ચીને ભારતને અંધારામાં રાખીને ૧૯૬૨માં આક્રમણ કર્યું અને ભારતનો કારમો પરાજય થયો એ દુઃખદ ઘટનાને ૫૦ વર્ષ પૂરાં થયાં. આ પરાજયની ઘાતક માનસિક અસરોમાંથી ભારત હજુ બહાર આવ્યું નથી. ચીને ભારત સાથે ૧૯૫૪માં પંચશીલના કરાર પર દસ્તખત કર્યા બાદ ભારત સાથે દગો કર્યો હતો. ભારતના પરાજયની પાછળની ઘણી બધી હકીકતો આજે પણ ગુપ્ત રાખવામાં આવી છે. આ શરમજનક હારની પાછળ જે કારણો જવાબદાર હતાં તે જાણવાં જેવાં છે.

નેતૃત્વની નિષ્ફળતા

આઝાદી બાદ સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ ચીન પર જરા પણ ભરોસો કરતા નહોતા. એ વખતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ આદર્શવાદી હતા. તેઓ ભારત આઝાદ થયું છે અને હવે લશ્કરની કોઈ જરૂર જ નથી તેવું માનવા લાગ્યા હતા. તેની સામે સરદારસાહેબ વ્યવહારુ હતા અને ચીન ભારત સાથે ગમે ત્યારે દગો કરશે તેમ માનતા હતા. એ વખતના સંરક્ષણ પ્રધાન વી.કે. કૃષ્ણમેનન પણ ચીન પર આંધળો ભરોસો મૂકતા હતા. એ વખતે ચીનમાં માઓત્સે તુંગ પક્ષના અને સરકારના વડા તરીકે મજબૂતીથી ઉપસી રહ્યા હતા. ભારત સાથે મર્યાદિત યુદ્ધ કરવાનો નિર્ણય પણ તેમનો જ હતો. ચીનની નજર તિબેટ પર હતી અને માઓત્સે તુંગ કોઈ પણ ભોગે ભારતને સબક શીખવવાના મૂડમાં હતા. ભારતની મોટી ભૂલ એ હતી કે એ વખતના સંરક્ષણ પ્રધાન કૃષ્ણમેનન ભારતીય લશ્કર માટે ભારતીય શસ્ત્રસરંજામનો આગ્રહ રાખતા હતા અને વિદેશથી અદ્યતન શસ્ત્રો મંગાવવાના વિરોધી હતા. ૧૯૫૮ પછી આ નીતિનો અમલ ભારત માટે હોનારત સાબિત થયો. યુદ્ધના થોડા દિવસ અગાઉ જ ચીનના વડાપ્રધાન ચાઉ એન લાઈ ભારત આવ્યા હતા અને નહેરુએ ‘હિન્દી-ચીની ભાઈ-ભાઈ’નું સૂત્ર આપ્યું હતું.

