ચીનમાં શાંતિપૂર્વક સત્તાપરિવર્તન થયું

વિશ્વની બે મહાસત્તાઓએ આગામી કપરાં વર્ષો માટે તેમના નેતાઓ પસંદ કરી લીધા છે. અમેરિકાએ અબજો ડોલર મોંઘી ચૂંટણીઓ બાદ આગામી ચાર વર્ષ માટે પ્રેસિડેન્ટ તરીકે બરાક ઓબામાને પસંદ કરી લીધા, પરંતુ બહુ ઓછા લોકોનું ધ્યાન એ વાત પર ગયું છે કે અમેરિકા અને સમગ્ર વિશ્વ માટે પડકારરૂપ બનેલા ચીને પણ આગામી ૧૦ વર્ષ માટે તેમના નેતા પસંદ કરી લીધા. ફરક એટલો છે કે અમેરિકાએ પ્રેસિડેન્ટ બરાક ઓબામાને ફરી એક તક આપી,જ્યારે ચીને ૫૯ વર્ષના ઝિ જિનપિંગના હાથમાં ચીનનું નેતૃત્વ સોંપી દીધું છે.

વિરોધાભાસ

આ બંને મહાસત્તાઓના નેતાની ચૂંટણી પ્રક્રિયામાં જબરદસ્ત વિરોધાભાસ રહેલો છે. અમેરિકા લોકતાંત્રિક દેશ છે જ્યારે ચીન સામ્યવાદી દેશ છે. અમેરિકાના પ્રેસિડેન્ટની ચૂંટણીને આંકડામાં જોઈએ તો અમેરિકાની એ મુખ્ય પોલિટિકલ પાર્ટીઓએ ચૂંટણી ઝુંબેશ પાછળ ૪.૨ બિલિયન ડોલર ખર્ચ્યા. ૬ બિલિયન ડોલર ચૂંટણી પ્રક્રિયાનું ખર્ચ આવ્યું. ૭૫૦ મિલિયન ડોલર્સ ટીવી પરની ચૂંટણી વિજ્ઞાપનો પાછળ ખર્ચાયા. તેની સામે ચીને તેના નેતાની પસંદગી પાછળ કોઈ જ તોફાની પોલિટિકલ ઝુંબેશ ચલાવી નહીં. કોઈ જાહેરસભાઓ અને પ્રચારયાત્રાઓ કાઢી નહીં. ચૂંટણી પ્રચાર પાછળ એક પણ રૂપિયો ખર્ચ થયો નહીં. કોઈ જ વિજ્ઞાપનો ટીવી પર કે અખબારોમાં અપાયાં નહીં. કોઈ જ કેન્વાસિંગ થયું નહીં. ટીવી પર કોઈની ડિબેટ થઈ નહીં. કોઈ જ ઓપિનિયન પોલ લેવાયા નહીં.

વિશ્વની મોટી પાર્ટી

ચીન વિશ્વની બીજા નંબરની સહુથી મોટી આર્થિક મહાસત્તા છે. ચીનમાં એક જ પોલિટિકલ પાર્ટી કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી છે. ચીનની કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી વિશ્વની મોટામાં મોટી પોલિટિકલ પાર્ટી છે. આ પોલિટિકલ પાર્ટીની શરૂઆત ૧૯૨૯માં શાંઘાઈની વિધાર્થિનીઓ માટેની એક સ્કૂલમાં રજાઓ દરમિયાન શરૂ થઈ હતી. એ વખતે માંડ ડઝન જેટલા લોકો હાજર હતા. આજે ૮૨ મિલિયન લોકો આ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીનું સભ્યપદ ધરાવે છે. આ પોલિટિકલ પાર્ટીના પ્રતિનિધિઓની સભાને કોંગ્રેસ કહે છે. કોંગ્રેસનો અર્થ છે ભેગા થવું-સંમેલન. ચીનની કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીની ૧૮મી કોંગ્રેસનું આયોજન બીજિંગના તાઈનામેન સ્ક્વેર ખાતે આવેલા ગ્રેટ હોલ ઓફ પીપલ ખાતે મળ્યું. તેમાં ૨૦૦૦ જેટલા પાર્ટીના ડેલિગેટ્સ હાજર રહ્યા અને નવા નેતા તરીકે ઝિ જિનપિંગને પસંદ કરવાની પ્રક્રિયા પૂરી કરી દેવામાં આવી. બીજિંગના આ ગ્રેટ હોલને કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીનું કેન્દ્ર ગણવામાં આવે છે. આ ડેલિગેટ્સ ૨૦૦ માણસોની એક કેન્દ્રીય સમિતિની રચના કરે છે. આ સમિતિ ૨૫ માણસોની એક કારોબારી પોલિટ બ્યુરોની અને સેન્ટ્રલ મિલિટરી કમિશનની રચના કરે છે. આ કમિટી એક સ્ટેન્ડિંગ કમિટીની તથા પાર્ટીના મહામંત્રીની પસંદગી પણ કરે છે.

