Devendra Patel

Journalist and Author

Date: July 15, 2013

એક તેજસ્વી યુવાન યુવતી બની ગયો ટ્રાન્સજેન્ડર : રોઝ

રેડ રોઝ – દેવેન્દ્ર પટેલ.
દેશમાં વસતા ૧૦ લાખ કિન્નરો ઉપેક્ષિત જીવન જીવે છે
એનું નામ રોઝ છે. અલબત્ત, એ પહેલાં એનું નામ રમેશ વેંકટેશન હતું. રમેશ અમેરિકામાં ડલાસ ખાતે લુસિયાના ટેક. યુનિર્વસિટીનો વિદ્યાર્થી હતો. એ વખતે જ તેને યુવતીઓનાં વસ્ત્રો પહેરવાં ગમતાં હતાં. રમેશ વેંકટેશન મૂળ ચેન્નાઈના એક મોટા વેપારીનો પુત્ર હતો. તે બાયોમેડિકલ એન્જિનિયરીંગના અભ્યાસ માટે અમેરિકા ગયો હતો. એણે એક રસ્તો શોધી કાઢયો. દિવસે મિત્રો મજાક ના કરે એટલા માટે છોકરાનાં વસ્ત્રો પહેરતો અને રાત્રે મહિલાઓનાં વસ્ત્રો પહેરતો. નાઇટી પહેરીને સૂઈ જતો. એણે ઇન્ટરનેટ પર જઈ પોતાની સેક્સુઆલિટીની સમસ્યા વિશેની જાણકારી મેળવી. તે હતાશ થઈ ગયો. એકલતા લાગવા માંડી. એક વાર આપઘાત કરવા પણ કોશિશ કરી. ખરી મુશ્કેલી ત્યારે આવી જ્યારે એના પિતાએ રમેશ વેંકટેશનને કહ્યું : “રમેશ, તારાં લગ્ન માટે એક સુંદર યુવતી શોધી કાઢી છે.”

એક તેજસ્વી યુવાન યુવતી બની ગયો ટ્રાન્સજેન્ડર : રોઝ

રમેશ વેંકટેશન પોસ્ટ ગેજ્યુએટની ડિગ્રી લઈ ભારત પાછો આવ્યો. એણે ઘરમાં બધી જ વાત કરી દીધી. પરિવાર સુશિક્ષિત હતો. ડોક્ટરોએ તેની સેક્સ ચેન્જનું ઓપરેશન કર્યું અને એ દિવસથી રમેશ વેંકટેશન રોઝ બની ગયો. રોઝ હવે ટેલિવિઝનના ટોક શોમાં એન્કરનું કામ પણ કરે છે.

શહેરોમાં વસતાં આવા ટ્રાન્સજેન્ડર લોકો સમાજની બહુ મોટી ઉપેક્ષાના ભોગ બનેલા છે. હવે તેઓ ખુલ્લી રીતે તેમના અધિકારો માટે બહાર આવી રહ્યા છે. ભારતના ચૂંટણીપંચે આવી વ્યક્તિઓને અધર્સની યાદીમાં મૂકવા પરવાનગી આપી છે. તેઓને સ્ત્રી જ છે કે પુરુષ જ છે તેવી યાદીમાં પરાણે મૂકવામાં નહી આવે. તામિલનાડુમાં રેશન કાર્ડ, વોટિંગ કાર્ડ, સ્કૂલ કે કોલેજોના એડમિશન ફોર્મમાં અધર્સનો વિકલ્પ પસંદ કરી શકે છે. આવા ટ્રાન્સજેન્ડર્સ લોકો માટે એક સારો શબ્દ છે : કિન્નર. આમ તો તેઓ કોઈના લગ્નપ્રસંગે કે ગૃહપ્રવેશ વખતે કે બાળકના જન્મ પ્રસંગે પૈસા માંગતા નજરે પડે છે. કમનસીબી એ છે કે આવી વ્યક્તિઓને કોઈ નોકરી ધંધામાં રાખતું ના હોઈ તેમની આજીવિકા માટે બીજો કોઈ વિકલ્પ પણ નથી. સમાજે તેમના તરફ વર્ષોથી દુર્લક્ષ સેવેલું છે. ભૂતકાળમાં આવા કિન્નરોએ સમાજથી છુપાઈને જિંદગી બસર કરી છે અથવા તો આપઘાત કરવા પણ પ્રયાસો કર્યા છે. તેઓ એમ સમજે છે કે અમારામાં કાંઈક ખામી છે પણ હવે સમય બદલાયો છે. તેમનામાં પણ શિક્ષણના કારણે જાગૃતિ આવી છે. રોઝ કહે છે : “અમારા જેવી વ્યક્તિઓ તરફ જોવાની લોકોની દૃષ્ટિ હવે બદલાઈ છે. બધા જ લોકો હવે અમારી તરફ નફરતથી જોતાં નથી. હું ટેલિવિઝનના ટોક શોનું સંચાલન કરું છું અને લગ્નથી માંડીને છૂટાછેડાની સમસ્યાઓ પર ચર્ચા કરું છું ત્યારે મારી સાથે કામ કરનારા મને એક પ્રોફેશનલ એન્કર સમજીને જ મારી સાથે સારો વર્તાવ કરે છે. મારું સેક્સ્યુઅલ સ્ટેટસ એક અકસ્માત છે. હું સારું અંગ્રેજી જાણું છું. મને સ્ત્રી તરીકે ઓળખાવું ગમે છે. હવે હું એક અંગ્રેજી ફિલ્મનું પણ નિર્દેશન કરીશ.”

