં આવી.

બાળકીને પહેલાં જયપુરની હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવી પરંતુ તેનું શરીર છિન્નભિન્ન થઈ ગયું હોઈ વધુ જટિલ સારવાર માટે તેને દિલ્હી ખસેડવામાં આવી. જયપુરમાં આઠ ડોક્ટરોની પેનલ તેને સારવાર આપી રહી હતી. તેમાં ગાયનેકોલોજિસ્ટથી માંડીને પિડિયાટ્રિક્સ સર્જન અને જનરલ સર્જરી પણ કાર્યરત રહ્યા. ઘટનાના ૪૮ કલાક બાદ તેને દાખલ કરવામાં આવી હોઈ બાળકીની હાલત અત્યંત ગંભીર બની ગઈ હતી.

રાજસ્થાનની અશોક ગેહલોતની સરકારે પરિવારને રૂ. પાંચ લાખની મદદ કરી છે પરંતુ તેથી પરિવારને કોઈ સુખ શાંતિ પ્રાપ્ત થઈ નથી. પીડિતાની મા કહે છે : ”અમને પૈસા જોઈતા નથી. મારે તો મારી બાળકી પાછી જોઈએ છે.”

બાળકી હજુ દિલ્હીની હોસ્પિટલમાં અસહ્ય દર્દથી કણસી રહી છે.