ઇલેક્શન કે સિલેક્શન?

થિયરીમાં ચીન જેને ચૂંટણી કહે છે તે વાસ્તવમાં સિલેક્શન જ છે. કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના ડેલિગેટ્સ ચીનની નવી પેઢીના નેતાઓને ચૂંટી કાઢે છે. હકીકતમાં પસંદ કરે છે. બધી જ નિમણૂકો પક્ષના વરિષ્ઠ નેતાઓ દેશના અને પાર્ટીના હિતમાં હોય તેવા નવા નેતાઓની નિમણૂક કરે છે. ચૂંટણી થાય છે પરંતુ તેમાં ડેલિગેટ્સે અગાઉથી નક્કી કરેલા ઉમેદવારોને જ મત આપવાના હોય છે. ચીનમાં બીજી કોઈ પણ પોલિટિકલ પાર્ટીને અવકાશ નથી. આ પ્રકારની કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીએ તેમની ૧૮મી કોંગ્રેસ વખતે નવા પ્રેસિડેન્ટ તરીકે ઝિ જિનપિંગને પસંદ કરી લીધા છે.

ઝિ જિનપિંગ કોણ છે?

ઝિ જિનપિંગ ૫૯ વર્ષની વયના, ઊંચું કદ ધરાવતા, માથામાં સહેજ બાજુથી વાળ ઓળતા અને અતિ શિક્ષિત વ્યક્તિ છે. તેમનાં પત્ની પોપસ્ટાર છે. આમ તો ૨૦૦૮ની સાલમાં જ તેમને ચીનના ઉપપ્રમુખ બનાવ્યા ત્યારે જ તેમની રાજકીય કારકિર્દીનો સિતારો ચમકવા લાગ્યો હતો.

જેઓ વિદાય લઈ રહ્યા છે તે નેતાનું નામ હુ જિન્તાઓ છે. નવા પ્રેસિડેન્ટ ૧૦ વર્ષ સુધી ચીનનું નેતૃત્વ કરશે. ઝિ જિનપિંગ ચીનની કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના એક વરિષ્ઠ નેતાના પુત્ર છે. તેમના પિતાનું નામ ઝોંગક્સન છે. તેમના પિતાનો ચીનના એક શક્તિશાળી નેતા માઓ ઝેદોંગ સાથે રાજકીય સંઘર્ષ થયો હતો તે પછી તેઓ વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ બન્યા હતા. ફરી તેઓ ફેંકાઈ ગયા હતા અને ડેન્ગ ઝિયા ઓપિંગના સમયમાં ફરી બેઠા થયા હતા. તેમના પુત્ર અને ચીનના નવા પ્રેસિડેન્ટ ઝિ જિનપિંગ સુખી અને ઉચ્ચ પરિવારમાંથી આવે છે. તેમનું બચપણ માઓત્સે તુંગના સમયની સાંસ્કૃતિક ક્રાંતિ દરમિયાન ફરજિયાતપણે ગામડામાં વીત્યું હતું અને ફરજિયાતપણે ખેડૂતો સાથે કામ કરવું પડયું હતું. તેઓ ચીનની એક પોપસ્ટાર સિંગરને પરણ્યા છે અને વર્ષો સુધી ઝિ કરતાં તેમનાં પત્ની ચીનમાં વધુ લોકપ્રિય રહ્યાં. તેમની એક દીકરી અત્યારે અમેરિકાની હાર્વર્ડ યુનિવર્સિટીમાં બીજા જ નામે ભણી રહી છે.

ગયા અઠવાડિયે ૧૨ વર્ષ અગાઉ ઝિ જિનપિંગે આપેલો એક અખબારી ઈન્ટરવ્યૂ કોઈએ શોધી કાઢયો. તેમાં તેમણે ગ્રામીણ વિસ્તારોના ખેડૂતો સાથે કરેલા કામનો ઉલ્લેખ છે. એ જ વખતે તેઓ કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીના સભ્ય થયા હતા. ૧૯૮૨માં તેમણે વ્યાવસાયિક કારકિર્દી છોડીને પક્ષના એક પ્રાંતના નાયબ મંત્રી જેવા નાના હોદ્દાથી રાજકીય કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. આજે તેઓ ચીનના સર્વોચ્ચ પદે પહોંચી ગયા છે. હવે તેમણે ચીનની નીચે જઈ રહેલા અર્થતંત્ર, મંદી, ભ્રષ્ટાચાર, રાજકીય કૌભાંડો અને સરહદી વિવાદોનો સામનો કરીને પોતાનું કૌશલ્ય દાખવવાનું બાકી છે.

ભારત શું શીખશે?

