Devendra Patel

Journalist and Author

Tag: Rahul Gandhi

ગેઇમ ચેન્જર, રિબેલ્યન એન્ડ ‘ધ બોસ’

રેડ રોઝ – દેવેન્દ્ર પટેલ

યુપીએ -૨ સરકારે કેટલાક ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓને બચાવવા માટે તૈયાર કરેલો વટહુકમ પાછો ખેંચાવવા માટે કોંગ્રેસના ઉપાધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધી ‘ગેઇમ ચેઇન્જર’ સાબિત થયા. યુપીએ -૨ સરકારના પોતાના જ સાથી લાલુ પ્રસાદના ટેકાની કે પોતાની સરકારના અસ્તિત્વની પરવા કર્યા વિના રાહુલ ગાંધીએ દિલ્હી પ્રેસ ક્લબમાં જઈ જે ટૂંકું પણ ક્રાંતિકારી વક્તવ્ય આપ્યું તેથી આખી બાજી બદલાઈ ગઈ. પરિણામે લાલુ આજે જેલમાં છે અને તેમનું સંસદસભ્ય પદ હવે સમાપ્તિના આરે છે.

ગેઇમ ચેન્જર, રિબેલ્યન એન્ડ 'ધ બોસ'

નિખાલસ રાજકારણી એ પછી ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ બાદ રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના ઉપાધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધી પહેલી જ વાર ગુજરાતમાં આવ્યા. ગુજરાતના વરિષ્ઠ પત્રકારો, તંત્રીઓ અને અખબારોના માલિકો સાથે નિર્ધારિત થયેલી કુલ ૪૦ મિનિટને બદલે પોણા બે કલાક સુધી ખુલ્લા દિલે વાતો કરી. વિદાય લેતી વખતે તમામ પત્રકારો સાથે હાથ મિલાવ્યા. રાહુલ ગાંધીએ આજ સુધી દિલ્હીમાં પણ જે કર્યું નથી તે તેમણે ગુજરાતમાં કર્યું. શરૂઆતમાં બહુ થોડું જ વક્તવ્ય રજૂ કરી સામેથી જ બોલ્યા, “તમે જ પ્રશ્નો પૂછો.” ઘણાંને એમ હતું કે, રાહુલ ગાંધી એક રિલક્ટંટ પોલિટિશિયન છે. એટલે કે ઇચ્છા વગર રાજનીતિમાં આવેલા રાજકારણી છે, પણ તેઓ જે કંઈ બોલ્યા તે પરથી જે પ્રતિક્રિયા આવી તે પરથી એમ લાગ્યું કે (૧) રાહુલ ગાંધી ટિપિકલ અને રિલક્ટંટ રાજકારણી પણ નથી.

(૨) સત્તાપ્રાપ્તિની તેમને કોઈ જ ઉતાવળ નથી. (૩) વડાપ્રધાન પદ હાંસલ કરવું એ જ એમનું લક્ષ્ય નથી. (૪) વ્યંગ કે નિમ્ન કક્ષાની ભાષાનો પ્રયોગ કરતા નથી. (૫) કોઈનીયે પર વ્યક્તિગત આક્ષેપો કરતા નથી. (૬) ખાદીનાં વસ્ત્રોની સાદગી દેખાવ માટે નહીં પણ સાચુકલી છે. (૭) કોઈ પણ પ્રશ્નના જવાબમાં હૃદયની લાગણી છુપાવતા નથી. તેઓ જેવા છે તેવા જ પ્રગટ થાય છે. (૮) લાંબું ભાષણ કરવામાં માનતા નથી. (૯) પોતાના પ્રવચન કરતાં બીજાઓને સાંભળવામાં તેમને વધુ રસ છે. (૧૦) પબ્લિસિટીની ઘેલછા નથી. તેમની સાથેના સંવાદ બાદ અમદાવાદના એક અંગ્રેજી અખબારે રાષ્ટ્રીય કોંગ્રેસના વાઇસ પ્રેસિડેન્ટ માટે હેડિંગ કર્યું , THE WISE PRESIDENT રાહુલ ગાંધીને નજીકથી મળ્યા બાદ મીડિયાનો અભિપ્રાય જ બદલાઈ ગયો. ન કોઈ ગુમાન, ન કોઈ ઘમંડ.

મુઠ્ઠીભર લોકો પાસે સત્તા

રાહુલ ગાંધી કહે છે કે, Sorry. I am not the reluctant politician you would want to portray me as. હું બળવાખોર છું અને ફાઇટ આપીશ. પછી ભલે મારે મારી જ પાર્ટી સામે બળવો કરવો પડે. મને મારો અભિપ્રાય ઉચ્ચારવાનો અધિકાર છે જે અધિકાર દેશમાં બીજાઓને પણ છે. આપણને બધાને પરિવર્તન જોઈએ છે અને તેની શરૂઆત હું મારી જાતથી અને મારી પાર્ટીથી જ કરીશ.

ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓને બચાવી શકાય તેવા યુપીએ -૨ સરકારે જ તૈયાર કરેલા વટહુકમને ફાડીને ફેંકી દેવાની તેમની વાત એ તેમની જ સરકાર સામેનો પહેલો બળવો હતો. દિલ્હી પ્રેસ ક્લબના એ હાઈ વોલ્ટેજ એપિસોડ બાદ રાહુલ ગાંધીએ પહેલી જ વાર ગુજરાતનાં મીડિયાને સંબોધતાં જે પહેલું વાક્ય ઉચ્ચાર્યું તે એથી વધુ ગંભીર હતું. તેઓ બોલ્યા, “વર્ષોથી આ દેશની સરકાર અને વિધાનસભા મુઠ્ઠીભર માણસો ચલાવે છે. રાજકીય પક્ષોનું સંચાલન પણ મુઠ્ઠીભર માણસોના હાથમાં છે. તેમાં કોંગ્રેસ અને ભાજપ બેઉ આવી ગયાં. બહુજન સમાજપાર્ટી (માયાવતીની પાર્ટી) તો એક જ વ્યક્તિ ચલાવે છે. સત્તાનું કેન્દ્રીકરણ થયેલું છે. હું આ પદ્ધતિ તોડવા માગું છું. પક્ષ કે સરકારની સત્તા છેલ્લામાં છેલ્લા માણસ-સરપંચ સુધી પહોંચાડવા માગું છું.” રાહુલ ગાંધીનું આ વિધાન આશ્ચર્યજનક એટલા માટે હતું કે આ દેશમાં ૫૦ કરતાં વધુ વર્ષ તો એકંદરે કોંગ્રેસે જ રાજ કર્યું છે અને તેમ છતાં તેમણે હિંમતપૂર્વક કહ્યું કે, “આ દેશ થોડા માણસો જ ચલાવે છે.”

