Devendra Patel

Journalist and Author

Month: February 2015 (Page 2 of 2)

“તમારી કવિતા સરકારને પસંદ નથી”

(ગતાંકથી ચાલુ)

સામ્યવાદીઓએ ડોક્ટર ઝિવાગોના કાકાનું ભવ્ય મકાન પડાવી લીધું. એક સામ્યવાદી અધિકારીએ ડોક્ટર ઝિવાગોને કહ્યું, “અત્યારથી જ નોકરી પર લાગી જાવ. નહીંતર રેશનકાર્ડ નહીં મળે. શહેરમાં ખતરનાક ચેપી રોગ ફેલાયો છે.”

ડોક્ટર ઝિવાગોને એક બીમાર દર્દી પાસ લઈ જવાયા. દર્દીને તપાસીને ડોક્ટર ઝિવાગોએ કહ્યું, “એને કોઈ બીમારી નથી. બીમારી તો છે મોસ્કોમાં ભૂખમરાની.”

સામ્યવાદી અધિકારીને ડોક્ટર ઝિવાગોની વાત ન ગમી. એક અધિકારીએ ડોક્ટર ઝિવાગોને કહ્યું કે, “તમે જે કવિતાઓ લખો છો તે પણ સોવિયેત સામ્યવાદી સરકારને પસંદ નથી.” – આ ચેતવણી આપનાર અધિકારી ડોક્ટર ઝિવાગોનો ભાઈ જ હતો. એણે સરકારની ભાવિ પરેશાનીથી બચવા ડોક્ટર ઝિવાગો, તેની પત્ની તોન્યા, પુત્ર સાશા અને તેના કાકા એલેકઝાન્ડરને મોસ્કોથી દૂર જતા રહેવા સલાહ આપી. જરૂરી પાસ અને દસ્તાવેજો પણ બનાવી આપ્યા.

યુરી ઝિવાગો તેના પરિવાર સાથે પશુઓ માટેની ટ્રેનમાં બેસી બદતર હાલતમાં દસ દિવસ બાદ રશિયાની યુરલ પર્વતમાળાઓ પાસે વેટિકિનો ખાતે આવેલા ગ્રોમેકો એસ્ટેટ જવા નીકળ્યા. રસ્તામાં ટ્રેન ઊભી રહી. ડોક્ટર ઝિવાગો ટ્રેનની બહાર નીકળ્યા. એક ટેકરીની પેલે પાર લાલ ધ્વજવાળી એક વીઆઈપી ટ્રેન આવીને ઊભી રહી. કુતૂહલવશ ડોક્ટર ઝિવાગો તે ટ્રેન જોવા નજીક સરક્યા ત્યાં જ સૈનિકોએ તેની ધરપકડ કરી. એ વીઆઈપી ટ્રેન હતી. ડોક્ટર ઝિવાગો કોઈ કાવતરા માટે એ ટ્રેનની નજીક પહોંચ્યો હોવાની શંકાથી આખી ટ્રેનમાં મુસાફરી કરી રહેલા એકમાત્ર બોલ્શેવિક કમાન્ડર સ્ટ્રેલનિકોવ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યા. ડોક્ટર ઝિવાગો સ્ટ્રેલનિકોવને જોતાં જ ઓળખી ગયા કે કમાન્ડર સ્ટ્રેલનિકોવ બીજો કોઈ નહીં, પરંતુ લારાનો પતિ પાશા છે. સ્ટ્રેલનિકોવ ઉર્ફે પાશાએ કડકાઈથી પૂછપરછ કરી, પણ ડોક્ટર ઝિવાગો નિર્દોષ હતા. છેલ્લે તેમને ચાલ્યા જવાની અનુમતિ આપતાં કમાન્ડર સ્ટ્રેલનિકોવ ઉર્ફે પાશાએ કહ્યું, “હવે અમારે કોઈ અંગત જીવન નથી. લારા જીવે છે અને યુરિઆતીન નામના શહેરમાં રહે છે.”