અમેરિકા અને ચીનની ચૂંટણી પ્રક્રિયાઓ એકબીજાની વિરોધાભાસી હોવા છતાં ભારતના નેતાઓએ આ બંને દેશો પાસેથી ઘણું શીખવા જેવું છે. ચીનમાં લોકશાહી નથી અને એક જ પોલિટિકલ પાર્ટી સિસ્ટમ હોવા છતાં આર્થિક મોરચે અને રાજકીય મોરચે ચીન ભારતથી આગળ નીકળી ગયું છે. સત્તાપરિવર્તન વખતે ચીનમાં નેતાઓ એકબીજા સાથે ગાળાગાળી કે અભદ્ર ભાષાનો પ્રયોગ કરતા નથી. ચીનમાં ઉંમર થતાં જ વૃદ્ધો બીજી પેઢીના હાથમાં સત્તાનાં સૂત્રો સોંપી દે છે. ચીનમાં વિચારધારા આધારિત એક જ પોલિટિકલ પાર્ટી છે. જ્યારે ભારતમાં વિચારધારાના બદલે જ્ઞાતિ, જાતિ, કોમ અને વૈચારિક મતભેદો આધારિત ૭૦૦ પોલિટિકલ પાર્ટીઓ છે. ચીનમાં એક જ રાષ્ટ્રીય પાર્ટી છે. ભારતમાં પ્રાંતવાદ પર આધારિત પાર્ટીઓ ઊભી થાય છે, જે આવનારાં વર્ષોમાં દેશના સમવાયી તંત્રને- ફેડરલ સિસ્ટમને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

ભારતમાં કોઈ એક પક્ષને સ્પષ્ટ બહુમતી મળવાની હવે શક્યતા ન હોઈ વિરોધી વિચારધારાવાળા પક્ષો સાથે પણ સમાધાન કરી ગઠબંધનની સરકાર રચવી પડે છે. આવી ગઠબંધનની સરકારો ચલાવવા માટે સાથી પક્ષોના નેતાઓના ભ્રષ્ટાચારને પણ ચલાવી લેવો પડે છે. દેશના વિકાસ માટે ગઠબંધનની સરકારો મોટામાં મોટી આડખીલી છે. દા.ત. રેલવેનાં નજીવાં ભાડાં વધારવાના મુદ્દે મમતા બેનરજી ત્રાગું કરી સરકારને ધમકાવે છે અને એફડીઆઈ જેવા મુદ્દે સમર્થન પાછું ખેંચી લે છે. ન્યુક્લિયર પાવર સંધિના મુદ્દે ડાબેરીઓ સરકારના ટેકામાંથી ખસી જાય છે.

નેતાઓ શું શીખે ?

અમેરિકા અને ચીનના નેતાઓની પસંદગીની પ્રક્રિયાઓમાંથી ભારતના નેતાઓએ બીજી પણ એક વાત શીખવા જેવી છે. નેતૃત્વ પરિવર્તનની પ્રક્રિયા વખતે કોઈ ગાળાગાળી થઈ નથી. અમેરિકામાં પણ ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન ચર્ચાનો સ્તર, પ્રચારનાં ધોરણ ઊંચાં રહ્યાં. બંને પક્ષના ઉમેદવારોએ પોતપોતાની વાતને યોગ્ય અને શિષ્ટ ભાષામાં રજૂ કરી. વ્યક્તિગત આક્ષેપોથી બેઉ પક્ષના નેતાઓ દૂર રહ્યા.

એથી ઊલટું પરાજય પામેલા રિપબ્લિકન પક્ષના ઉમેદવાર મિટ રોમનીએ બરાક ઓબામાને અભિનંદન આપતાં કહ્યું, “હું પ્રેસિડેન્ટ બરાક ઓબામા અને ફર્સ્ટ લેડી મિશેલ ઓબામાને અભિનંદન આપું છું. હું નવા પ્રેસિડેન્ટને વિનંતી કરું છું કે તેઓ પણ દેશનું સફળતાપૂર્વક માર્ગદર્શન કરે અને મજબૂત મુકાબલામાં તેમને હું ધન્યવાદ આપું છું.”

તેની સામે પ્રેસિડેન્ટ બરાક ઓબામાએ પણ કહ્યું, “મારી સામેની મજબૂત ચૂંટણી ઝુંબેશ ચલાવવા બદલ હું મિટ રોમનીને ધન્યવાદ આપું છું. તેમની આખી ટીમને ધન્યવાદ આપું છું. દેશને આગળ લઈ જવા માટે જરૂરી તમામ મુદ્દાઓ પર હું મિટ રોમની સાથે બેસી ચર્ચા કરીશ અને અમે સાથે મળીને કામ કરીશું.”

કેવી સમજદારી? ૨૦૧૪ની ચૂંટણી પહેલાં ગાળાગાળી અને આક્ષેપો-પ્રતિઆક્ષેપો કરતાં ભારતના નેતાઓ ચીન અને અમેરિકા પાસેથી કાંઈક શીખે તો સારું.