હું યુવાન છું માટે

ભ્રષ્ટ રાજકારણીઓનું રાજકારણ બચાવે તેવા પોલા વટહુકમને ફાડી નાંખવાની અને એ વટહુકમને બકવાસ કહેવાની વાતનો તેમને કોઈ અફસોસ નથી. તેઓ બોલ્યા, “મારી માતાએ મને કહ્યું હતું કે મારા શબ્દો કઠોર હતા, એ વાત સાચી પણ મારી લાગણીઓ સાચી હતી. હું યુવાન છું. મને જ્યારે પણ જે લાગણીઓ જન્મે છે તેને અભિવ્યક્ત કરી દેવામાં માનું છું. મોટા ભાગના કોંગ્રેસીઓ પણ આ વાત સાથે સંમત થશે.” ઘણાંને લાગતું હતું કે રાહુલ ગાંધી સ્વયં દ્વિધાથી ભરેલું વ્યક્તિત્વ છે, પરંતુ પોણા બે કલાકના એ બ્રેન ર્સ્ટોર્ષિંમગ સેશન બાદ એ સ્પષ્ટ થઈ ગયું કે તેઓ તેમની વિચારધારામાં સ્પષ્ટ છે. યુવાનો માટે તેમણે કહ્યું, “બીજા અનેક યુવાનોની જેમ હું પણ આ દેશને ભ્રષ્ટાચારથી મુક્ત બનાવવા માગું છું. ૧૨૦ કરોડ ભારતીયોનું ભવિષ્ય ૫૦૦ મુઠ્ઠીભર માણસોના હાથમાં સોંપી શકાય નહીં. આ કામ હું મારી પાર્ટીમાં સુધારા લાવીને શરૂ કરીશ.”

નો પોલરાઇઝેશન તમારા જાહેરજીવનની પ્રથમ અગ્રતા કઈ છે? એ પ્રશ્ન અંગે પણ તેમનો મત સ્પષ્ટ હતો, “મને સૌથી મોટી ચિંતા આ દેશને બહુમતી અને લઘુમતીમાં વહેંચી દેવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે તે છે. જ્યારે જ્યારે આ દેશને હિન્દુ અને મુસલમાનોની વચ્ચે વહેંચી દેવાનો પ્રયાસ થયો છે ત્યારે ત્યારે પાકિસ્તાન મજબૂત થયું છે. ભારતનો હિન્દુ અને મુસલમાનોને અલગ કરવાનો પ્રયાસ આ દેશની એકતા અને એખલાસના મૂળ હાર્દને ભારે નુકસાન પહોંચાડે છે. પાકિસ્તાન સરહદ પારથી શસ્ત્રો, આતંકવાદીઓ અને ડ્રગ્સ ભારતમાં મોકલી શકે છે. હું તેમ કરી શકું તેમ નથી. આપણે જો એક રહીશું તો પાકિસ્તાનને હરાવી શકીશું. ભારતે તેની સૌથી વધુ શક્તિશાળી તાકાતનું પ્રદર્શન સ્વતંત્રતાના સંગ્રામ વખતે કર્યું. તેની સફળતાનું રહસ્ય એક જ હતું અને તે આપણી વિવિધતામાં એકતા.”

ભ્રષ્ટાચાર અંગે

દેશમાંથી ભ્રષ્ટાચાર દૂર કરવાની બાબતમાં અણ્ણા હજારેની ફોર્મ્યુલા સાથે તેઓ સ્પષ્ટ રીતે અસહમત છે. તેઓ કહે છે, “અણ્ણાની સૂઝ સરકાર પર સુપર મોનિટર (લોકપાલ) મૂકવાની વાત કરે છે, પણ તેથી કોઈ સ્વચ્છતા નહીં આવે. એમ કરવાથી તો સુપર મોનિટર પોતે જ વધુ ભ્રષ્ટ થઈ જશે. એક જમાનામાં ટેલિફોનનું જોડાણ લેવા માટે પણ લાંચ આપવી પડતી હતી અથવા એમપીના કોટામાંથી ફોન લેવા સાંસદ પાસે જવું પડતું હતું, પરંતુ અમે જ્યારે અનેક પબ્લિક ટેલિકોમ બુથ ખોલી આખી સિસ્ટમને જ ઉઘાડી કરી દીધી છે અને મોબાઇલ લાવી દીધા. હવે કોઈએ ફોન માટે લાંચ આપવી પડતી નથી. પોલિટિકલ સિસ્ટમ વર્ષો પહેલાંની ટેલિકોમ સિસ્ટમ જેવી છે. હવે તમારે મુઠ્ઠીભર માણસોનો કંટ્રોલ જવા દઈ વધુ ને વધુ માણસોને પોલિટિકલ સિસ્ટમમાં જોડવા જોઈએ. હું નથી કહેતો કે એમ કરવાથી બધું સ્વચ્છ થઈ જશે, પરંતુ પરિસ્થિતિમાં સુધારો તો જરૂર થશે.”

ગાંધીજીમાં વિશ્વાસ

મોટા ગજાના નેતાઓ હાથમાં મોબાઇલ રાખવામાં નાનમ અનુભવે છે. તેમના મોબાઇલ તેમના અંગત સચિવો પાસે હોય છે,પરંતુ રાહુલ ગાંધી મીડિયાના તંત્રીઓ, માલિકો અને પત્રકારો સામે પોતાનો મોબાઇલ લઈને જ આવ્યા. તેમના જીવનની અગ્રતા અંગે પૂછવામાં આવ્યું ત્યારે તેમણે પોતાનો મોબાઇલ ખોલી ગાંધીજીના સાબરમતી આશ્રમમાં તેમણે જ લીધેલી એક તસવીર દર્શાવતાં કહ્યું, “જુઓ, આ સર્કલના કેન્દ્રમાં સત્ય અને અહિંસા છે. તેની આસપાસ જ્ઞાન, અન્ન, શક્તિ અને પ્રેમ છે. આમ તો આ એક પુરાણું મોડલ છે, પરંતુ મને તે રસપ્રદ લાગ્યું.”