ભારત અંધારામાં

છેક ૧૯૫૦ના સમયમાં ચીને પૂર્વ અક્સાઈ ચીનથી જીનઝિયાંગ સુધી રસ્તા બાંધવાની શરૂઆત કરી દીધી હતી. વર્ષો સુધી ભારતના ગુપ્તચર વિભાગને આ વાતની ખબર જ નહોતી. એવામાં ૧૯૫૯માં દલાઈ લામાએ તિબેટથી ભારત આવીને ભારતમાં આશ્રય લીધો હતો. એ દિવસથી જ નક્કી થઈ ગયું હતું કે ચીન હવે આ વાતનો બદલો લેશે. ચીન લદાખનો કેટલોક વિસ્તાર પોતાનો છે તેવો દાવો કરી રહ્યું હતું. ચીનની માંગણી હતી કે ભારત લદાખનો કેટલોક ભાગ અમને આપી દે અને અમે નેફા અર્થાત્ હાલનું અરુણાચલ પરનો દાવો અમે જવા દઈએ. જવાહરલાલ નહેરુએ ચીનની આ માંગણી સ્વીકારવા ઈનકાર કરી દીધો. બસ એ દિવસે ચીને ભારત સાથે યુદ્ધ કરવા નિર્ણય લઈ લીધો અને ૧૯૬૨ના ઓક્ટોબર માસમાં ભારતના તવાંગ ક્ષેત્ર પર હુમલો કરી દીધો. ભારત સરકાર અને ભારતીય લશ્કર અંધારામાં હતું. ચીન છેક આસામ નજીક આવી ગયું. ભારતની હજારો ચોરસ માઇલ ભૂમિ પર કબજો જમાવી દીધા બાદ ચીને પોતે જ એકતરફી યુદ્ધવિરામ જાહેર કરી દીધો. એ આશ્ચર્યની વાત છે કે ચીન છેક ૧૯૫૪થી ૧૯૫૭ દરમિયાન કારાકોરમ ઘાટીમાં રસ્તા બાંધતું રહ્યું અને ભારત સરકાર ઊંઘતી રહી. એક તબક્કે ચીન તેનું લશ્કર અને શસ્ત્રસરંજામ ભારતની સરહદ નજીક ગોઠવી રહ્યું છે તેવી બાતમી લશ્કરના હેડક્વાટરને આપવામાં આવી હતી, પરંતુ ભારત સરકારે તે સામે કોઈ જ તૈયારી કે વળતાં પગલાં નહોતાં લીધાં.

એર પાવર

આવા જ બીજા એક આશ્ચર્યની વાત એ છે કે ભારત પર હુમલો કરવા માટે ચીને એ જમાનામાં તિબેટમાં ૬૦ જેટલી હવાઈપટ્ટીઓ તૈયાર કરી દીધી હતી. એ વખતે પણ ચીન પાસે રશિયન બનાવટના મીગ-૨૧ પ્રકારનાં યુદ્ધ વિમાનો હતાં. આ માહિતી ભારત પાસે હતી, પરંતુ ભારતે પોતાનું હવાઈદળ આધુનિક બનાવવા કોઈ જ પગલાં ન લીધાં. એથીયે વધુ મોટી મૂર્ખતા તો એ હતી કે ચીને ભારત પર આક્રમણ કર્યું તે પછી પણ ભારત સરકારે ચીન સામે ભારતીય હવાઈદળનો ઉપયોગ ન કર્યો. આ એક વ્યૂહાત્મક ભૂલ હતી. આ ભૂલ ભારતને ભારે પડી ગઈ. આ નિર્ણય કોનો હતો, તે વાત આજે પણ ગુપ્ત રાખવામાં આવી છે.

ચીનનું ગુપ્તચર ખાતું

ભારતીય લશ્કર અને કેન્દ્ર સરકારના ગુપ્તચર વિભાગની નિષ્ફળતાની સામે ચીનનું ગુપ્તચર ખાતું વધુ સજાગ અને સક્રિય હતું. ૧૯૫૯માં ચીનના માર્શલ યે જિયાનીંગ નામના એક ઉચ્ચ અધિકારીએ ભારતની મુલાકાત લીધી હતી. અહીં પણ ભારતના તંત્રએ બીજી મૂર્ખતા કરી. ભારતના અધિકારીએ ચીનના આ અધિકારીને ભારતનાં લશ્કરી તાલીમ કેન્દ્રો તથા ભારતની કેટલીક લશ્કરી છાવણીઓની મુલાકાતે લઈ ગયા. આ અધિકારીને ખ્યાલ આવી ગયો કે ભારતનું લશ્કર યુદ્ધ માટે તૈયાર છે જ નહીં. ભારતના લશ્કરી શસ્ત્રસરંજામ વિશે પણ તેણે બધું જાણી લીધું. સામે પગલે ચોરને બોલાવી ઘર બતાવ્યા જેવી પરિસ્થિતિ ઊભી થઈ. ચીનનું લશ્કર પીપલ્સ આર્મી લિબરેશન તરીકે ઓળખાતું હતું. આશ્ચર્યની વાત એ હતી કે ચીનનું આ લશ્કર સક્રિય હતું ત્યારે ચીનનો રેડિયો ભારતીય લશ્કરની હાલચાલ અંગે ચીનના લશ્કરને ચાઈનીઝ ભાષામાં દોરવણી અને માહિતી આપતો હતો. ભારત પરાજય પામી રહ્યું હતું. લશ્કરના જવાનો પાસે પહાડી પર લડવા અદ્યતન શસ્ત્રો, પીવા દૂધ અને ઠંડીની સામે ટકવા પૂરતાં વસ્ત્રો પણ નહોતાં ત્યારે એ વખતના અમેરિકાના પ્રેસિડેન્ટ જ્હોન એફ. કેનેડી ભારતની મદદે આવ્યા. તેમણે ભારતીય લશ્કર માટે અદ્યતન શસ્ત્રો આપવાની ઓફર કરી. ભારત સરકારે અમેરિકાથી શસ્ત્રોની આયાત કરવાનો નિર્ણય લીધો એ જ દિવસે એટલે કે નવેમ્બર ૧૯૬૨માં ચીને તાબડતોબ એકતરફી યુદ્ધવિરામ જાહેર કરી દીધો.