ડોક્ટર ઝિવાગો સ્ટ્રેલનિકોવના ગુસ્સાથી બચી તેમની ટ્રેન તરફ દોડયા અને ઝડપથી કેટલ ટ્રેનમાં ચડી ગયા. કેટલાક કલાકોની મુસાફરી બાદ ટ્રેન એક સ્થળે ઊભી રહી. દૂરના એક ખેતરના નાનકડા ઘરમાં પરિવાર રહેવા લાગ્યો. તોન્યા ફરી વાર સગર્ભા બની. તે વખતે દરમિયાન નજીકમાં જ આવેલા યુરિઆતીન નામના શહેરમાં ડોક્ટર ઝિવાગોએ લારાની ખોજ આદરી. લારા મળી આવી. તે તેની દીકરી સાથે એક ઘરમાં રહેતી હતી. ફરી એક વાર લારા અને ડોક્ટર ઝિવાગો એકબીજાને ચાહવાં લાગ્યાં. ડોક્ટર ઝિવાગો લારાને મળીને જ્યારે પણ ઘેર આવે ત્યારે પત્ની તોન્યા પણ અપલક નજરે પતિને જોઈ રહેતી. અલબત્ત, તે પત્ની તોન્યાને પણ એટલું જ ચાહતો હતો.

એક દિવસ ડોક્ટર ઝિવાગો લારાને મળી તેના ખેતરના ઘેર પાછા આવી રહ્યા હતા ત્યારે રસ્તામાં જ બોલ્શેવિક ગેરિલા સ્ક્વોડના સૈનિકોએ તેમનું અપહરણ કરી લીધું. ડોક્ટર ઝિવાગોને જંગલમાં લઈ જતાં કહ્યું, “યુદ્ધભૂમિ પર અમારે ડોક્ટરની જરૂર છે.”

ડોક્ટર ઝિવાગોએ ગેરિલા સૈનિકોને કહ્યું, “મારી પત્ની ગર્ભવતી છે. તેને મારી સખત જરૂર છે.”

પણ કોઈએ તેની વાત સાંભળી નહીં. રશિયાની કાતિલ ઠંડીમાં વ્હાઇટ આર્મી સાથે યુદ્ધ લડતા સૈનિકોના દળમાં ડોક્ટર તરીકે ઝિવાગોને જવું પડયું. કાતિલ ઠંડીમાં અને બરફના તોફાનમાં ગેરિલા સૈનિકો નાનાં નાનાં બાળકોને મારતા રહ્યાં. બીજી બાજુ બરફથી છવાયેલા રણમાં સૈનિકો પણ મરવા લાગ્યા. એક દિવસ ડોક્ટર ઝિવાગોએ હતાશ અને થાકી ગયેલા સૈનિકોનો સાથ છોડી દીધો. બરફથી છવાયેલ વિરાટ ભૂમિ પર ફાટેલા કોટ સાથે તેઓ તોન્યા-તોન્યા પોકારતા ઘરે આવવા નીકળ્યા. ઘર છોડયાને,પત્નીને જોયાને હવે બે વર્ષ થઈ ગયાં હતાં. ખેતરના ઘરમાં કોઈ નહોતું. હા, યુરિઆતીનમાં રહેતી લારા ડોક્ટર ઝિવાગોને મળી. પૂરા છ મહિના પછી લારાએ એક પત્ર બતાવતાં કહ્યું, “તમારા અપહરણ બાદ એક દિવસ તમારી પત્ની તોન્યાનો મારી પર પત્ર આવ્યો હતો. તોન્યા, તમારી દીકરી અને તોન્યાના પિતાને દેશનિકાલ કરવામાં આવ્યા છે. તેઓ પેરિસ ચાલ્યા ગયા છે. તોન્યા તમને શોધવા અહીં આવી હતી, પણ હવે તે રશિયામાં નથી.”