બળવાખોર પરિવાર

ગુજરાતનાં સમગ્ર મીડિયાને લાગ્યું કે, રાહુલ ગાંધીને સત્તાપ્રાપ્તિની દોડ કરતાં દેશની સરકારની અને પોતાની જ પાર્ટીની સિસ્ટમમાં આમૂલ પરિવર્તનની ચિંતા છે. તેઓ મેનિપ્યુલેટર નહીં, પરંતુ વિચારશીલ રાજકારણી છે. વાતચીત, વાણી અને વ્યવહારમાં નહેરુ ગાંધીમાં પરિવર્તનની ગરિમા છલકે છે. હા, બળવાખોર પ્રકૃતિ જરૂર છે જે તેમને વારસામાંથી મળેલી છે. તેમના ગ્રેટ ગ્રાન્ડ ફાધર જવાહરલાલ નહેરુ વર્ષો પહેલાં અમદાવાદમાં એક ઇમારતના શિલારોપણ માટે આવેલા હતા. ખાતમુહૂર્ત પહેલાં એક બ્રાહ્મણે લાંબા લાંબા શ્લોક બોલવાનું શરૂ કરતાં જવાહરલાલ નહેરુએ તેમને રોકતાં કહ્યું હતું, “વડાપ્રધાનનો સમય આ રીતે વેડફવા માટે નથી. શ્લોકો બંધ કરી દો.” જવાહરલાલ નહેરુને એક વખત તેમના જ મતવિસ્તારનું એક પ્રતિનિધિમંડળ મળવા આવ્યું ત્યારે તે પ્રતિનિધિમંડળને મળવાનો ઇન્કાર કરી દેતાં તેમણે કહ્યું હતું, “હું આ દેશનો વડાપ્રધાન છું. બીજા ૫૦૦ સાંસદો પૈકીનો એક નથી કે જેણે પોતાના જ મત વિસ્તારની ચિંતા કરવાની હોય.”

રાહુલ ગાંધીના પિતા રાજીવ ગાંધી જ્યારે વડાપ્રધાન હતા ત્યારે તેમણે પત્રકાર પરિષદ વખતે જ વિદેશ સચિવને પાણીચું આપી દીધું હતું. તેમનાં દાદી ઇન્દિરા ગાંધીએ રાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણી વખતે કોંગ્રેસના અધિકૃત ઉમેદવાર નીલમ સંજીવ રેડ્ડી સામે બળવો કરી વી.વી. ગીરીને મેદાનમાં ઉતાર્યા હતા અને વી.વી.ગીરીને જિતાડી દીધા હતા. તેમનાં માતા સોનિયા ગાંધીએ કોંગ્રેસના પ્રમુખ સીતારામ કેસરીને હટાવી કોંગ્રેસની કમાન સંભાળી લીધી હતી. હવે રાહુલ ગાંધી પણ એ જ માર્ગે છે. ડો. મનમોહનસિંહની કેબિનેટે પસાર કરેલા વટહુકમને પાછો ખેંચવાની ફરજ પાડી રાહુલ ગાંધીએ એ વાત પણ સાબિત કરી દીધી છે કે, ‘I am the boss, of course rebellion Boss. રાહુલ ગાંધી પાસે હજુ આવા અનેક બળવાઓની અપેક્ષા છે. જૂથબંધી એ કોંગ્રેસનું કેન્સર છે. મોંઘવારી આ દેશની સમસ્યા છે. ગરીબી આ દેશમાં અભિશાપ છે. ભ્રષ્ટાચાર આ દેશના લોહીમાં વણાઈ ગયો છે. કોમવાદ એ રાજકારણીઓની ભેટ છે. ત્રાસવાદીઓથી જનતા આતંકિત છે. કેટલાક અપરાધીઓથી લોકસભા અને વિધાનસભાઓ ભરેલી છે. રાજકારણ એક ધંધો છે. રાજનીતિ કાવાદાવાઓથી ભરેલી છે. આ બધી વિટંબણાઓનો અંત ક્યારે, એંગ્રી યંગમેન?

રાહુલ ગાંધી-Test of Poison?

કોંગ્રેસ પક્ષે જયપુરમાં યોજેલી ચિંતન શિબિરનું તમામ ચિંતન નબળી પડી રહેલી કોંગ્રેસના નવા નેતાની ખોજમાં લગાવી દીધું અને રાહુલ ગાંધીને પક્ષના રાષ્ટ્રીય ઉપપ્રમુખ જાહેર કરી દીધા. અલબત્ત, રાહુલ ગાંધીને જાણે નંબર -૨ જાહેર કર્યા, પરંતુ હકીકતમાં પક્ષના નિર્ણયોમાં નંબર -૧ જેવા જ રહેશે. રાહુલ ગાંધી હવે પક્ષમાં કેટલી ઊર્જાનો સંચાર કરી શકશે એ તો આવનારો સમય જ કહેશે,પરંતુ હાલ તો ૧૨૭ વર્ષ પુરાણી કોંગ્રેસ પાર્ટીનું નેતૃત્વ ૪૩ વર્ષના યુવા નેતાના હાથમાં સોંપાઈ ગયું છે.

આમ જોવા જઈએ તો આ એક પ્રકારનું સોનિયા ગાંધી પાસેથી રાહુલ ગાંધી તરફ સત્તાનું હસ્તાંતરણ છે. રાહુલ ગાંધીની રાજકીય કારકિર્દી ૮ વર્ષ જૂની છે. હવે કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં તેમનો અવાજ હુકમ બની જશે.

