Devendra Patel

Journalist and Author

Date: June 24, 2013

ઘાસના ભારા ઊંચકી ભણી પીએચ.ડી. થઈ પણ આજે-

બી.એ., બી.એડ્., એમ.એ., એમ.ફિલ. અને પીએચ.ડી થયેલી ગ્રામ્ય યુવતીની સંઘર્ષ-કથા

નામઃ ડો. કપિલાબેન પટેલ.

વતનઃ લીંબ, તા. બાયડ, જિ. સાબરકાંઠા

પિતાઃ મંગળદાસ પટેલ (ખેતી)

માતાઃ રૂપાબેન (નિરક્ષર- ઘરકામ)

એક દિવસ સાંજે પાતળી દેહલતા ધરાવતાં કપિલાબેન ‘સંદેશ’ કાર્યાલય પર આવી પહોંચે છે. એ શરૂ કરે છેઃ ”સર, મેં બી.એ., એમ.એ., એમ.ફિલ., સી.આઈ.સી., પીએચ.ડી., નેટ, ફેલોશિપ અને સ્પીપા અમદાવાદમાંથી સીસીસી કર્યું છે. મારા ઘરમાં ચાર ભાઈ-બહેનોમાં હું સહુથી મોટી છું. મેં મારા ગામની પ્રાથમિક શાળામાં પ્રાથમિક અભ્યાસ કરેલો છે. મારાં માતા-પિતા ખેતીમાં વ્યસ્ત હોઈ મારાં નાનાં ભાઈ-બહેનોને મેં જ ભણતાં ભણતાં ઉછેર્યાં છે.

ઘાસના ભારા ઊંચકી ભણી પીએચ.ડી. થઈ પણ આજે-

માધ્યમિક શિક્ષણ ધો-૮માં ભણવાનું મારા માટે શક્ય જ ન હતું. પિતાની આર્થિક પરિસ્થિતિ સાવ કંગાળ હતી. માંડ ખાવાના દાણા પણ પૂરા ન થાય તેટલું ખેતીમાંથી મળતું. એટલે મને આગળ ભણાવી શકે એવી એમની સ્થિતિ ન હતી. પણ એમના વિચારો બહુ જ ઉચ્ચ હતા. ૮,૯ ધોરણ મેં મારા મોસાળ ખેડા જિલ્લાના કપડવંજ તાલુકાના ભોજાના મુવાડા ગામની શ્રેયસ વિદ્યામંદિરમાં ભણી પાસ કર્યું. ૧૦માં ધોરણમાં પ્રવેશતાં જ પિતાએ મને ઘરે બોલાવી લીધી. હવે હું બાજુના ગામ ઉંટરડાની નવચેતન હાઈસ્કૂલમાં રોજના પાંચ કિ.મી. ચાલીને ભણવા જવા લાગી. ગામના તમામ છોકરા બસમાં કે જીપમાં જતા હતા ત્યારે ૫૦ પૈસા ટિકિટભાડુ હતું. જે મારા માટે શક્ય ન હતું. એ વખતે મારી હાઈસ્કૂલના શિક્ષક નંદાસણ, મહેસાણાના બાબુભાઈ પટેલ જે અમારા ગામમાંથી આવજા કરતા હતા. તેમની સાથે રોજ પાંચ કિલોમીટર ચાલીને સ્કૂલે જવા લાગી.ં ધો.૧૨ પાસ કર્યા પછી મારે આગળ ભણવું હતું પરંતુ અમારા સમાજમાં તે સમયે ઘણી ગેરમાન્યતાઓને કારણે છોકરીઓને ખાસ કોઈ ભણાવતું નહીં.

મારું સગપણ પણ હું જ્યારે દોઢ વર્ષની હતી ત્યારે કરી દેવામાં આવ્યું હતું. તે લોકોનો તો સ્પષ્ટ અભિપ્રાય હતો કે તમારે તમારી છોકરીને હવે ભણાવવામાંથી ઉઠાડીને પરણાવી દો. પરંતુ મારાં પિતા મક્કમ હતા. તેમની ઈચ્છા મને આગળ ભણાવવાની હતી. પણ આર્થિક પાસું તેમની મજબૂરી હતી. તેઓ ઈચ્છવા છતાં મારા માટે કશું કરી શકે તેમ ન હતા. તે સમયે મેં મારી જાતે નિર્ણય કર્યો કે ગમે તેટલી તકલીફ પડે પણ આગળ તો ભણવું જ છે. મારી પાસે ભાડાંના પૈસા ન હોવા છતાં હું મારા કાકા પાસેથી ભાડાંના પૈસા માગીને અને ઉછીનો લાવેલો પંજાબી ડ્રેસ પહેરીને તલોદ કોલેજમાં ફોર્મ ભરી આવી. પરંતુ તે વર્ષની ફી નહીં ભરી શકવાના કારણે અને કોલેજમાં પહેરવા માટેના યોગ્ય કપડાંના અભાવના કારણે મારે ઘેર બેસી રહેવું પડયું. કપડાંનો પ્રશ્ન એ હતો કે ૧૨માં ધોરણ સુધીનો પહેરવેશ ચણિયો અને શર્ટ હતો. પરંતુ તે કપડાં કોલેજમાં તે પહેરી શકાય નહીં. કોલેજમાં પંજાબી ડ્રેસ જોઈએ. જે લેવા માટે હું અને મારા પિતા તલોદના વાણિયાની કાપડની દુકાનમાં ગયા. જ્યાં મારા દાદા અને ત્યારબાદ પિતા પણ કપડાં ઉધાર લાવતા હતા અને દર વર્ષે ખાતું સરભર કરતાં હતા. ત્યાં દેવું વધી ગયેલ હોવાથી તેમણે અમને ચોખ્ખી ના પાડી દીધી. પણ મેં હિંમત કરીને રડતાં રડતાં તેમને કહ્યું કે મારા પિતાની શાખ પર નહીં તમે મને મારી પોતાની શાખ પર એક જોડી ડ્રેસનું કાપડ આપો. કારણ કે ડ્રેસના કારણે મારું એક વર્ષ બગડયું છે. મારે આગળ ભણવું છે અને તેમણે મને એ આપ્યું. ડ્રેસ તૈયાર કરાવી દીધો અને ફરીથી બીજા વર્ષે મેં કોલેજનું ફોર્મ ભર્યું અને કોલેજ શરૂ કરી. કોલેજમાં માત્ર બસમાં પાસના પૈસાનો જ ખર્ચ થતો હતો જે હું ખેત-મજૂરી કરીને પૂરો કરતી હતી. અને પુસ્તકો કોલેજની લાઈબ્રેરીમાંથી મળતા હતા. આ રીતે મેં કોલેજનું પ્રથમ વર્ષ પૂરું કર્યું અને બીજા વર્ષમાં આવી. કોલેજના આ અભ્યાસ દરમિયાન હું સામાજિક વિરોધોના વંટોળમાં એટલી તો ફંગોળાઈ કે મને ઘણીવાર ખૂબ જ લાગી આવતું. આ બે વર્ષ દરમિયાન હું ભણતી હતી એ કારણસર મારી પ્રથમ સગાઈ તૂટી અને બીજી જગ્યાએ સગાઈ થઈ. તે પણ તૂટી ગઈ, પરંતુ હું અને મારા પિતાજી મક્કમ હતા. આ દરમિયાન મારા પિતાને એવા ટોણા સાંભળવા પડેલા કે ભણાવવાનું બંધ કરીને છોકરીને પરણાવી દો. નહીં તો કોલેજના કોઈ છોકરાને લઈને ભાગી જશે. આ બધું સહન કરીને પણ મેં ટી.વાય.બી.એ.માં પ્રવેશ લીધો. આ દરમિયાન હાલ જ્યાં મારું લગ્ન થયેલ છે. ત્યાં મારી સગાઈ થઈ અને એમ.એ. અડધું પૂરું થયું ત્યાં મારા લગ્ન પણ થયા. મારા સાસુ-સસરા અને પતિ ખૂબ જ સંસ્કારી અને ઉચ્ચ વિચારોના હોવાથી સમાજે મને કારણ વગર બદનામ કરી દેવા છતાં મને ખૂબ જ માન અને ઈજ્જતથી સ્વીકારી. સમાજમાં એક અપૂર્વ દાખલો બેસાડયો.