આ વાત સાંભળી ડોક્ટર ઝિવાગો દુઃખી થઈ ગયા. તે હવે લારા સાથે જ રહેવા લાગ્યા. એવામાં એક રાત્રે અગાઉ લારા પર બળાત્કાર કરનાર અને લારાની માતા સાથે પણ સંબંધ રાખનાર વિક્ટર કોમારોવસ્કી લારાના ઘરે આવી પહોંચ્યો. તે હવે તેની રાજકીય વગથી સોવિયેત રશિયાના સાઇબીરિયા સ્ટેટનો મિનિસ્ટર ઓફ જસ્ટિસ બની ગયો હતો. એણે લારા અને ડોક્ટર ઝિવાગોને કહ્યું, “ડોક્ટર ઝિવાગો ક્રાંતિકારીઓની વિરુદ્ધ કવિતાઓ લખતા હોઈ તમારા બંને પર સામ્યવાદી સરકારની નજર છે. બહેતર છે કે તમે બંને રશિયા છોડી દો. હું તમને મદદ કરીશ.”

લારા અને યુરી ઝિવાગોએ રશિયા છોડી દેવા ઇન્કાર કર્યો, પરંતુ એમણે એ શહેર છોડી દીધું અને ભયંકર બરફથી છવાયેલા નિર્જન વેરિઆન્કો એસ્ટેટમાં બનેલા એક જૂના મકાનમાં રહેવા જતાં રહ્યાં. કાતિલ ઠંડીમાં જંગલી વરુઓ સિવાય આસપાસ કોઈ નહોતું. બરફથી ઢંકાઈ ગયેલા એ મકાનને સાફ કર્યું અને લારા, ડોક્ટર ઝિવાગો અને લારાની પુત્રી ત્યાં રહેવા લાગ્યાં. ડોક્ટર ઝિવાગોએ અહીં પણ લારા-કાવ્યો લખવા માંડયાં જે ભવિષ્યમાં તેને પ્રસિદ્ધ તો બનાવી શકે તેમ હતાં, પણ સામ્યવાદી સરકારને નારાજ પણ કરી દે તેવાં હતાં.

એક દિવસ લારા અને ડોક્ટર ઝિવાગોને શોધતો વિક્ટર કોમારોવસ્કી ફરી અહીં આવી ચડયો. એણે લારાને જાણ કરી. “તારો પતિ પાશા ઉર્ફ કમાન્ડર સ્ટ્રેલનિકોવ મૃત્યુ પામ્યો છે. સરકાર તેનાથી નારાજ હતી. તેને ફાંસી અપાય તે પહેલાં જ તેણે આપઘાત કરી લીધો છે. લારા, તું જનરલ સ્ટ્રેલનિકોવની પત્ની હોઈ ેલોકો તને પણ શોધી રહ્યા છે. તારા જીવન માટે ભય છે.”

ડોક્ટર ઝિવાગોએ લારાને વિક્ટર કોમારોવસ્કી સાથે જવા અને આ સ્થળ છોડી દેવા સલાહ આપી અને કહ્યું, “તું અત્યારે આ સ્થળ છોડી દે, હું પાછળથી તને મળીશ.” લારા અનિચ્છાએ મનમાં ભારોભાર દુઃખ સાથે ડોક્ટર ઝિવાગોને ત્યાં જ રહેવા દઈ તેને ન ગમતા માણસ એવા વિક્ટર કોમારોવસ્કી સાથે કોઈ અનજાન જગાએ જવા ચાલી ગઈ.

સમય વહેતો હતો.