ટેસ્ટ ઓફ પોઇઝન

રાહુલ ગાંધીના વ્યક્તિત્વને સમજવા માટે ભારે માનસિક કવાયત કરવી પડે તેમ છે. ઘણા તેમને ‘રિલક્ટન્ટ લીડર’ અર્થાત્ અનિચ્છા ધરાવતા નેતા સમજે છે. કોંગ્રેસમાં નંબર -૨ નો હવાલો સંભાળતા પહેલાં તેમણે લાંબો સમય લીધો છે. શરમાળ પ્રકૃતિ ધરાવતા રાહુલ ગાંધી એ વાત સારી રીત સમજે છે કે કોંગ્રેસની કમાન હાથમાં લેવી તેનો મતલબ છે કે યુપીએની બહુમતી આવે તો વડાપ્રધાન પદની જવાબદારી પણ સંભાળવી અને વડાપ્રધાન બનવું એટલે સુરંગો પર ચાલવું. નહેરુ-ગાંધી પરિવાર ઇન્દિરા ગાંધી અને રાજીવ ગાંધીને આતંકવાદીઓના હાથે ગુમાવી ચૂક્યાં છે અને તેથી જ કોંગ્રેસમાં નંબર -૨ નો હવાલો સોંપ્યા બાદ સોનિયા ગાંધી રાહુલ ગાંધીના ઓરડામાં ગયાં હતાં. ખુદ રાહુલ ગાંધીએ કહ્યું કે, ‘મારી મા ડરી ગયેલાં હતાં. મારા રૂમમાં આવીને રડવા લાગ્યાં હતાં. મારી મા અનુભવોથી જાણતાં હતાં કે સત્તા એક ઝેર છે. મારાં દાદી જે સુરક્ષા કર્મચારીઓ સાથે બેડમિંટન રમતાં હતાં તે લોકોએ જ મારાં દાદીને મારી નાંખ્યાં.’

સોનિયા ગાંધી જાણે છે કે અમેરિકાના કેનેડી પરિવાર અને પાકિસ્તાનના ભુટ્ટો પરિવારની જેમ ભારતના નહેરુ-ગાંધી પરિવાર પર એક અભિશાપ છે અને એ ડરથી જ રાહુલ ગાંધી એક ‘રિલક્ટન્ટ લીડર’ રહ્યા છે. નોંધપાત્ર વાત એ છે કે રાહુલ ગાંધી ઓછું બોલે છે, પરંતુ સત્તા માટે વલખાં મારતાં હોય એવું ક્યારેય દેખાયું નથી. જલદી વડાપ્રધાન બની જવાની મહત્ત્વાકાંક્ષા કદીયે દેખાઈ નથી. આખી કોંગ્રેસ ઇચ્છતી હતી કે રાહુલ ગાંધી જલદી જવાબદારી સંભાળી લે, પણ રાહુલ ગાંધી એ બધાને લાંબો ઇંતજાર કરાવ્યા પછી કોઈ એક ચોક્કસ નિર્ણય પર આવ્યા છે. રાહુલ ગાંધીએ ઇચ્છયું હોત તો તેઓ યુપીએ-૨ સરકારમાં જ વડાપ્રધાન બની શક્યા હોત અને સોનિયા ગાંધી ચાહતાં હોત તો

યુપીએ-૧ સરકારમાં તેઓ ખુદ વડાપ્રધાન બની શક્યાં હોત. સોનિયા ગાંધીએ વડાપ્રધાન પદની ખુરશી ઠુકરાવીને સત્તા માટે વલખાં મારતાં એલ. કે. અડવાણીથી માંડીને વિપક્ષોના અનેક આગેવાનોને ચૂપ કરી દીધા હતા. રાહુલ ગાંધીએ પણ ડો. મનમોહનસિંહની સરકારમાં મંત્રી બનવાનો ઇન્કાર કરીને એ પરંપરા જાળવી રાખી છે, પરંતુ કોંગ્રેસના ભારે દબાણ બાદ તેઓ હવે ઝૂક્યા છે, પણ એ વાત મનમાં બરાબર સમજી લઈને કે સત્તા એ ઝેર છે. આવી કડવી વાસ્તવિકતા આ દેશના બીજા નેતાઓ કદી ઉચ્ચારી શકશે નહીં. વિપક્ષી નેતાઓના મોંમાંથી સત્તાની મધલાળ ટપકે છે ત્યારે સત્તાને ઝેર કહેવું એ ઇતિહાસનાં દુઃસ્વપ્નોની યાદ તાજી કરાવે છે.

રાહુલ સામે પડકારો

રાહુલ ગાંધીની સૌથી મોટી કસોટી ૨૦૧૪માં આવી રહેલી લોકસભાની ચૂંટણીઓ હશે. તેમની સામે જે પડકારો છે તેમાં ભ્રષ્ટાચાર,મોંઘવારી, ફુગાવો, પેટ્રોલ, ડીઝલ અને રસોઈગેસના ભાવ, કાયદો અને વ્યવસ્થાની સ્થિતિ, બેરોજગારી મુખ્ય છે. દેશનું પાટનગર દિલ્હી સૌથી વધુ અસલામત છે. દિલ્હીમાં કોંગ્રેસની સરકાર છે. કોંગ્રેસની પરંપરાગત વોટબેંક દલિતો, ગરીબો, શ્રમજીવીઓ, પછાત વર્ગો, આદિવાસીઓ અને લઘુમતી કોમ છે. આ વોટબેંકોમાં માયાવતી, મુલાયમ, લાલુ યાદવ, નીતીશકુમાર જેવા નેતાઓ ભાગ પડાવી રહ્યા છે. દેશનો મધ્યમવર્ગ ભાજપા સાથે છે. ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં મધ્યમવર્ગે જ નરેન્દ્ર મોદીના હાથમાં ફરી સત્તા સોંપી છે. કોંગ્રેસે મધ્યમવર્ગને રાજી કરવા નવેસરથી વિચારવું પડશે. અલબત્ત, રાહુલ ગાંધીની પ્રોટેક્નોલોજી અને ઉદારીકરણની નીતિવાળી ઇમેજ તેમને મધ્યમવર્ગમાં સ્વીકાર્યતા અપાવી શકે છે, પરંતુ તેમના સલાહકારોએ માત્ર કમ્પ્યુટરની સ્ક્રીન સામે બેસી વ્યૂહરચના નક્કી કરવાના બદલે કેટલી ભૂમિગત વાસ્તવિકતાઓનો અભ્યાસ કરવો પડશે.