એમ.એ. પાર્ટ-૨ પૂરું કર્યા બાદ મેં મહાત્મા ગાંધી દ્વારા સ્થાપિત ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ (એમ.ફિલ) માટે પ્રવેશ લીધો. પ્રવેશ દરમિયાન હું ગર્ભવતી હતી. મેં ફરીથી પ્રવેશ પ્રક્રિયા પૂરી કરી એમ.ફિલ. ડિગ્રી લીધી હતી ત્યારબાદ ૧ વર્ષનો બી.એડ્.નો કોર્સ કર્યો. લગ્ન પછીની તમામ ડિગ્રીઓનો ખર્ચ મેં પશુપાલનનો વ્યવસાય કરી પાર પાડયો. મને સ્વાવલંબનના પાઠ ગાંધીજીની સંસ્થામાંથી શીખવા મળ્યા હતા.

બી.એડ્. પૂરું કર્યા બાદ તલોદમાં જ પ્રાથમિક શિક્ષણ ટ્રેનિંગ કોલેજમાં મને આઠ હજાર પગારની નોકરી મળી ગઈ. આ નોકરી દરમિયાન મેં પીએચ.ડી.ની પદવી ગૂજરાત વિદ્યાપીઠમાંથી લીધી. જેમાં દર શનિવારે કોલેજની નોકરી પૂરી થયા બાદ હું (ઘરે નાનાં બાળકો હોવા છતાં) ગૂજરાત વિદ્યાપીઠના ગ્રંથાલયમાં અને માર્ગદર્શકશ્રીને મળવા જાઉં. આ રીતે મેં પીએચ.ડી. પૂરું કર્યું. ત્યારબાદ કોલેજમાં વ્યાખ્યાતા બનવા માટેનું મેરિટ બનાવવા માટે મેં મારા વિષયમાં યુજીસી નેટ (નેશનલ એલિજીબિટી ટેસ્ટ ફોર લેક્ચરરશિપ) સખત મહેનત કરીને પાસ કરી. આર્થિક પાસું હજુ એટલું સબળ ન હોવા છતાં મેરિટ માટે પાંચ પુસ્તકો લખ્યા અને સંશોધનાત્મક લેખો લખ્યા અને મારા વિષયમાં ગુજરાતમાં પ્રથમ નંબરનું મેરિટ વર્ષ ૨૦૦૮-૦૯માં મેળવ્યું.

પ્રથમ નંબરનું મેરિટ મેળવવા મેં નવ વર્ષ સંઘર્ષ કર્યા. કોલેજ કક્ષાએ વ્યાખ્યાતાઓની નિમણૂક બે રીતે થતી. એક તો ગ્રાન્ટેડ કોલેજોની ભરતી અગાઉનાં વર્ષોમાં મેરિટના ધોરણે નહીં પણ પૈસા અને લાગવગથી થતી. એટલે પ્રામાણિક અને હોશિયાર ઉમેદવારને તક મળતી નહીં. ગુજરાતની સરકારી કોલેજોમાં વ્યાખ્યાતાઓ જેની ભરતી જે ગુજરાત જાહેર સેવા આયોગ કરે છે. આ ભરતી ૧૯૯૮માં થયેલ. ત્યારબાદ અને આટલા વર્ષો યોગ્યતા મેળવીને આ ભરતીની કાગડોળે, ચાતક નજરે રાહ જોઈને બેઠા હતા અને ભરતી ૧૩ વર્ષ બાદ (૨૦૧૧-૧૨માં) આવી. જેમાં વયમર્યાદા અગાઉ ૧૯૯૮માં થયેલ આ ભરતીમાં લઘુતમ વયમર્યાદા ૩૫ વર્ષ હતી. જ્યારે તેર વર્ષ બાદ ભરતી આવી હોવા છતાં અત્યારે વયમર્યાદા ઘટાડીને ૩૦ વર્ષ કરી દેવામાં આવી છે. જેના કારણે મને જ નહીં ગુજરાતમાં મારા જેવા તો ૨૦૦ થી ૩૦૦ ઉમેદવારોની કારકિર્દી ખતમ થઈ ગઈ. આ માટે મેં ગુજરાત રાજ્યના શિક્ષણમંત્રી, શિક્ષણ સચિવશ્રી સમક્ષ આ પ્રશ્નની રજૂઆત કરી, પણ કોઈ કંઈ જ સાંભળવા તૈયાર નથી. છેલ્લે મેં મુખ્યમંત્રીને આ બાબતે રૂબરૂ મળીને સઘળી હકીકત સમજાવવાનું વિચારી મેં તેમની રૂબરૂ મુલાકાત માટે પ્રયત્ન કર્યો. ઓગસ્ટ-૨૦૧૨થી મેં અનેક રૂબરૂ મુલાકાત માટે પ્રયત્ન કર્યો છે પણ હજુ સુધી કોઈ જ જવાબ મળ્યો નહીં.