એક અંદાજ પ્રમાણે ભારતમાં ૧૦ લાખ કિન્નરો છે. આવા લોકો છોકરા તરીકે જન્મ્યા હોય પણ થોડા જ વખતમાં વિપરીત સેક્સ જેવાં શારીરિક અને માનસિક લક્ષણો અનુભવે છે. કમનસીબી એ છે કે મોટા ભાગની આવી વ્યક્તિઓ ગરીબ છે. ઝૂંપડામાં કે નાનાં મકાનોમાં રહે છે. રસ્તાઓ પર કે દુકાનો આગળ જઈ પૈસા માંગતા નજરે ચડે છે. આવી વ્યક્તિઓનો બહુ નાનો સમૂહ જ શિક્ષિત અને સજાગ છે. બાકીના કિન્નરો માટે સમાજે કે સરકારે જે કરવું જોઈતું હતું તે કર્યું નથી.

તાજેતરમાં પોંડીચેરી પાસે કુવાગામ ખાતે આવા કિન્નરોનાં જીવન પર એક ફેસ્ટિવલ યોજાયો હતો. આ ફેસ્ટિવલ જોવા ગયેલા ચેન્નાઈસ્થિત શિલ્પકાર જ્યોર્જ કુરુવિલાએ ટ્રાન્સ સેક્સુઅલ લોકોનાં જીવન પર કેટલાંક શિલ્પો તૈયાર કર્યાં હતાં. આ શિલ્પ કૃતિઓનું એક પ્રદર્શન મુંબઈ ખાતે યોજાયું હતું. તેને જબરદસ્ત પ્રતિસાદ મળતાં કિન્નરો પર બનેલી શિલ્પ કૃતિઓનું એક પ્રદર્શન તે પછી પેરિસ અને ન્યૂયોર્કમાં પણ યોજાયું હતું. કિન્નરોનાં જીવનની કમનીયતા બતાવવા માટે તેમણે પુરુષમાંથી સ્ત્રી બનેલી વ્યક્તિઓના ચહેરા પર ફૂલો ઉપસાવ્યાં હતાં.