પ્લસ પોઇન્ટ

રાહુલ ગાંધીના પ્લસ પોઇન્ટ્સનો વિચાર કરવો હોય તો એમ કહી શકાય કે તેઓ યુવાન છે. તે તેમનો પ્લસ પોઇન્ટ છે. કોંગ્રેસના નેતૃત્વ હેઠળ બે ટર્મથી યુપીએ સત્તા પર હોવા છતાં રાહુલ ગાંધીની છબિ પર કોઈ ડાઘ નથી. તેમને સત્તાની ગલીયારોની રાજનીતિ કરતાં પક્ષના સંગઠનમાં વધુ રસ છે. તેમણે પહેલી જ વાર યુવક કોંગ્રેસમાં લોકશાહી સ્થાપિત કરી અને સંગઠનમાં ચૂંટણીઓ લાવ્યા. રાહુલ ગાંધી ચીલાચાલુ પરંપરા કરતાં દરેક બાબતમાં પરિવર્તનની તરફેણ કરે છે. ઉત્તર પ્રદેશની ચૂંટણીઓમાં કોંગ્રેસની જીતની શક્યતાઓ નહિવત્ છે તે વાત જાણતા હોવા છતાં તેમણે પૂરી તાકાતથી શરમાયા વગર સામનો કર્યો અને એક ફાઇટર તરીકે કાર્ય કર્યું. રાહુલ ગાંધીનો બીજો એક પ્લસ પોઇન્ટ કોઈને ગમે કે ના ગમે પણ તેઓ ગાંધી – નહેરુ પરિવારના વારસ છે તે પણ છે. દેશમાં એક એવો મોટો વર્ગ છે કે જે હજુ પણ નહેરુ અને ઇન્દિરા ગાંધીના પરિવારનો ચાહક છે.

માઇનસ પોઇન્ટ

નહેરુ-ગાંધી પરિવારના વારસ હોવું તે જે રીતે પ્લસ પોઇન્ટ છે તે રીતે વિરોધ પક્ષ તેમના પર વંશવાદનો આરોપ મૂકી તેમની વિરુદ્ધ પ્રચાર અભિયાન ચલાવી શકે છે. તેમનો બીજો માઇનસ પોઇન્ટ એ છે કે તેઓ રિલક્ટન્ટ લીડર કહેવાય છે. બીજા શબ્દોમાં એમ કહી શકાય કે બોલવામાં આકરા છે, પણ પ્રકૃતિથી શરમાળ છે. તેઓ કોઈ પણ બાબત કે સમસ્યા પર જલદી તેમના વિચારો પ્રગટ કરતા નથી. જલદી નેતૃત્વ લેતા નથી. અણ્ણા હજારેના લોકપાલ બિલના આંદોલન વખતે તેઓ માત્ર એક જ વાર લોકસભામાં બોલ્યા, તે પછી તેઓ મૌન થઈ ગયા. તે વખતે તેમણે પહેલી તક ગુમાવી ત્યાર પછી દિલ્હીમાં પેરામેડિકલની એક વિદ્યાર્થિની પર ગેંગરેપ થયો અને એ વખતે આખા દેશમાં સ્વયંભૂ જનાક્રોશ ફાટી નીકળ્યો ત્યારે પણ તેઓ મૌન રહ્યા. દેશના વડાપ્રધાન પદના ઉમેદવાર ગેંગરેપ સામે કેવો કાનૂન લાવવા માંગે છે તે જાણવામાં આખા દેશને રસ હતો. લોકજુવાળનું તેમણે નેતૃત્વ લેવાની જરૂર હતી. તેઓ પીડિત પરિવારોના હમદર્દ બનીને બહાર આવી હીરો બની જાત, પણ એ તક પણ તેમણે ગુમાવી દીધી. હજુ તેમની પાસે એક વર્ષ છે. રાહુલ ગાંધીએ તેમની શરમાળ પ્રકૃતિમાંથી બહાર આવવું પડશે. રાહુલ ગાંધીનો ત્રીજો માઇનસ પોઇન્ટ એ છે કે તેઓ જબરદસ્ત અને કુશળ વક્તા નથી. અત્યારે લોકો શ્રેષ્ઠ વક્તાને શ્રેષ્ઠ લીડર માની લે છે. અલબત્ત,બધા જ કેસોમાં એ સાચું નથી. દા.ત., જવાહરલાલ નહેરુ લાખો લોકોને મંત્રમુગ્ધ કરી દેનાર શ્રેષ્ઠ વક્તા હતા ઇન્દિરા ગાંધી મોટા ગજાના વક્તા નહોતાં, પણ તેમના લોકોના રાષ્ટ્રીયકરણ, રાજાઓના સાલિયાણાંની નાબૂદી અને પાકિસ્તાન સામેના યુદ્ધથી માંડીને પ્રાદ્યોગિક, અણુધડાકો કરવાના નિર્ણયોથી લોકપ્રિય હતાં. રાજીવ ગાંધી પણ શ્રેષ્ઠ વક્તા નહોતા, પરંતુ તેમની સાદગી, સરળતા, મોહક વ્યક્તિત્વ અને સ્વચ્છ ઇમેજના કારણે લોકપ્રિય હતા. રાહુલ ગાંધીએ આ બધામાંથી કાંઈક પસંદ કરવું પડશે.

ઓપોર્ચ્યુનિટીઝ

રાહુલ ગાંધી પાસે બાજી જીતવાની તકો પણ છે. એક તો તેમની સામે જે વિરોધ પક્ષ છે તે વિભાજિત છે. દા.ત., બિહારમાં એન.ડી.એ.ના સહયોગી નીતીશકુમારને ભાજપાથી નારાજ થવાનાં કારણો છે. રાહુલ ગાંધી માટે એક તક એ છે કે ભાજપાની સાંપ્રદાયિક નીતિ સામે બિન સાંપ્રદાયિક ગઠબંધનમાં તેમની સાથે રહી શકે છે. દા.ત., ૨૦૧૪ની ચૂંટણીઓમાં ભાજપાને સત્તા પર આવતું રોકવા માટે લાલુ, મુલાયમ, માયાવતી, નીતીશકુમારથી માંડીને ડાબેરીઓ પણ કોંગ્રેસને સાથ આપી શકે છે. એ જ રીતે આર્થિક નીતિઓમાં ઉદારીકરણના કારણે શેરબજાર ખુશ છે. તેનો લાભ પણ તેમને મળી શકે છે.