ડો. કપિલાબેન પટેલ કહે છેઃ ”મેં. ભણતાં ભણતાં ખેતરમાં જઈ ઘાસ વાઢી ઘાસના ભારા ઊંચક્યા છે. કેટલાયે દિવસો સુધી ચા અને રોટલો ખાઈ ચલાવ્યું છે. ભણવા માટે મારી બે સગાઈ તૂટી છે. આજે મારી પાસે બી.એ, એમ.એ., એમ.ફિલ., બી.એડ્., પીએચ.ડી, નેટ, ફેલોશીપ અને સીસીઆઇ કર્યું હોવા છતાં મને એક પણ કોલેજ ભરતીના નવા નિયમોને કારણે મને કોઈ નોકરી આપતું નથી. હિન્દી ભાષામાં મારાં પાંચ પુસ્તકો પ્રગટ થયાં છે. નાટકો અને સામાજિક ચેતનાથી માંડીને હિન્દી કહાનીઓ અને હિન્દી ઉપન્યાસ પણ લખ્યાં છે, પરંતુ આટઆટલી ડિગ્રીઓ છતાં ૩૫ વર્ષની વયે મને વ્યાખ્યાતાની નોકરી ના મળવાથી સમાજ ફરી એકવાર વિચારવા લાગ્યો છે કે આટલું બધું ભણીને મેં શું મેળવ્યું? હું તો હજુ ૩૫ વર્ષની વયની જ છું. સર, ઘાસના ભારા ઊંચકીને, ભૂખમરો વેઠીને, ઉછીનો ડ્રેસ પહેરીને તથા સમાજ સામે બંડ પોકારીને હું ભણી છું. હવે ફરી એક વાર સમાજ મારી સામે પ્રશ્નાર્થ ભરી નજરે જોઈ રહ્યો છે.”

અને ડો.કપિલાબેનનો અવાજ રુંધાય છે, આંખમાં ઝળઝળિયાં દેખાય છે. આશા રાખીએ કે આપમેળે આગળ આવેલી એક અતિ શિક્ષીત ગ્રામ્ય યુવતીની વેદના મુખ્યમંત્રી સુધી જરૂર પહોંચશે.

– દેવેન્દ્ર પટેલ
www.devendrapatel.in

૨૦૧૪ ફેસબુક ઇલેક્શન?

રેડ રોઝ – દેવેન્દ્ર પટેલ.
નવી પેઢીને જ્ઞાતિ, ધર્મમાં નહીં પણ જોબ, કારકિર્દી ને સલામતીમાં રસ છે

દિલ્હીમાં મળેલી ભારતીય જનતા પાર્ટીની સંસદીય બોર્ડની બેઠક દરમિયાન ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ ૨૦૧૪ની ચૂંટણી જીતવા પક્ષના કાર્યકરોને સોશિયલ મીડિયાનો ભરપૂર ઉપયોગ કરવા સલાહ આપી. ઇન્ટરનેટ ટેક્નોલોજી અસ્તિત્વમાં આવી તે પછી’સોશિયલ મીડિયા’ શબ્દ પ્રચલિત થયો છે. ફેસબુક, માય સ્પેસ, ઇ-મેલ અને ટ્વિટર એ સોશિયલ મીડિયાનાં માધ્યમો છે.કોઈ પણ વ્યક્તિ ઇન્ટરનેટ પર આ માધ્યમોનો ઉપયોગ કરી હજારો – લાખો લોકો સુધી પોતાના વિચારો, પ્રતિભાવો અને પ્રચાર કરી શકે છે. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીઓ દરમિયાન આ માધ્યમોનો ભરપૂર ઉપયોગ થવાનો છે.

૨૦૧૪ ફેસબુક ઇલેક્શન?

ફેસબુક ઇલેક્શન

૨૦૦૮ની અમેરિકાની સામાન્ય ચૂંટણીઓને લોકો ફેસબુક ઇલેક્શન તરીકે ઓળખાવે છે. ૨૦૦૮ની અમેરિકાની ચૂંટણી અગાઉની તમામ ચૂંટણીઓ કરતાં અલગ હતી. એ સમયે અમેરિકામાં પણ ફેસબુક, માય સ્પેસ, ઇ-મેલ કે ટ્વિટર શબ્દો બહુ જાણીતા નહોતા. એ વખતે બરાક ઓબામા બહુ જાણીતા નહોતા. શિકાગોમાંથી માત્ર માઇનોર રિપ્રેઝેન્ટેન્ટિવ તરીકે બહુ ઓછા જાણીતા બરાક ઓબામાને સોશિયલ મીડિયાની ટેક્નોલોજીમાં એક જબરદસ્ત તાકાતનાં દર્શન થયાં. તેમણે સોશિયલ મીડિયાનો ભરપૂર ઉપયોગ કરી ટેક્નોસેવી યુવાનો અને અખબારો નહીં વાંચતા કે ટીવી ન્યૂઝ નહી જોતાં લોકો સુધી પોતાના સંદેશ, વિચારો અને પોતાના ખ્યાલો પહોંચાડયા. ચૂંટણી જીતવાની ઝુંબેશથી માંડીને ચૂંટણી ફંડ એકત્ર કરવા માટે સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કર્યો. એ વાત નોંધપાત્ર છે કે ફેસબુક, માય સ્પેસ, ઇ-મેલ કે ટ્વિટરનો ઉપયોગ કરનારો વર્ગ જૂની પેઢીના નેતાઓની ટીવી ડિબેટ જોતો,સાંભળતો નથી. અમેરિકાનો સોશિયલ મીડિયાનો બંધાણી વર્ગ – વોટર્સ ૨૫ વર્ષ કરતાં ઓછી ઉંમરનો છે. એ બધાં જ સોશિયલ મીડિયા દ્વારા બરાક ઓબામાના સંપર્કમાં આવ્યા અને બરાક ઓબામાએ અમેરિકાના પ્રેસિડેન્ટની ચૂંટણી જીતી લીધી. અમેરિકા ઇતિહાસમાં પહેલી જ વાર એક અશ્વેત નાગરિક પ્રેસિડેન્ટ બન્યો. તેમની જીત એ સોશિયલ મીડિયાનો પ્રભાવ હતો.