ડોક્ટર ઝિવાગો પણ હવે મોસ્કોમાં રહેવા ગયા. લારા ક્યાં છે તેની તેમને ખબર નહોતી. પત્ની ક્યાં છે તેની તેમને ખબર નથી. પુત્ર ક્યાં છે તેની તેમને ખબર નહોતી. હતાશ ડોક્ટર ઝિવાગોનું સ્વાસ્થ્ય પણ કથળવા લાગ્યું હતું. મોસ્કોમાં એકલતા દૂર કરવા એક સ્ત્રી સાથે રહેવાનું શરૂ કર્યું, પરંતુ પ્રેયસી લારા અને પત્ની તોન્યા ગુમાવ્યાનું દુઃખ કદી ન ભુલાયું! એણે કવિતાઓ લખવાનું ચાલુ રાખ્યું. એ વખતે રશિયામાં સ્ટેલિનના યુગની શરૂઆત થઈ ચૂકી હતી. યુરી ઝિવાગો હજુ લારાને મોસ્કોમાં શોધતાં અહીંતહીં ભટકી રહ્યાં હતા. એક દિવસે એમણે મોસ્કોની ટ્રામમાં મુસાફરી દરમિયાન રસ્તા પર ચાલતી જઈ રહેલી લારાને જોઈ. ખરાબ સ્વાસ્થ્ય છતાં તેઓ ટ્રામમાંથી ઊતરી જઈ તેની પાછળ દોડયા. તેઓ લારાની પાછળ પાછળ જવા લાગ્યા, પરંતુ એ જ વખતે યુરી ઝિવાગોને હૃદયરોગનો હુમલો આવ્યો. તેઓ હૃદયને દબાવી રાખી મોસ્કોના સ્કવેરમાં જ પટકાઈ પડયા. દૂર દૂર ચાલી રહેલી લારાને ખબર જ ન પડી કે તેનાથી કેટલાંક પગલાં દૂર તેના પ્રેમી યુરી ઝિવાગોનો મૃતદેહ પડયો છે. લોકો દોડી આવ્યા, પણ આ ઘટનાથી અજાણ લારા ચાલતી જ રહી.

અલબત્ત, ડોક્ટર ઝિવાગોની કવિતાઓ હવે સ્ટેલિન સરકાર આવતાં પ્રગટ થઈ ચૂકી હતી. ઘણાં લોકોએ તેમની અંતિમક્રિયામાં હાજરી આપી, લારાએ પણ. ડોક્ટર ઝિવાગોના ઓરમાન ભાઈ યેવગ્રોફ ઝિવાગો લશ્કરમાં જનરલ હતા.લારાએ ડોક્ટર ઝિવાગોના ઓરમાન ભાઈને જાણ કરી કે એણે યુરી ઝિવાગોથી થયેલી એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો હતો, પણ તે યુરલમાં જ અરાજકતા દરમિયાન મારાથી છૂટી પડી ગઈ છે. તેથી મારી અને યુરી ઝિવાગોની દીકરીને શોધવામાં મદદ કરો.”

અલબત્ત, જોસેફ સ્ટેલિનના શાસનકાળ દરમિયાન સાફસૂફીના નામે લારાની ધરપકડ કરવામાં આવી અને તે કોઈ અજાણ્યા સ્થળે લેબર કેમ્પમાં અદૃશ્ય થઈ અથવા મૃત્યુ પામી. આ ઘટનાનાં વર્ષો બાદ યુરી ઝિવાગોના ઓરમાન ભાઈ જનરલ યેવગ્રાફે એક વિશાળ બંદર પર કામ કરતી એક યુવતીને શોધી કાઢી. એને જનરલની ઓફિસમાં બોલાવવામાં આવી. એનું નામ તાન્યા હતું. તે જનરલથી ડરી રહી હતી. જનરલે તાન્યાને તેની માતાનું નામ પૂછયું. તે બોલીઃ “મમ્મી.”

“તારી મમ્મી કેવી લાગતી હતી?”

“મારાથી મોટી.”

જનરલે તાન્યાને ડોક્ટર ઝિવાગોએ લખેલી કવિતાઓવાળું પુસ્તક બતાવ્યું, જેમાં લારાની તસવીર હતી. તાન્યાના ચહેરાના ભાવ વાંચવા જનરલે પ્રયાસ કર્યો. કાંઈ જ સમજાય તેવું નહોતું, પણ તાન્યા પાસે બેલેલાઇકા નામનું એક સંગીતવાદ્ય હતું. જનરલે પૂછયું. “તું આ સંગીતવાદ્ય વગાડતાં કેવી રીતે શીખી?”