કેટલાંક જોખમો

રાહુલ ગાંધી સામેનો સૌથી મોટો ખતરો નરેન્દ્ર મોદી હશે. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીઓમાં રાહુલ ગાંધીએ ભાજપાના ભાવિ વડાપ્રધાન તરીકેના ઉમેદવાર નરેન્દ્ર મોદી સામે લડવાનું હશે. નરેન્દ્ર મોદી ચૂંટણી પ્રચાર અને પ્રહારમાં આક્રમક છે. અલબત્ત, યુપી અને બિહાર જેવાં રાજ્યોમાં કે જ્યાં મુસ્લિમોની વસ્તી ઘણી મોટી છે ત્યાં નરેન્દ્ર મોદીની કટ્ટર હિન્દુત્વની છબિ ભાજપાને ફાયદો કરાવશે કે વિપક્ષોને તે અત્યારથી કહેવું મુશ્કેલ છે.

મોદીનો હાઈટેક પ્રચાર અને થ્રીડી ટેક્નોલોજી દ્વારા થનારો પ્રચાર વધુ આક્રમક અને પ્રોફેશનલ હશે. એ જ રીતે બે ટર્મથી યુપીએ સરકાર કેન્દ્રમાં સત્તા પર છે, તેથી એન્ટિ ઇન્કમ્બન્સી ફેક્ટર પણ રાહુલ ગાંધી માટે એક ખતરો સાબિત થઈ શકે છે. ખેર, એ જે હોય તે, પરંતુ રાહુલ ગાંધીને હવે નંબર-૨ ના નામે ૨૦૧૪ની ચૂંટણીઓનું જે રીતે નેતૃત્વ સોંપવામાં આવી રહ્યું છે તે જોતાં કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં તો ઉત્સાહનો સંચાર થયો જ છે. રાહુલ ગાંધીએ જે રીતે ભાવુક થઈને જયપુરમાં પ્રવચન કર્યું તે ઘણાંને સ્પર્શી ગયું. પક્ષમાં અને લોકોમાં જગાવેલી આ ભાવનાઓ ૨૦૧૪માં કેટલી કારગત નીવડે છે તે આવનારો સમય જ કહેશે.

રાહુલ ગાંધી V/S નરેન્દ્ર મોદી

ગુજરાતની ચૂંટણી ૨૦૧૪ના સ્પેક્ટેક્યુલર શોનું ટ્રેલર

ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણીના મહાસંગ્રામે દેશભરમાં જે ઉત્તેજના જન્માવી તેવી ઉત્તેજના આ અગાઉ બીજા કોઈ રાજ્યની ચૂંટણીએ જન્માવી નથી. બિહાર અને ઉત્તર પ્રદેશ જેવાં વિશાળ રાજ્યોની ચૂંટણી વખતે પણ આવો માહોલ જોવા મળ્યો નથી. કોંગ્રેસ અને ભાજપના દિગ્ગજ નેતાઓ ગુજરાતમાં ઊતરી પડયા. દેશની તમામ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ચેનલોએ ગુજરાતના ચૂંટણી સંગ્રામને જે કવરેજ આપ્યું તેવું કવરેજ અગાઉ કદી આપ્યું નથી. દેશ-વિદેશના ૪૦૦થી ૫૦૦ જેટલા પત્રકારોએ ગુજરાતમાં ધામા નાખ્યા.

વડાપ્રધાન કોણ?

ગુજરાતની ચૂંટણી એ ૨૦૧૪ની લોકસભાની ચૂંટણી પહેલાંનો લીટમસ ટેસ્ટ છે. ૨૦૧૪ની ચૂંટણી પછી ‘વડા પ્રધાન કોણ?’- એ નક્કી કરવા ગુજરાતની રણભૂમિ પર મહાભારતનો આરંભ થઈ ગયો હોય એમ લાગે છે. ૨૦૧૪માં આવનારી લોકસભાની ચૂંટણીના સ્પેક્ટેક્યુલર શો પૂર્વેનું આ ટ્રેલર હોય એમ લાગે છે. એક એક્શન ફિલ્મમાં આવતાં તમામ તત્ત્વો જોવા મળ્યાં. ટિકિટોની વહેંચણી વખતે જબરદસ્ત ખેંચતાણ, બાદબાકી, પક્ષપલટા, આરોપો-પ્રતિઆરોપો, વિજ્ઞાપન યુદ્ધ, થ્રી-ડી દૃશ્યો અને વિશાળ રેલીઓનાં દૃશ્યો પણ જોવા મળ્યાં. ગુજરાતના મહાયુદ્ધ પર બધાની નજર રહી, કારણ કે ૨૦૧૪માં યોજાનારી લોકસભાની ચૂંટણી એ રાહુલ ગાંધી વિરુદ્ધ નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચેની ચૂંટણી બની રહેવાની છે. ભાજપાના દિલ્હીના નેતાઓ ઇચ્છે કે ન ઇચ્છે, પણ ભાજપ અને રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘના ભાવિ વડાપ્રધાન પદ માટેના ઉમેદવાર નરેન્દ્ર મોદી જ હશે તો તેમની સામે કોંગ્રેસ પક્ષ તરફથી ભાવિ વડાપ્રધાન પદ માટેના ઉમેદવાર રાહુલ ગાંધી જ હશે. કોંગ્રેસમાં રાહુલ ગાંધી માટે સર્વસંમતિ છે, પણ ભાજપમાં ભીતરથી વડાપ્રધાન પદ માટે બીજા અનેક મુરતિયા છે. અલબત્ત, તેમનું ચાલવાનું નથી.

મોદી જ સ્ટાર

ભાજપની ભીતર અનેક ઉમેદવાર હોવા છતાં નરેન્દ્ર મોદી તેમની આંતરિક સ્પર્ધામાં મોખરે રહેશે, કારણ કે નરેન્દ્ર મોદી ગુજરાત બહાર પણ લોકપ્રિય છે. તેમની પાસે ચેરિશ્મેટિક વ્યક્તિત્વ છે. તેમની પાસે વિરોધીઓને માત કરવાની આવડત પણ છે. તેમની પાસે મની પાવર છે. તેમની પાસે વકતૃત્વકળા છે. તેમની પાસે જબરદસ્ત ઊર્જા છે. ભાજપમાં બીજા નેતાઓ પાસે આમાંનું કશું નથી. ભાજપના જે રાષ્ટ્રીય નેતાઓ ગુજરાત આવ્યા તેઓની કોઈએ ખાસ નોંધ જ લીધી નથી. મીડિયામાં મોદી જ ચમકતા રહ્યા. અરુણ જેટલી કે નિર્મલા સીતારમન જેવાઓએ મીડિયા આગળ બોલવું કે ન બોલવું અને બોલવું તો શું બોલવું તે પણ મોદી જ નક્કી કરતા રહ્યા. મોદી આગળ દિલ્હીથી આવેલા ભાજપના નેતાઓ વામણાં લાગ્યા. એક જમાનામાં હજારોની ભીડ એકત્ર કરતાં ઉમા ભારતીને સાંભળવા ૫૦ માણસો પણ ભેગા કરવામાં તકલીફ પડી. નીતિન ગડકરીને તો બોલાવવા ખાતર જ બોલાવ્યા.