અલગ ઓડિયન્સ

૨૦૧૪ની ભારતની લોકસભાની ચૂંટણીને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી ભારતીય જનતાપાર્ટી અને ખાસ કરીને નરેન્દ્ર મોદી સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કરવાની બાબતમાં કોંગ્રેસ કરતાં આગળ છે. સોશિયલ મીડિયાની ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં કોંગ્રેસ હમણાં હમણાં જાગી છે. એ જાણી લેવાની જરૂર છે કે સોશિયલ મીડિયા સાથે સંકળાયેલો વર્ગ સાવ અલગ છે અને અલગ ભાષા જ બોલે છે. તેઓ ચૂંટણીની પરંપરાગત ઝુંબેશનો ભાગ નથી. આ વર્ગ ચૂંટણી સભાઓમાં જતો નથી. આ વર્ગને કલાકો સુધી તેમના નેતાને જોવા-સાંભળવા માટે તાપમાં બેસી રહેવાનું ગમતું નથી. જાહેરસભાઓમાં લોકોને પરાણે બોલાવવા પડતા હોઈ જાહેરસભાઓમાં લોકોની હાજરી મેનેજ કરેલી હોય છે. જાહેરસભામાં હાજર રહેલા લોકોને મતદાર બનાવી શકાતા નથી, કારણ કે તેઓ ખરીદેલું ઓડિયન્સ છે. જ્યારે સોશિયલ મીડિયા દ્વારા તમે યુવાનોનાં દિલ અને દિમાગને સીધાં સ્પર્શી શકો છો. સોશિયલ મીડિયા દ્વારા વોટર્સ સાથે ઇન્ટરેક્ટ પણ કરી શકાય છે.

ટેક્નોસેવી યુવાનો ફેસબુક કે ઇ-મેલ દ્વારા નેતાને પ્રશ્નો પૂછી શકે છે અને પ્રતિભાવ પણ આપી શકે છે. જે જાહેરસભાઓમાં શક્ય નથી.

૧૪૦ મિલિયન નેટ યુઝર્સ

ભારતને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી ભારતમાં ૧૪૦ મિલિયન લોકો ઇન્ટરનેટનો ઉપયોગ કરે છે. આ લોકો ભારતની વસતીના કુલ ૧૧ ટકા થાય છે. ભારતમાં ફેસબુક ઝડપથી લોકપ્રિય થતી જાય છે. હવે ઓફિસબોયથી માંડીને કરિયાણાની દુકાન ધરાવનાર વ્યક્તિને પણ પોતાની ફેસબુક હોય છે. સોશિયલ મીડિયાનો સહુથી મોટો વર્ગ વસતીના પ્રમાણમાં સહુથી વધુ અમેરિકા છે. બ્રાઝિલ બીજા નંબરે છે. ભારત પણ હવે ફેસબુકની બાબતમાં આગળ વધી રહ્યું છે. આ વર્ષના ગયા માર્ચ સુધીમાં ભારતમાં ૬૧.૫ મિલિયન ફેસબુક એકાઉન્ટ્સ હતાં. એપ્રિલમાં તે આંકડો ૬૪ મિલિયન થઈ ગયો. તેમાંથી ૭૬ ટકા લોકો ૧૮થી ૩૪ વર્ષની વચ્ચેના હતા. તેમાં ૭૫ ટકા વ્યક્તિઓ પુરુષ હતી. ભારતની કુલ વસતીના ૫.૪૪ ટકા આ લોકો છે. ભારતની લોકસભાની ગઈ સામાન્ય ચૂંટણીઓમાં ૭૧૬ મિલિયન મતદારો હતા તેમાંથી ૪૧૭ મિલિયન લોકો (૫૮ ટકા) મતદાન કર્યું હતું. તેમાંથી ૨૦૦ મિલિયન મતદારો એટલે કે ૨૮ ટકા મતદારો ૨૫ વર્ષથી નીચેની વયના હતા. ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચૂંટણી વખતે ૮૦૦ મિલિયન રજિસ્ટર્ડ મતદારો હશે તેમાંથી ૧૧૦ મિલિયન જેટલા મતદારો તેમના જીવનમાં પહેલી જ વાર મતદાન કરશે. નોંધપાત્ર વાત એ છે કે ૨૫ વર્ષ કે તેથી ઓછી ઉંમરનો આ યુવાવર્ગ જ્ઞાતિ, ધર્મ, જાતિવાદ કે ઉચ્ચ નીચ એવા વર્ગમાં માનતો નથી. આ વર્ગને ચિંતા માત્ર નોકરી, ધંધો અને કાયદો ને વ્યવસ્થાની જ છે. તેથી ૨૦૧૪ની ચૂંટણી વખતે ઉદારમતવાદી આ મતદાર કોને મત આપશે તે કળવું મુશ્કેલ છે.