આવા લોકો માટે ઘણાં ‘હિજડા’ અને અંગ્રેજીમાં ‘યૂનક’ શબ્દ વાપરે છે. ઘણાં કિન્નરો એચઆઈવીનો ભોગ પણ બનેલા છે. તેમની સમસ્યાઓ અંગે ‘એઇડ્સ સૂત્ર’ નામનું એક અંગ્રેજી પુસ્તક પણ પ્રગટ થયું છે. કિન્નરો પ્રત્યેની સભાનતા અંગે હવે એક વેબસાઈટ પણ શરૂ થઈ છે. કલ્કી સુબ્રમણ્યમ્ નામની એક મહિલાનું કહેવું છે કે મારી રાધા નામની એક ટ્રાન્સજેન્ડર સખીને લગ્ન કરવાની ઇચ્છા હતી. મેં રાધાને તેની પ્રોફાઈલ કોઈ મેટ્રિમોનિયલ વેબસાઈટ પર મોકલી આપવા કહ્યું. પણ બજારમાં ઉપલબ્ધ મેરેજ બ્યુરોએ રાધાની પ્રોફાઈલ તે કિન્નર હોવાથી ફગાવી દીધી. એ પછી મેં જ આવી ટ્રાન્સજેન્ડર સ્ત્રીઓ માટે એક વેબસાઈટ શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો. એ પછી મારી નિષ્ણાત ટીમે આવી ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિઓ માટે જ thiruhangai.net નામની મેટ્રિમોનિયલ વેબસાઈટ તૈયાર કરી દીધી. શરૂઆતમાં જ છ આવી કિન્નર મહિલાઓએ તેમના મેરેજ માટેની પ્રોફાઈલ મોકલી આપી. તેમાં એવું સ્પષ્ટ લખવામાં આવ્યું હતું કે અમને એવો પુરુષ જોઈએ છે જે અમને તેમની પત્ની તરીકે સ્વીકારે અને પત્ની તરીકે જ તેમના મિત્રવર્તુળમાં ઓળખાવે અને બીજાં જાહેર સ્થળોએ પણ અમને તેમની સાથે બહાર લઈ જઈ પત્ની તરીકેનું સંપૂર્ણ સન્માન આપે.

કલકી સુબ્રમણ્યમ્ માટે આશ્ચર્ય એ વાતનું હતું કે આવી છ ટ્રાન્સજેન્ડર સ્ત્રીઓને પરણવા અને જાહેરમાં પત્ની તરીકે સ્વીકારવા ૧૫૦ પુરુષોની અરજીઓ આવી હતી. તેમાં સોફ્ટવેર એન્જિનિયરો, બિઝનેસમેન, ડોક્ટરો અને વૈજ્ઞાનિકો પણ હતા. કલ્કી સુબ્રહ્મણ્યમ્ સહોદરી ફાઉન્ડેશન નામની એક સ્વૈચ્છિક સંસ્થા ચલાવે છે. તે ખુદ ચેન્નાઈના એક મધ્યમવર્ગના પરિવારની વસાહતમાં રહે છે. કલ્કી કહે છે : “ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિઓ માટે આ એક મોટું પગલું છે. ગઈકાલ સુધી લોકો ટ્રાન્સજેન્ડર વ્યક્તિઓને વિકૃત જાતીયતા ધરાવતા લોકો તરીકે ઓળખાવતા હતા હવે એવું નથી. હવે તેમના પ્રત્યેનો ભેદભાવ ઘટયો છે. કલ્કી સુબ્રહ્મણ્યમ્ ખુદ ટ્રાન્સજેન્ડર છે. એણે પણ સેક્સ ચેન્જનું ઓપરેશન કરાવી પોતાની જાતને સ્ત્રીમાં રૂપાંતરિત કરાવી છે. કલ્કી સુબ્રહ્મણ્યમ્ પાસે પોસ્ટગ્રેજ્યુએશનની ડબલ ડિગ્રી છે. છોકરામાંથી છોકરી બનેલી લક્ષ્મી ત્રિપાઠી નામની એક ટ્રાન્સજેન્ડર યુવતી મુંબઈમાં નવ જેટલી નૃત્યશાળાઓ ચલાવે છે. એણે ૧૨ નૂન એન્ટરટેઈનમેન્ટ નામની એક મેનેજમેન્ટ ફર્મ પણ શરૂ કરી છે. કંપનીના બોર્ડમાં તે એકલી જ ટ્રાન્સજેન્ડર યુવતી છે. તેણે ટેલિવિઝન પર દર્શાવાયેલા ‘સચ કા સામના’ ના શોમાં પોતાની જિંદગીની વાત હિંમતપૂર્વક કહી હતી. બીજી આવી કેટલીક ટ્રાન્સજેન્ડર યુવતીઓ હવે કરાટે પણ શીખે છે. સેક્સ ચેન્જ કરેલી વ્યક્તિઓને જો ભણેલી હોય તો તેમને નોકરીઓ આપવા પણ કેટલીક કંપનીઓએ તૈયારી દર્શાવી છે. કેટલાક સમય પહેલાં કિન્નરોની એક સૌંદર્ય સ્પર્ધા પણ ચેન્નાઈમાં યોજવામાં આવી હતી. આમ છતાં લાખ્ખો કિન્નરો હજુ ઉપેક્ષિત, યાતનાભર્યું અને અપમાનજનક જીવન જીવે છે તે એક કડવી વાસ્તવિકતા છે. સમાજ તેમને સન્માનપૂર્વક સ્વીકારે એ જરૂરી છે.