“મારી જાતે જ.”

જનરલ યેવગ્રાફને યાદ આવી ગયું કે ‘આ એ જ સંગીતવાદ્ય છે જ્યારે તેનો ઓરમાન ભાઈ યુરી ઝિવાગો નાનો હતો ત્યારે માતાએ મૃત્યુ પામતાં પહેલાં આપ્યું હતું અને એ જ સંગીતવાદ્ય લારા પાસે હતું અને હવે તેવું જ સંગીતવાદ્ય તાન્યા પાસે છે.

જનરલ યેવગ્રાફને ખ્યાલ આવી ગયો કે ડેમ પર કામ કરતી યુવતી – તાન્યા તેના ભાઈ ડો. યુરી ઝિવાગો અને લારાની જ પુત્રી છે.

જનરલ યેવગ્રોફના ચહેરા પર હવે સ્મિત છે અને તેણે તાન્યાને કામ પર જવાની અનુમતિ આપી.

– આ છે બોરિસ પાસ્તરનાકની કૃતિ ‘ડોક્ટર ઝિવાગો’ની કહાણી. અનેક આરોહ અવરોહ અને નાટયાત્મક ઘટનાઓથી ભરપૂર આ કથાની પૃષ્ઠભૂમિ પોલિટિકલ હોવા છતાં તે હૃદયંગમ છે. લેખક અહીં સમાજ કરતાં વ્યક્તિની ચિંતા વધુ કરે છે. બોરિસ પાસ્તરનાકની આ નવલકથા પર સોવિયેત રશિયાની સરકારે પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો, છતાં દુનિયાભરની અન્ય ભાષાઓમાં તે છપાઈ અને મશહૂર થઈ ગઈ. આ નવલકથા લખવા બદલ બોરિસ પાસ્તરનાકને નોબેલ પ્રાઇઝની જાહેરાત થઈ ત્યારે બોરિસ પાસ્તરનાકે સ્વિડિશ એકેડેમીને ટેલિગ્રામ કર્યોઃ “Infinitely greatful, surprised, overwhetmed.”

એ પછી સોવિયેત સરકારે કેજીબી દ્વારા બોરિસ પાસ્તરનાકને ધરપકડ કરવાની ધમકી આપી અને તેમની મિસ્ટ્રેસ ઓલ્ગાને દૂર ક્યાંય ધકેલી દેવાની પણ ધમકી આપી. એથીયે આગળ તેમને કહેવાયું કે જો તમે નોબેલ પ્રાઇઝ લેવા સ્ટોકહોમ જશો તો તમને પાછા રશિયામાં પ્રવેશ નહીં મળે.

એ ધમકી બાદ લેખકે પોતાની તકલીફ જણાવી કમિટીને જાણ કરી કે, “હું નોબેેલ પ્રાઇઝ માટે સક્ષમ નથી.”

એ પછી નોબેલ પ્રાઇઝ નક્કી કરતી સ્વિડિશ એકેડેમીએ લેખકને જાણ કરીઃ “This refusal of course, in no way alters the validity of the award. There remains only for the acadamy, however to announce with regret that the presentation of the prize cannot take place.”

નોબેલ પ્રાઇઝ નહીં સ્વીકારવાની જાહેરાત બાદ પણ બોરિસ પાસ્તરનાકના સમકાલીન લેખકોનું યુનિયન રશિયાનાં મીડિયામાં તેની વિરુદ્ધ લખતું જ રહ્યું. એટલું જ નહીં, પણ સરકારે તેમને રશિયામાંથી દેશનિકાલ કરી દેવાની ધમકી પણ આપી. એ પછી બોરિસ પાસ્તરનાકે સોવિયેત રશિયાનાં વડા નિકિતા ખ્રુશ્ચોવને સીધો પત્ર લખી જણાવ્યું, “મારી માતૃભૂમિ છોડવી એ મારા મૃત્યુ બરાબર છે. હું રશિયા સાથે જન્મથી, જીવનથી અને કામથી સર્મિપત છું.”