૬૭ મતવિસ્તારો

દેશભરના રાજકીય વિશ્લેષકોની નજર હવે આ નવા અને યુવા મતદારો પર છે. નિષ્ણાતો માને છે કે ભારતમાં હાલ જે ૬૪ મિલિયન ફેસબુક યુઝર્સ છે તે ૨૦૧૪માં ૮૦ મિલિયન થઈ જશે. તેઓ કેટલાક ચાવીરૂપ મતવિસ્તારોમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવશે. તાજેતરમાં થયેલા એક અભ્યાસ અનુસાર દેશના ૬૭ મતવિસ્તારો એવા છે કે જ્યાં ફેસબુક વપરાશકારો હાર જીતમાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ ભજવશે. બાકીના મતવિસ્તારોમાં સોશિયલ મીડિયાની અસર ઓછી અથવા બિલકુલ નહીં હોય. અલબત્ત, ૬૭ મતવિસ્તારો પર ફેસબુક વોટર્સનો પ્રભાવ ઓછો ના ગણાય.

જનરેશન નેક્સ્ટ

આ નવા પ્રવાહની સાથે સાથે ફેસબુક કે સોશિયલ મીડિયાની કેટલીક મર્યાદાઓ પણ છે. એક તો દરેક મતદાર પાસે ફેસબુક એકાઉન્ટ નથી અને ભારતમાં જેમની પાસે ફેસબુક છે તે બધા જ મતદાન કરવા જશે તેની કોઈ ગેરંટી નથી. આ કારણથી ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં સોશિયલ મીડિયા કેટલો પ્રભાવ પાડે છે. તેમાં પણ ચૂંટણીનાં પરિણામો પછી જ સાચો ખ્યાલ આવશે. એવું પણ બની શકે કે જેમની પાસે ફેસબુક છે તે વ્યક્તિએ મતદાર બનવા માટે નામ જ નોંધાવ્યું ના હોય. કેટલીક વાર એવું પણ બને છે કે ફેસબુક ધરાવનાર વ્યક્તિ તેના મતક્ષેત્રની બહાર વસતી હોય. ભારત એક વિશાળ અને જટિલ દેશ છે. સોશિયલ મીડિયા એક નવી ટેક્નોલોજી અને નવું માધ્યમ છે. ફેસબુક વપરાશકર્તાઓને હવે મંદિર – મસ્જિદ કરતાં જોબ, સલામતી અને કારકિર્દીમાં વધુ રસ છે એ વાત બધા જ રાજકીય પક્ષોએ નોંધવા જેવી છે. તેથી જે રાજકીય પક્ષ સોશિયલ મીડિયાના પ્રભાવનો ઉપયોગ કરવા માંગતો હોય તેણે જનરેશન નેક્સ્ટ અર્થાત્ નવી પેઢીને પોતાનું નામ મતદાર તરીકે નોંધાવે તેની ઝુંબેશ ચલાવવી જોઈએ. અને એક વાર તેઓ મતદાર બની જાય તે પછી ચૂંટણીના દિવસે મત આપવા પણ જાય તે માટે તેમને પ્રેરવા જોઈએ. તેથી નવી પેઢી મતદાર બને અને મત આપે તો જ સોશિયલ મીડિયા અસરકારક બની શકશે. સોશિયલ મીડિયા પર માત્ર ચૂંટણીપ્રચાર કે વિચારોની રજૂઆત કે માત્ર પ્રોપેગેન્ડા કરવાથી પરિણામ હાંસલ નહીં થાય. દેશમાં પરિવર્તન લાવવું હોય તો જનરેશન નેક્સ્ટને મતદાનમથક સુધી લઈ જવી પડશે.

૨૦૧૪ની ચૂંટણી એ સોશિયલ મીડિયાના પ્રભાવનો પણ ટેસ્ટ હશે.     
www.devendrapatel.in

અડવાણીનો માસ્ટર સ્ટ્રોક કે મોદીના હવનમાં હાડકાં

ભારતીય જનતા પાર્ટીની કારોબારીની બેઠકે એલ. કે. અડવાણી એન્ડ કાં.ની પરવા કર્યા વિના નરેન્દ્ર મોદીને ભાજપાની ચૂંટણી પ્રચાર સમિતિના અધ્યક્ષ તરીકે જાહેર કરી દઈ ભાજપા અડધો જંગ જીતી ગયું હોય તેવો માહોલ પેદા થયો હતો, પરંતુ ગોવાની એ ત્રણ દિવસની બેઠકના મોદી-વિજયોત્સવ જેવા માહોલને એલ. કે. અડવાણીએ હુકમનું પત્તું ઉતારી દઈ એ ઉત્સાહને બ્રેક મારી દીધી છે. ત્રણ દિવસથી મીડિયાનું ફોકસ નરેન્દ્ર મોદી પર હતું તે આજે પક્ષના તમામ હોદ્દા પરથી રાજીનામું આપી દેનાર એલ. કે. અડવાણી પર કેન્દ્રિત થઈ ગયું. હવે અડવાણીને સમજાવવા માટે પ્રયાસો થઇ રહ્યા છે પરંતુ અડવાણી રાજીનામું પાછું ખેંચે કે ના ખેંચે તેથી કોઇ ફરક પડતો નથી. કારણકે તેમણે પક્ષને, સંઘને અને નરેન્દ્ર મોદીને જે નુકસાન પહોંચાડવાનું હતું તે પહોંચાડી દીધું છે.