www.devendrapatel.in

હિમાલય મહાદેવ અને દેવી પાર્વતીનો દેહ છે

‘કારવા ગુજર ગયા, ગુબાર દીખતે રહે.‘

ઉત્તરાખંડ પર પ્રકૃતિએ તેના રૌદ્ર સ્વરૂપ દ્વારા આણેલી આફત પસાર થઇ ગઇ, પરંતુ હિમાલયની કંદરાઓ, એની નદીઓ, એનાં વૃક્ષો-વેલાઓ અને ખડકો એક ભયંકર કરુણાન્તિકાનાં મૂક સાક્ષી પણ છે અને સ્વયં પીડિત પણ છે. એક સાથે દસ હજાર માણસોને ભરખી જનાર આ વિભિષિકાએ અનેક પરિવારોને ખંડિત કરી દીધાં છે. કુદરતના આ ખોફ માટે ગમે તે પરિબળો જવાબદાર હશે પણ કેદારનાથ અને બદ્રીનાથની સાથે સંકળાયેલી તેના માહાત્મ્યની કથાઓ જાણવા જેવી છે.

હિમાલય મહાદેવ અને દેવી પાર્વતીનો દેહ છે

પુરાણકથા અનુસાર હિમાલય પર્વત તે સ્વયં ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતીજીનું અર્ધનારેશ્વર સ્વરૂપ છે. નેપાળમાં ઊભા રહીને જોવામાં આવે તો હિમાલય અલગ દેખાય છે અને ભારતની ભૂમિ પર ઊભા રહી નિહાળવામાં આવે તો હિમાલય જુદો દેખાય છે. નેપાળથી દેખાતા દૃશ્યમાં હિમાલય સખત, રૂખ અને પુરુષ જેવો લાગે છે જ્યારે ભારતમાંથી જોતા મૃદુ, કોમળ અને એક સ્ત્રી જેવો લાગે છે. આ શિવ અને પાર્વતીનું એક્ય થયેલું સ્વરૂપ છે. આ કારણથી આખીયે હિમાલયની પર્વતમાળા શક્તિપીઠોથી ભરેલી છે.

કથા એવી છે કે પૌરાણિક કાળમાં ઉત્તુંગ નામનો અસુર સૂર્યદેવને રિઝવવા આકરું હજારો વર્ષથી તપ કરી રહ્યો હતો. તે સૂર્યદેવતાને રાજી કરી અમરત્વ પ્રાપ્ત કરવા માંગતો હતો. સૂર્ય દેવતા તેના તપથી પ્રસન્ન થયા અને વરદાન માંગવા કહ્યું. અસુર ઉત્તુંગે અમરત્વ માંગ્યું, પરંતુ સૂર્યદેવતાએ કહ્યું; ‘અમરત્વ તો ભગવાન શિવ જ આપી શકે તેથી તું એવું કાંઇક બીજું માંગ.’

અસુરે કહ્યું: ‘તો હે સૂર્યદેવતા! મને એક હજાર પડવાળું સહસ્ત્ર સુરક્ષા કવચ આપો, જેથી મને કોઇ મારી શકે નહીં.’

સૂર્યદેવતાએ તેના શરીર પર સહસ્ત્ર કવચ બક્ષ્યુ. અસુર ઉત્તુંગે એ સહસ્ત્ર કવચની તાકાતથી જગતના ત્રણેય ભુવન જીતી લીધા. એણે જ્યાં જ્યાં આક્રમણો કર્યા ત્યાં ત્યાં ભારે જુલ્મ વરસાવ્યો. એણે ઋષિઓને પણ પરેશાન કરી નાખ્યાં. આ અસુરના ત્રાસથી ત્રસ્ત ઋષિઓ ભગવાન વિષ્ણુ પાસે મદદ માંગવા ગયા. ભગવાન વિષ્ણુએ પણ એ સહસ્ત્ર કવચની શક્તિ સામે પોતાની અસહાયતા રજૂ કરતા કહ્યું: “એ સહસ્ત્ર કવચ એટલું શક્તિશાળી છે કે એ કવચથી સજ્જ અસુર ઉતુંગને મારવા માટે ૧૦,૦૦૦ વર્ષ તપ કરવું પડે.”