લશ્કરની નિષ્ફળતા

ચીને ભારત પર આક્રમણ કર્યું ત્યારે ભારતીય લશ્કરના વડા તરીકે પ્રાણનાથ થાપર હતા. એ વખતે ચીન કેટલાક વિસ્તારો પર પોતાનો દાવો કરી રહ્યું હતું. એ વખતે ભારતીય લશ્કરે ફોરવર્ડ પોલિસી અખત્યાર કરી હતી. આ નીતિના અન્વયે લદાખ વિસ્તારમાં ૪૩ અને નેફા વિસ્તારમાં ૨૪ મિલિટરી આઉટપોસ્ટ ઊભી કરી હતી. આ કારણે ચીન વધુ સજાગ થઈ ગયું હતું. યુદ્ધ વખતે ક્વાર્ટર માસ્ટર જી. એન. કાલે કેટલીક વ્યૂહાત્મક ભૂલો કરી. પહાડી પર લડી શકે તેવી લશ્કરી ટુકડીને અન્યત્ર ખસેડી લીધી. એ વખતના લશ્કરી વડા પ્રાણનાથ થાપર પણ લશ્કરને યોગ્ય દોરવણી આપવામાં નિષ્ફળ ગયા. તેમની સૂઝના અભાવે ભારતીય લશ્કરના યુવાન અધિકારીઓ પણ દ્વિધામાં રહ્યા. છતાં યુવાન અધિકારીઓએ અને જવાનોએ ફરજ પર રહી જબરદસ્ત અને હિંમતપૂર્વક લડત આપી અને બલિદાનો પણ આપ્યાં. ચીનની તૈયારીઓ અગાઉથી કરેલી હતી. તેણે પર્વતોની ઊંચી ટૂંકો પર ચોકીઓ બાંધી રાખી હતી તેથી ભૌગોલિક રીતે પણ તેને વ્યૂહાત્મક ફાયદો થયો.

ઇન્ડિયન એરફોર્સ

૧૯૬૨ના ચીનના આક્રમણ વખતે ભારતીય હવાઈદળનો ઉપયોગ કેમ ન થયો તે એક મોટામા મોટું આશ્ચર્ય છે. કોરિયન યુદ્ધ વખતે હવાઈ દળે જ ચીનને પાછું ધકેલી દીધું હતું તે વાત સુવિદિત હોવા છતાં ભારતીય લશ્કર ભૂમિદળ અને ભારતીય હવાઈ દળ વચ્ચે કોઈ સંકલન જ નહોતું. ભારતીય હવાઈદળનો એકમાત્ર લદાખ ક્ષેત્રમાં જ માત્ર સપ્લાય માટે મર્યાદિત ઉપયોગ થયો. ભારતીય લશ્કરના કમાન્ડરોએ એ વખતના ડિફેન્સ મિનિસ્ટરને ભૂમિદળની મદદ માટે હવાઈ દળ મોકલવા અનેક વિનંતિઓ કરી,પરંતુ ન તો સંરક્ષણ પ્રધાને કે ન તો વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ એમની વાત સાંભળી. એથી ઊલટું નહેરુએ ભારતીય હવાઈદળને ચીનની સરહદ નજીક ન ઊડવા હુકમ કર્યો. એ પછી ચીનનાં દળો ભારતમાં પ્રવેશવા લાગ્યાં ત્યારેય છેલ્લી ઘડીએ નહેરુએ અમેરિકાના હવાઈદળ અને રડારની મદદ માગી. એ વખતે અમેરિકા ક્યૂબા સાથેના યુદ્ધમાં વ્યસ્ત હતું. વળી, તે પાકિસ્તાનને પણ ઓબ્લાઇઝ કરી રહ્યું હતું. આવા સંજોગોમાં અમેરિકાએ હવાઈદળની મદદ મોકલી પણ તે ઘણી મોડી હતી અને તે પણ ઘણી ઓછી હતી.