અડવાણીનો માસ્ટર સ્ટ્રોક કે મોદીના હવનમાં હાડકાં

અડવાણીની છેલ્લી બાજી

લાગે છે કે, અડવાણી તેમની જિંદગીની છેલ્લી બાજી ખેલી રહ્યા છે. સામાન્ય રીતે તેઓ આવું અંતિમવાદી પગલું લેનાર કે સખત ભાષાનો ઉપયોગ કરનાર રાજકારણી નથી. પહેલાં જનસંઘ અને તે પછી ભાજપાની સ્થાપના કરનાર અને પક્ષને મજબૂત કરનાર સ્થાપક નેતાઓ પૈકીના તેઓ એક ગણાય છે. આઝાદીના જંગ વખતે દેશમાં કોંગ્રેસની બોલબાલા હતી ત્યારે કોંગ્રેસ વિરોધી વિચારધારા ધરાવતા રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘમાં જોડાવાની તેમણે હિંમત કરી હતી. જિંદગીનાં ૬૦ વર્ષ તેમણે જાહેર જીવનમાં આપી દીધાં છે. વડા પ્રધાન બનવાના તેમના સ્વપ્નને બાદ કરતાં તેઓ સ્વચ્છ, મિતભાષી અને પ્રામાણિક રાજકારણી રહ્યા છે. હા, અટલબિહારી વાજપેયી સાથેના તેમના મતભેદો ઘણા બધા લોકો જાણે છે. જિંદગીની મોટામાં મોટી ભૂલ તેમણે પાકિસ્તાનની મુલાકાત વખતે મોહંમદ અલી ઝીણાની પ્રશંસા કરી તે હતી, જે માટે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘે તેમને આજ સુધી માફ કર્યા નથી. અડવાણીની ઉપેક્ષા ગઈકાલે જ શરૂ થઈ હતી એવું નથી. તેમની ઉપેક્ષા પાકિસ્તાનની મુલાકાત બાદ જ સંઘ તરફથી શરૂ થઈ હતી. દેશમાં ચેતના રથયાત્રા કાઢવા માટે પણ તેમને સંઘના નાગપુર હેડ ક્વાર્ટર પર જઈ મંજૂરી લેવી પડી હતી અને તે પણ એ શરતે કે, “તમે તમારી જાતને વડા પ્રધાનપદના ઉમેદવાર તરીકે જાહેર નહીં કરો.” અડવાણીએ સમસમી જઈને એ શરતે જ યાત્રા શરૂ કરી હતી. એ યાત્રા પહેલાં ગુજરાતથી શરૂ થવાની હતી, પરંતુ નરેન્દ્ર મોદી સાથેની ખટાશના કારણે એ યાત્રા તેમણે બિહારથી શરૂ કરવી પડી હતી. ભાજપાના રાષ્ટ્રીય પ્રમુખની પસંદગીમાં પણ તેમની ઉપેક્ષા થઈ હતી. છેવટે ગોવાની કારોબારીમાં પણ નરેન્દ્ર મોદી સામે તેમનો વિરોધ હોવા છતાં તેમને બાજુમાં રાખીને નરેન્દ્ર મોદીને પ્રચાર અભિયાનના સુકાની બનાવી દેવાયા તે સમયે જ સ્પષ્ટ થઈ ગયું હતું કે, અડવાણીના યુગનો હવે અસ્ત થઈ રહ્યો છે. બીમારીનું બહાનું કાઢી અડવાણી ગોવા ના ગયા, પરંતુ જ્યારે તેમના ઘર આગળ મોદીની તરફેણમાં દેખાવો થયાં તે પછી તેઓ અંદરથી અપમાનિત અને દુઃખી થઈ ગયા હતા. પક્ષમાંથી ગૌરવપૂર્ણ વિદાય આપવાના બદલે ફેંકી દેવાયેલા નેતા જેવી પરિસ્થિતિ પેદા થઈ હતી. એ પરિસ્થિતિમાંથી બચવા તથા પોતાનું ગૌરવ પુનઃ પ્રસ્થાપિત કરવા અડવાણીએ દુઃખી થઈને છેલ્લો પાસો પક્ષના તમામ હોદ્દાઓ પરથી રાજીનામાં ધરી દઈને ફેંક્યો. અડવાણીનું પક્ષના હોદ્દાઓ પરથી અપાયેલું રાજીનામું ભાજપા અને સંઘને ભારે નુકસાન પહોંચાડી શકે તેમ છે. ગોવામાં ભાજપાએ જે ઉચ્ચ ઉન્માદ ઊભો કર્યો હતો તેની પર અડવાણીએ રાજીનામાં આપી દઈને પાણી ફેરવી દીધું છે. તેમના આ પગલાંથી તેમણે સંઘ અને ભાજપા- એ બેઉને એવો સખત સંદેશો આપ્યો છે કે, “નરેન્દ્ર મોદીની પસંદગી સામેનો મારો જંગ જારી છે.”

ટૂંકમાં અડવાણીનું ભીતરનું દર્દ બહાર આવી ગયું છે. ભાજપા એક કેડર બેઝ પાર્ટી છે. શિસ્તબદ્ધ પાર્ટી છે અને પાર્ટી વિથ ડિફરન્સ છે. એ બધી જ ઉક્તિઓ નરેન્દ્ર મોદી વિરુદ્ધ અડવાણીના આ યુદ્ધે ખોટી પાડી છે. અલબત્ત અડવાણીએ પક્ષને, સંઘને અને નરેન્દ્ર મોદીને કેટલું નુકસાન કર્યું છે તે તો આવનારો સમય જ કહેશે. હા, ગઈકાલ સુધી એનડીએના સાથી પક્ષો જનતાદળ (યુ) અને શિવસેના જે મોદી તરફી ભાષા બોલતા હતા તેમના સૂર આજે બદલાયેલા લાગ્યા. ખુદ નરેન્દ્ર મોદીએ પણ સૂચક મૌન ધારણ કરવું પડયું છે.

એ જે હોય તે, પણ ૨૦૧૪માં ભારત વર્ષના રાજકીય ફલક પર ફેલાનારા ‘મહાભારત’ના ચક્રવ્યૂહનો પહેલો કોઠો નરેન્દ્ર મોદી જીતી ગયા છે. નરેન્દ્ર મોદીને ભાજપાના ભાવિ વડા પ્રધાનપદના ઉમેદવાર તરીકે ભલે જાહેર કરાયા ના હોય, પરંતુ હવે ભાજપાના નેતૃત્વ હેઠળ એનડીએની બહુમતી આવે તો મોદી જ વડા પ્રધાનપદના ઉમેદવાર છે તે નક્કી જ છે. નરેન્દ્ર મોદી જો વડા પ્રધાન બનશે તો મોરારજી દેસાઈ પછી કોઈ બીજા ગુજરાતીને આવું સન્માન પ્રાપ્ત કરવામાં તેઓ બીજા હશે.