આ વાત સાંભળ્યા બાદ લક્ષ્મીજીએ ભગવાન વિષ્ણુને સલાહ આપી : “તમે હિમાલય પર કેદારખંડ જાવ જ્યાં મહાદેવ શિવ અને પાર્વતી રહે છે ત્યાં એક દિવસની તપસ્યા એ ૧૦૦ વર્ષની તપસ્યા ગણાય છે એવી તે ભૂમિ છે.”

લક્ષ્મીજીની સલાહ બાદ ભગવાન વિષ્ણુ એક બાળકનું સ્વરૂપ લઇ શિવ અને પાર્વતી જ્યાં રહેતાં હતાં તે પર્ણકુટિ આગળ જઈ ઊભાં રહ્યા અને રડવા લાગ્યા. બાળકનો રડવાનો અવાજ સાંભળી પાર્વતીજી બહાર આવ્યાં. જોકે મહાદેવ શિવે પાર્વતીજીને બહાર ના જવા ચેતવ્યાં હતાં કારણ કે તેઓ તો જાણતા જ હતા કે, બાળકના સ્વરૂપમાં દેવી પાર્વતીને રિઝવવા ભગવાન વિષ્ણુ ખુદ આવ્યા છે. છતાં પાર્વતીજી બહાર આવ્યાં અને રડતાં બાળકને માતૃત્વની લાગણીથી અંદર લઇ આવ્યાં એટલે ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાનું અસલી સ્વરૂપ ધારણ કરીને અહીં આવવાનો હેતુ કહ્યો : “મારે અસુર ઉત્તુંગને મારવો છે, પણ તેની પાસે સહસ્ત્ર કવચ છે.”

પાર્વતીજી ભગવાન વિષ્ણુને બાળક તરીકે સ્વીકારી અંદર લઇ આવ્યાં હોઇ તેમણે ભગવાન વિષ્ણુને પણ પુત્ર તરીકે ગણી તેમને મદદ કરવા નિશ્ચર્ય કર્યો. પાર્વતીજીએ રસ્તો બતાવ્યો : “તમે આ ભૂમિ પર તપ કરી શકો છો અને અમે કેદારનાથ જઇશું. (જે આજનું કેદારનાથ છે)

એ પછી ભગવાન વિષ્ણુએ તપસ્યા શરૂ કરી એ સ્થળ આજનું બદ્રીનાથ કહેવાય છે. તે નર અને નારાયણનું સ્વરૂપ છે. એ પછી એક દિવસ નારાયણ તપસ્યા કરતા અને નર સહસ્ત્ર કવચ સામે લડતો. બીજા દિવસે નર તપસ્યા કરતો અને નારાયણ સહસ્ત્ર કવચધારી અસુર સામે લડતા. આ રીતે વારાફરતી નર અને નારાયણે યુદ્ધ કરી અસુરના ૯૯૯ સહસ્ત્ર કવચ તોડી નાખવામાં આવ્યા. અસુર ઉત્તુંગ હવે ગભરાયો. તે ફરી સૂર્યદેવતાના શરણમાં ગયો અને વિનંતી કરી કે, ‘ભગવાન વિષ્ણુને કહો કે, હું આપનુ દીધેલુ સુરક્ષા કવચ ધારણ કરતો હોઇ મને હવે જવા દે અને મારી હત્યા ના કરે.”

ભગવાન વિષ્ણુએ સૂર્ય દેવતાની એ વિનંતીને માન્ય રાખી અને તે પછી ભગવાન વિષ્ણુએ અસુર ઉત્તુંગને જવા દીધો, પરંતુ તેને કહ્યું કે, “તારી પાસે હવે એક જ કવચ બચ્યું છે જેને હું બીજા યુગમાં ખતમ કરી નાંખીશ.”