અલબત્ત, નહેરુએ ચીન સામે ભારતીય હવાઈદળો ઉપયોગ ન કર્યો તેની પાછળનો તર્ક એ હતો કે ભારત ચીનના લશ્કર પર હવાઈ હુમલો કરશે તો ચીન તેની સામે કોલકાત્તા, ગૌહાટી અને ધનબાદ પર હુમલો કરી દેશે અને ભારતમાં જબરદસ્ત ભયનો માહોલ સર્જાશે, પરંતુ એ ભય અને તર્ક ખોટા હતા, કારણ કે ચીન પાસે ભારતમાં ખૂબ ઊંડે સુધી આવીને હુમલો કરી શકે તેવી લાંબી રેન્જવાળાં યુદ્ધ વિમાનો નહોતાં.

ફરી યુદ્ધ થશે

નિષ્ણાતો માને છે કે ચીન આજે પણ ભરોસો કરવાલાયક નથી. અરુણાચલને તે આજે પણ પોતાનો જ પ્રદેશ માને છે. ચીન હિમાલયથી ભારતમાં વહેતી નદીઓને આંતરવા પ્રયાસ કરી રહ્યું છે. ચીન અરુણાચલની નજીક તેની સરહદોમાં આધુનિક હાઈવે બાંધી રહ્યું છે. અરુણાચલની પ્રજાને લાગે છે કે તેઓ ભારતને વફાદાર રહી તેના બદલામાં અરુણાચલને જે મળવું જોઈએ તે મળ્યું નથી. ચીન હુમલો કરી દે તો ભારતે સુખોઈ વિમાનો અરુણાચલમાં તૈયાર રાખ્યાં છે, પણ એટલી તૈયારી પર્યાપ્ત નથી. અરુણાચલના સંરક્ષણ માટે જે કક્ષાનું ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર તૈયાર કરવું જોઈએ તે છે જ નહીં. તેની સામે અરુણાચલ પાસે તેની ભૂમિ પર વર્લ્ડક્લાસ એરપોર્ટ્સ તૈયાર છે. ચીને ૧૬,૦૦૦ ફીટની ઊંચાઈ પર રેલ્વેટ્રેક નાખી દીધા છે પણ ભારત હજુ ૧૦,૦૦૦ ફીટની ઊંચાઈ પર પણ રેલ્વેટ્રેક નાંખી શક્યું નથી.

યુદ્ધ થાય તો નહીંવત્ સમયમાં ચીન અરુણાચલ પાસે તેના લશ્કરને મોટી સંખ્યામાં ખસેડી શકે તેમ છે. તેની સામે અરુણાચલના ભારતીય રસ્તા સામાન્ય વાહનો ચાલે તેવા પણ નથી. એથીયે વધુ ચિંતાજનક વાત એ છે કે અરુણાચલને યુવાપેઢીને રોજીરોટીની તક ન મળતાં તેઓ ભારત સરકાર પ્રત્યે હવે દ્વિધા રાખતા થઈ ગયા છે. કાશ્મીરની જેમ અરુણાચલની પ્રજા જ ચીનતરફી થઈ જશે તો?