સંઘ જ સર્વોપરી

ખેર ! ગોવામાં છેલ્લા ત્રણ દિવસ દરમિયાન જે રાજકારણ ખેલાયું તે જોતાં લાગે છે કે, ભારતીય જનતા પાર્ટીના પ્રવર્તમાન તમામ સિનિયર નેતાઓને ફરી એકવાર વામણા સાબિત કરી દીધાં છે. મોદીને કદાપી મહત્ત્વનું સ્થાન ના મળે તે માટે અંદરથી આટાપાટા ખેલતા એલ. કે. અડવાણીનું અસલી પોત બહાર આવી ગયું. ૮૮ વર્ષની વયે પણ વડા પ્રધાન બનવા માટેની તેમની ખેવના ઉઘાડી પડી ગઈ. તેમણે યશવંત સિંહા, જશવંત સિંહા, ઉમા ભારતી, શત્રુઘ્ન સિંહા અને રવિશંકર પ્રસાદને ગોવા રોક્યા. સુષ્મા ગયાં, પણ ભીતરથી નારાજગી સાથે. એ બધાંએ ઘણાં રિસામણાં કર્યાં, પરંતુ રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવકનો એક જ આદેશ આવ્યો : “અડવાણી સંમત હોય કે ના હોય નરેન્દ્ર મોદીને ચૂંટણી પ્રચાર સમિતિના પ્રમુખ તરીકે જાહેર કરી દો.”

એ પછી બધા જ લાઈનમાં આવી ગયા. યશવંત સિંહાએ ખુલાસો કર્યો. ઉમા ભારતીએ પણ પક્ષના પ્રમુખ પ્રત્યે વફાદારી વ્યક્ત કરતો પત્ર લખ્યો. સુષ્મા સ્વરાજે પણ મોદીની તાજપોશી વખતે લાઈનમાં ઊભા રહી સ્મિત આપવા પ્રયાસ કર્યો. શિવસેનાએ પણ ટોપી બદલી નરેન્દ્ર મોદીને વડા પ્રધાનપદ માટે સક્ષમ નેતા જાહેર કર્યા. રાજનાથ સિંહ તો પક્ષના પ્રમુખ હોવા છતાં મોદીના સેક્રેટરી જેવા લાગ્યા. રાષ્ટ્રીય પ્રમુખ હોવાના નાતે તેમણે છેલ્લે બોલવાનું હોય, પરંતુ પોતાને સાંભળવા કોઈ ઊભું જ નહીં રહે તેવા ડરથી તેમણે પહેલા બોલી નાખ્યું અને છેવટે તો મોદી જ છવાયેલા રહ્યા. અડવાણી કેમ્પના શિવરાજ સિંહથી માંડીને બીજા બધા જ નેતાઓ સહિત આખું ભાજપા નરેન્દ્ર મોદીના શરણે ગયું.

જો જીતા વહ સિકંદર

હા, અડવાણીને એ વાતનું દુઃખ હોઈ શકે કે, તેઓ નરેન્દ્ર મોદીના ગુરુ હતા. ૨૦૦૨નાં ગોધરાકાંડ પછી તે વખતના વડા પ્રધાન અટલબિહારી વાજપેયી મોદીને ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી પદેથી હટાવવા માગતા હતા ત્યારે તેમને બચાવનાર એકમાત્ર એલ. કે. અડવાણી જ હતા. એ જ ગુરુને તેમના શિષ્યે ધ્વસ્ત કરી દીધા. અંગ્રેજીમાં ઉક્તિ છે કે : “ઈદૃીિઅંરૈહખ્ત ૈજ કટ્વૈિ ૈહ ર્ઙ્મદૃી ટ્વહઙ્ઘ ટ્વિ.” રાજનીતિ પણ એક જાતનું યુદ્ધ જ છે. તેમાં તમે કઈ રીતે જીતો છો તે અગત્યનું નથી, જીતવું અગત્યનું છે. જો જીતા વહ સિકંદર. લોકો પણ આ જ માનસિકતા ધરાવે છે. આ દેશની રાજનીતિ જ એવી છે કે કોઇપણ પક્ષના ઉમેદવાર બન્યા પછી ચૂંટણીમાં તમે લોકોને દારૂ પીવડાવીને જીત્યા, પૈસા વહેંચીને જીત્યા કે બોગસ વોટિંગ કરાવીને જીત્યા તેમાં રસ નથી. લોકો જીતનારને જ ફૂલોના હાર પહેરાવે છે અને નરેન્દ્ર મોદી પોતાના બુઝર્ગ નેતાઓને પરાસ્ત કરી વિજયી બન્યા છે.

બીજો કોઠો

નરેન્દ્ર મોદી અડવાણીના વિરોધ છતાં ભાજપાની ભીતરનું પહેલું યુદ્ધ જીતી ગયા છે, પરંતુ બીજા પણ કેટલાક કોઠાઓમાંથી પસાર થવાનું બાકી છે. બીજો કોઠો છે એલ. કે. અડવાણી અને તેમના સાથીઓનો કે જેઓ નરેન્દ્ર મોદી કોઈપણ સંજોગોમાં વડા પ્રધાન ના બને તેમ ઇચ્છે છે અને તેમના વિરોધીઓ ભાજપામાં જ છે. ત્રીજો કોઠો છે એન.ડી.એ.નો ૨૦૧૪ની ચૂંટણી પહેલાં ચૂંટણી પૂર્વેની કેટલીક ગોઠવણો. તેમાં શિવસેના તો લાઈન પર આવી ગઈ હતી, પણ આજે તેમણે ફરી અડવાણીનાં વખાણ કર્યાં છે. શિરોમણિ અકાલીદળ મોદીની સાથે જ રહેશે, પરંતુ મોદીના રાજ ઠાકરે સાથેના સુમેળભર્યા સંબંધોના કારણે શિવસેના ભવિષ્યમાં કેવું વલણ અપનાવે છે કે તે જોવાનું રહેશે. ગોવામાં મોદીની વિજય પતાકા અને મોદીની લોકપ્રિયતા જોયા બાદ બિહારના મુખ્યમંત્રી નીતિશકુમાર ઢીલા પડયા હતા, પણ અડવાણીના એપિસોડ પછી તેઓ પલટી મારે તેમ લાગે છે. ચૂંટણી પછી તમિળનાડુનાં જયલલિતા તેમની સાથે રહી શકે છે, પરંતુ પશ્ચિમ બંગાળના મુસ્લિમ મતોના ભોગે મમતા બેનરજી ચૂંટણી પૂર્વે એન.ડી.એ.નો હિસ્સો બનવાનું પસંદ નહીં કરે. ચૂંટણી પછી મમતા મુદ્દાઓ આધારિત રાજનીતિના નામે એન.ડી.એ.માં. જોડાઈ શકે છે. એ જ રીતે ઉત્તરપ્રદેશમાં મુલાયમ-અખિલેશ અને બિહારમાં લાલુ પ્રસાદ પણ એન.ડી.એ.નો હિસ્સો બનવાનું પસંદ નહીં કરે. ચૂંટણી પછી તેઓ રાજકીય ગુલાંટ મારે તેવા છે.