એ પછી દ્વાપર યુગમાં સહસ્ત્ર કવચ અસુર મહાભારતના કર્ણ તરીકે જન્મ્યો. કર્ણના ઇષ્ટદેવ પણ સૂર્યદેવતા જ હતા. મહાભારતના યુદ્ધ વખતે ભગવાન કૃષ્ણને ખબર હતી કે કર્ણ પાસે કવચ ને કુંડળ છે તેથી પાંડવો તેને હણી શકશે નહીં. ભગવાન કૃષ્ણએ કર્ણને છેતરીને કર્ણનું એક માત્ર અને છેલ્લુ કવચ પણ માંગી લીધું. અને યુદ્ધમાં અર્જુને કવચ રહિત થઇ ગયેલા કર્ણને હણ્યો.

– આ કથા છે કેદારનાથ અને બદ્રીનાથની. આ બંને યાત્રાધામો સાથે ભગવાન શિવ અને પાર્વતીજી, ભગવાન વિષ્ણુ અને પાંડવોની કથા સંકળાયેલી છે. મહાભારતના યુદ્ધ પછી પાંડવો પોતાના સ્વજનોને હણવાના કારણે દુઃખી હતા. એ ભયંકર યુદ્ધમાં સ્વજનોને મારી નાખવાના કૃત્યની માંફી માંગવા પાંડવો મહાદેવ શિવ પાસે કેદારનાથ ગયા હતા. બદ્રી વિશાલ પણ પાર્વતીજીના પુત્રનું પવિત્ર સ્થાન છે.

– આવા પવિત્ર સ્થાન પર વિકાસના નામે ગંગા જેવી પવિત્ર નદીઓનાં શ્વાસ રુંધી નાંખી જે ડેમ બનાવવામાં આવ્યા અને જે રીતે હિમાલયની તીર્થ ભૂમીને સુરંગો દ્વારા વિસ્ફોટોનો ભોગ બનાવવામાં આવી તે માત્ર અર્ધાિમક જ નહી પરંતુ અવૈજ્ઞાનિક કૃત્ય પણ હતું.

વાત આટલેથી અટકતી નથી. ચારધામના રક્ષક ગણાતાં ધારા દેવીનું એક મંદિર અલકનંદા નદીનાં કિનારે શ્રીનગર (ગહેરવાલ) ખાતે આવેલું છે. ધારાદેવી (કાલી) તે દેવી પાર્વતી અને ગંગાનું અજોડ સ્વરૂપ છે. આ દેવીનું મંદિર ખુલ્લુ છે. દેવી ભાગવતમાં કરવામાં આવેલા ઉલ્લેખવા ૧૦૮ શક્તિપીઠો પૈકીની તે એક શક્તિપીઠ છે. દેવીનું શરીર શ્રીયંત્ર જેવું છે. કહેવાય છે કે ઇ.સ. ૧૮૮૨માં બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન દેવીના આ મંદિરને ખસેડવાની હિલચાલ થઇ હતી. અને કેદારનાથમાં ભયંકર કુદરતી આફત સર્જાઇ હતી. એનાં વર્ષો બાદ એ નદી પર બંધ બાંધવા માટે ધારા દેવીની ર્મૂિતને ખસેડવામાં આવી. સ્થાનિક લોકોએ ઘણો વિરોધ કર્યો અને કહ્યું : “સૂતેલાં દેવીના સ્વરૂપને ખલેલ પહોંચાડશો તો દેવી ક્રોધે ભરાશે.”

પરંતુ વિકાસની આંધળી દોટ લગાવનાર રાજકારણીઓએ અને બ્યૂરોક્રેટસએ કોઇની વાત ના સાંભળી. દેવીની ર્મૂિત હટાવી દેવાઇ અને ડેમ બાંધી દેવાયો.

આ કથા અને માન્યતાને માત્ર ર્ધાિમક લાગણી કહો કે અંધશ્રદ્ધા- પરિણામ નજર સમક્ષ છે. ડેમ બંધાયો અને નદીનો કુદરતી માર્ગ અવરોધાયો- પરિણામ નજર સમક્ષ છે. ભગવાનને પ્રકૃતિને અને વિજ્ઞાનને નારાજ કરવા માટે આપણી પાસે કારણો મોજૂદ છે.

દેવોને પણ નારાજ કર્યા – વિજ્ઞાનને પણ કેદારનાથ અને બદ્રીનાથની પુરાણકથા
– દેવેન્દ્ર પટેલ
www.devendrapatel.in

Powered by WordPress & Theme by Anders Norén