સોનિયા લોકપ્રિય

ભાજપની સામે કોંગ્રેસનાં સ્ટાર પ્રચારક સોનિયા ગાંધી અને વડાપ્રધાન મનમોહનસિંહ જ રહ્યાં. સોનિયા ગાંધી પાસે વકતૃત્વકળા નથી, પરંતુ દેશનો એક એવો મોટો વર્ગ છે, જે નહેરુ-ગાંધી પરિવારથી હજુ પ્રભાવિત છે. સોનિયા ગાંધીનાં પ્રવચનો શાલીન અને સરળ રહ્યાં. લોકોને તેમને સાંભળવા કરતાં જોવાનું વિશેષ આકર્ષણ રહ્યું છે. એક જમાનામાં પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ જો કોઈ સ્થળે પ્રવચન કરવાના હોય તો લાખો લોકો સ્વયંભૂ ઊમટી પડતા. ઘણાં વર્ષો પહેલાં નહેરુ હિંમતનગર આવ્યા હતા. તે વખતે તેમને સાંભળવા લોકો દૂર દૂરથી બળદગાડાં જોડીને આવ્યા હતા. એવું જ આકર્ષણ ઇન્દિરા ગાંધીનું હતું. ઇન્દિરા ગાંધી પણ કોઈ ઉત્કૃષ્ટ વક્તા નહોતાં, પણ તેઓ એક્શન ઓરિએન્ટેડ પોલિટિશિયન હતાં. તેમણે મોરારજી દેસાઈ સાથેના અહ્મના ટકરાવના કારણે કોંગ્રેસના ભાગલા કરી નાખ્યા હતા. પાકિસ્તાનના બે ટુકડા કરી બાંગલાદેશને આઝાદી અપાવી હતી. રાતોરાત બેન્કોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરી નાખ્યું હતું. રાતોરાત રાજાઓનાં સાલિયાણાં નાબૂદ કરી દીધાં હતાં. આવાં ઇન્દિરા ગાંધી જ્યારે પણ ગુજરાતના ચૂંટણી પ્રવાસે આવતાં ત્યારે તેમને જોવા રસ્તાઓ પર લોકોની ભીડ એકત્ર થઈ જતી. એ સ્વયંભૂ હતું. ભાજપમાં અટલ બિહારી વાજપેયી જ એક એવા નેતા હતા તેમને સાંભળવા લાખોની જનમેદની સ્વયંભૂ ઊમટતી. હવે કોઈનીયે સભા સફળ બનાવવા લોકોને લાવવા પડે છે. હવે જાહેર સભાઓમાં માનવભીડ એ શક્તિ પ્રદર્શન માટેની લાયકાત બની ગઈ છે. ભીડ એકત્ર કરવા માટે મોટું બજેટ ફાળવવું પડે છે.

ગુજરાતના ચૂંટણી મહાસંગ્રામમાં ફિલ્મ કલાકારો બહુ મોટી અસર ઉપસાવી શક્યા નથી. એક જમાનામાં ઉપેન્દ્ર ત્રિવેદીને જોવા ૫૦ હજારની માનવમેદની એકત્ર થઈ જતી. હવે ગુજરાતી ફિલ્મોના કે ટીવી સિરિયલના કલાકારો પાસે એ તાકાત રહી નથી. કોંગ્રેસના રાજ બબ્બર પણ ખાસ આકર્ષણ જમાવી શક્યા નથી.

રાહુલ-ધી બોસ

ઘણા ઓછા લોકોને એ વાતની ખબર છે કે ગુજરાતના આ મહાસંગ્રામ પર રાહુલ ગાંધીની સૂક્ષ્મ નજર રહી છે. યુપીની ચૂંટણી વખતે તેઓ કોંગ્રેસનો ચહેરો હતા. આ વખતે તેમણે બહુ જાહેરમાં આવ્યા વિના કામ કર્યું છે. ટિકિટોની વહેંચણીમાં રાહુલ ગાંધીની જ ઇચ્છા પ્રમાણે થયું છે. બે વખત પરાજયના મુદ્દે નરહરિ અમીન જેવાઓની ટિકિટ કાપવાનો કડક નિર્ણય પણ રાહુલ ગાંધીનો જ હતો. ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં તેમની સામે નરેન્દ્ર મોદી જ છે એ વાતની તેમને ખબર છે અને તેથી જ ગુજરાતની ચૂંટણીમાં ભીતરથી ઊંડો રસ લીધો છે. રાહુલ ગાંધીએ જ સૌથી વધુ યુવા નેતાઓને ગુજરાત મોકલી આપ્યા. ૨૦૧૪નું ચૂંટણીયુદ્ધ ૪૦ વર્ષના રાહુલ અને ૬૨ વર્ષના નરેન્દ્ર મોદી વચ્ચે જ લડાશે. આ વાતની નરેન્દ્ર મોદીને પણ ખબર છે તેથી તેમણે સોનિયા ગાંધી અને તેમના અંગત વફાદારો પર પ્રહારો કર્યા છે. નોંધનીય વાત એ છે કે ચૂંટણી પૂર્વે બન્ને મુખ્ય પક્ષોએ લોકોને ઘરનું ઘરથી માંડીને બીજાં અનેક વચનોની લહાણી કરી હતી, પરંતુ જાહેર સભાઓમાં લોકોની સમસ્યાઓની વાતો ઓછી અને અંગત આક્ષેપો-પ્રતિઆક્ષેપો વધુ થયા.