ચક્રવ્યૂહનો છેલ્લો કોઠો

ચોથો અને સૌથી મોટો કોઠો મોદીએ ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં ભાજપાને વિજયી બનાવવાનો છે. મોદીએ વડા પ્રધાન બનવું હોય તો ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં ભાજપને ૧૮૦થી ૨૦૦ બેઠકો પર વિજય અપાવવો પડે. કોંગ્રેસને સત્તા પર આવવું હોય તો તેને ૧૦૦ બેઠકો જ જોઈએ, કારણ કે ધર્મનિરપેક્ષતાના નામે તે નાનાં નાનાં પ્રાદેશિક પક્ષોનો ટેકો લઈ શકશે, પરંતુ હવે મોદીની કટ્ટર હિન્દુવાદીની છબી હોઈ નાનાં પણ સેક્યુલર પક્ષોનો ટેકો લેવામાં મુશ્કેલી રહેશે. તેથી મોદીએ કોઈપણ હિસાબે ભાજપાને ૨૦૦ની નજીકની બેઠકો પર જીત અપાવવી જરૂરી છે.

એ સિવાય એ વાત પણ સમજી લેવી પડશે કે, ગુજરાતમાં ભાજપાની જીત એ આખા દેશની ચૂંટણીનો લિટમસ ટેસ્ટ છે તેમ સમજવું ભુલભરેલું હશે. ગુજરાત એ આખું હિન્દુસ્તાન નથી. વળી ગુજરાતના લોકોની જે માનસિકતા છે તે કરતાં કર્ણાટકના લોકોની, ઉત્તરપ્રદેશના લોકોની, બિહારની, તમિળનાડુની, આસામ-મેઘાલય અને ત્રિપુરાના લોકોની, આંધ્રની, મહારાષ્ટ્રની અને જમ્મુ-કાશ્મીરના લોકોની માનસિકતા અલગ છે. દરેક પ્રદેશોના પ્રશ્નો અલગ છે, દરેક પ્રદેશોમાં મતોનું ધ્રુવીકરણ થયું નથી. દરેક પ્રદેશોમાં ગોધરાકાંડ થયો નથી. આસામમાં બોડો ઉગ્રવાદીઓ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખતો એક વર્ગ છે. તમિળનાડુમાં તમિળ ઉગ્રવાદીઓ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ છે. ઉત્તરાખંડ કે ઝારખંડમાં લાખો આદિવાસીઓ પર નક્સલવાદનો પ્રભાવ છે. તેથી આસામ,ઉત્તરાખંડ કે ઝારખંડનો મતદાર એ ગુજરાતના મતદાર જેવો નથી. દેશમાં અનેક ભાષી, અનેક ધર્મો અને અનેક સંસ્કૃતિ ધરાવતા લોકો રહે છે. આ કારણે દેશની રાજનીતિ એક જટિલ બાબત છે. નોર્થ-ઇસ્ટનાં રાજ્યોની કે આદિવાસી ઇલાકાઓની પ્રજાને હિન્દુવાદ સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. દક્ષિણનાં રાજ્યોમાં ખ્રિસ્તીઓનો બહુ મોટો વર્ગ છે. કેટલાંક સ્થળોએ તો ભાજપાએ ખાતું જ ખોલાવ્યું નથી. એ બધી જ પરિસ્થિતિનો કયાસ કાઢીને મોદીએ અર્બન અને શહેરી ઉચ્ચ મધ્યમ વર્ગ સિવાયના અંતરિયાળ વિસ્તારો સુધી પોતાની લોકપ્રિયતા અને વિશ્વસનીયતા લઈ જવાં પડશે. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં ચક્રવ્યૂહનો સૌથી અઘરો કોઠો આ હશે. મોદી કોઈપણ ચક્રવ્યૂહને ભેદવા સક્ષમ છે, પરંત આ સફળતા મળે છે કે કેમ તે જોવા ૨૦૧૪ સુધી રાહ જોવી પડશે. હવે એલ. કે. અડવાણીએ જ પોતાના શિષ્યે શરૂ કરેલા હવનમાં હાડકાં નાખવા માટે જે રીતે તલવારો ખેંચી છે તે જોતાં નરેન્દ્ર મોદીએ વધુ સાવચેત થઈ જવાની જરૂર છે. અડવાણીનું આ પગલું માસ્ટરસ્ટ્રોક છે કે નરેન્દ્ર મોદીની દિલ્હીયાત્રા રોકવા માટેનો અવરોધ છે તે આવનારો સમય કહેશે.

ગુજરાતીનો વિરોધ કેમ?

એલ.કે.અડવાણી જેવી જનાધાર વગરની વ્યક્તિને નરેન્દ્ર મોદીએ અનેકવાર ગુજરાતમાંથી ચૂંટણી જીતાડીને લોકસભામાં મોકલી આપ્યા છે. તે પછી અડવાણીએ ભાગ્યે જ ગુજરાતના પ્રશ્નોની ચિંતા કરી છે. નરેન્દ્ર મોદીના ઉપકારો પણ અડવાણી આજે ભૂલી ગયા છે. લાગે છે કે નરેન્દ્ર મોદી જેવા એક ગુજરાતી રાજનેતા દેશના વડાપ્રધાન બને તે અડવાણીને પસંદ નથી.

Powered by WordPress & Theme by Anders Norén