ઉત્તરપ્રદેશ અને બિહારની ચૂંટણી વખતે રાહુલ ગાંધીએ જ વ્યૂહરચના ગોઠવી હતી, પણ તેઓ નિષ્ફળ ગયા હતા. તેમણે તેમના પિતા કે દાદી ઇન્દિરા ગાંધી જેવું કૌશલ્ય સાબિત કરવાનું હજુ બાકી છે. સમય જલદી બદલાઈ રહ્યો છે. ગયા જુલાઈ માસમાં લોકપાલના ખરડા અંગે સંસદમાં ચર્ચા ચાલતી હતી ત્યારે રાહુલ ગાંધીએ ઘણી મોટી તક ગુમાવી દીધી. લોકો ભ્રષ્ટાચારથી ત્રસ્ત છે ત્યારે તેમણે લોકપાલનો ખરડો કાયદો બનાવી દીધો હોત તો પ્રજા તેમનો જયજયકાર કરી દેત. ઇન્દિરા ગાંધીએ બેન્કોનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરીને ગરીબોને ખુશ કરી દીધા હતા. રાહુલ ગાંધી પાસે હજુ સમય છે.

ચૂંટણી વહેલી આવશે?

૨૦૧૨ની ગુજરાતની ચૂંટણી પર યુપીએ-૨ના ઘટક પક્ષો તથા એનડીએના ઘટક પક્ષોની પણ નજર છે. ખુદ ભાજપના રાષ્ટ્રીય નેતાઓની પણ નજર છે. ભાજપના દિલ્હીના નેતાઓ નરેન્દ્ર મોદીની લોકપ્રિયતા વધે છે કે ઘટે છે તે જોવા આતુર છે. કોંગ્રેસ પણ એ જ જોવા આતુર છે. બિહારમાં બેઠેલા નીતીશકુમાર કે જેમની ખુદની લોકપ્રિયતા ઓસરી રહી છે તે પણ મોદીની સીટો વધે છે કે ઘટે છે તે જોવા આતુર છે. એલ. કે. અડવાણીને પણ હજુ કોઈ ચમત્કાર થતો હોય તો દેશના વડાપ્રધાન થવામાં રસ છે. તેઓ વડાપ્રધાન બની શક્યા નથી તેની હતાશા તેમના ચહેરા પર જોઈ શકાય છે. સુષમા સ્વરાજ એક શાલીન વ્યક્તિત્વ છે, પણ તેઓ ગુજરાત આવે છે ત્યારે તેમના ચહેરા પરથી સ્મિત વિલાઈ ગયું હોય તેમ લાગે છે. અરુણ જેટલીને પણ વડાપ્રધાન થવું છે,પરંતુ નરેન્દ્ર મોદીની લોકપ્રિયતા જોઈ ચહેરો વધુ ગંભીર બનાવી દે છે. મોદી આગળ દિલ્હીના ભાજપના નેતાઓ એકડા વિનાના મીડાં જેવા લાગે છે. કોંગ્રેસને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી કોંગ્રેસના બધા જ નેતાઓએ રાહુલ ગાંધીને તેમના નેતા તરીકે સ્વીકારી લીધા છે. દેશ અને લોકસભાની પ્રવાહી પરિસ્થિતિ જોતાં ૨૦૧૪નો ચૂંટણીસંગ્રામ વહેલો લાવવો કે કેમ તે વાત (૧) ગુજરાતની ચૂંટણીનાં પરિણામો, (૨) માયાવતી અને (૩) મુલાયમસિંહ એ ત્રણ પરિબળો નક્કી કરશે. કોંગ્રેસે ભીતરથી કોઈ પણ સમયે ચૂંટણી આવે તો તે માટેની તૈયારી કરી રાખી હોય એમ લાગે છે. રાહુલ ગાંધીનું અંગત સચિવાલય આ કામ કરી રહ્યું છે. કોંગ્રેસમાં પણ બે જૂથ છે. એક જૂથ વડાપ્રધાનની સાથે છે જ્યારે બીજું જૂથ સોનિયા ગાંધી સાથે છે, પરંતુ આ એક એવું જ્ઞાનતંતુઓનું યુદ્ધ છે જે બહાર બેઠેલાઓને દેખાય જ નહીં. હવે રાહુલ ગાંધી પોતાની એક ટીમ ઊભી કરી રહ્યા છે. ગુજરાતની ચૂંટણીના પ્રભારી સી.પી. જોષી તે રાહુલ ગાંધીના અંગત અને વફાદાર માણસ છે. રાહુલ ગાંધીના રાજકીય ગુરુ દિગ્વિજયસિંહ અને જનાર્દન દ્વિવેદી છે. આ બધા ૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં નરેન્દ્ર મોદી વિરુદ્ધ રાહુલ ગાંધીનો તખતો કેવો ગોઠવે છે એ જોવું રહ્યું.

કોઈને બહુમતી નહીં

૨૦૧૪માં ચૂંટણી આવે તો હાલની પરિસ્થિતિ જોતાં એક પણ રાજકીય પક્ષને ચોખ્ખી બહુમતી મળે તેવી સંભાવના નથી. કોંગ્રેસ કે ભાજપે કોઈ ને કોઈ સાથે ગઠબંધન કરવું જ પડશે. દેશમાં વડાપ્રધાન બનવાની ખ્વાહિશ ધરાવતા મુલાયમસિંહ, માયાવતી,જયલલિતા અને નીતીશકુમાર જેવાં બીજા નેતાઓ પણ છે. દેશમાં હવે પચીસ કરોડથી વધુ મુસ્લિમો છે. તેમની અને બીજી લઘુમતીઓની અવગણના કરવી કોઈનાયે માટે મુશ્કેલ હશે. તેથી ગુજરાતની ચૂંટણી જીતવી જેટલી સરળ હોય તેટલી આખા દેશની ચૂંટણી જીતવી કોઈ પણ હાર્ડલાઇનર માટે મુશ્કેલ હશે. વડાપ્રધાન બનવું તો એથીયે વધુ મુશ્કેલ છે. ગુજરાતમાં ભાજપે એક પણ મુસ્લિમને ટિકિટ આપી નથી તે પ્રયોગ રાષ્ટ્રીય ફલક પર મોદીને ફાયદો કરાવે છે કે નુકસાન તે જોવું રહ્યું!

Powered by WordPress & Theme by Anders Norén