આ પત્ર પછી અને એ વખતના ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુની દરમિયાનગીરી બાદ ‘ડોક્ટર ઝિવાગો’ના લેખકને દેશનિકાલ કરવાની યોજના સોવિયેત સરકારે પડતી મૂકી હતી. તા. ૩૦ મે, ૧૯૬૦ના રોજ બોરિસ પાસ્તરનાકનું અવસાન થયું.

પત્ની, પ્રેયસી અને કવિતા વચ્ચે હિજરાતો એક માનવી

બોરિસ પાસ્તરનાક રશિયન લેખક અને કવિ હતા. ૧૮૯૦માં રશિયામાં મોસ્કો ખાતે જન્મેલા આ મહાન લેખક આમ તો ‘સ્અ જીૈજંીિ- ઙ્મૈકી’ પુસ્તક માટે જાણીતા હતા, પરંતુ રશિયાની બહાર ‘ડોક્ટર ઝિવાગો’ નવલકથાથી મશહૂર બની ગયા. ‘ડોક્ટર ઝિવાગો’ની કથા ૧૯૦૫ના સમયની રશિયન ક્રાંતિ અને બીજા વિશ્વયુદ્ધ વચ્ચેના સમયગાળાની ઘટનાઓ પર આધારિત છે. એ વખતે રશિયાની પૃષ્ઠભૂમિ પર સમાજવાદની ક્રાંતિનો ચરુ ઊકળી રહ્યો હતો ત્યારે સ્વતંત્ર વિચારધારા ધરાવતા બોરિસ પાસ્તરનાકની નવલકથા પ્રગટ કરવા એક પણ રશિયન પ્રકાશન કંપની તૈયાર નહોતી. છેવટે ‘ડોક્ટર ઝિવાગો’ની હસ્તલિખિત પ્રત છુપાવીને ઇટાલી લઈ જવામાં આવી. આ નવલકથાની હસ્તપ્રત રશિયાથી ઇટાલી લઈ જનાર બોરિસ પાસ્તરનાકના મિત્રનું નામ ડી’ એન્જેલો હતું. ડી’એન્જેલોએ એ મેન્યુસ્ક્રીપ્ટ ઇટાલિયન પબ્લિશર ફેલ્ટ્રીનેલીને સુપરત કરી અને ઇટાલીમાં જ તે સૌપ્રથમ વાર ૧૯૫૭માં પ્રગટ થઈ. આ નવલકથા ઇટાલીમાંથી પ્રગટ થતાં સોવિયેત રશિયાએ નવલકથાના વિરોધમાં જબરદસ્ત ઝુંબેશ ચલાવી, પરંતુ બીજી બાજુ ‘ડોક્ટર ઝિવાગો’ નવલકથાએ સમગ્ર વિશ્વમાં ખળભળાટ મચાવી દીધો. થોડાક જ સમયમાં તેને ‘ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ’ની બેસ્ટ સેલર્સની યાદીમાં સ્થાન મળ્યું. રશિયનો બૂમો પાડતા રહ્યા, પરંતુ આ નવલકથા માટે બોરિસ પાસ્તરનાકને નોબેલ પ્રાઇઝનો એવોર્ડ જાહેર થયો. આ ઘટનાથી રશિયાની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી અને રશિયાની કમ્યુનિસ્ટ સરકાર ક્ષોભજનક પરિસ્થિતિમાં મુકાઈ ગયાં. એમાંથી પદાર્થપાઠ શીખવાના બદલે રશિયાની કમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી,રશિયાની કમ્યુનિસ્ટ સરકાર અને સોવિયેત રશિયાના લેખકોના યુનિયને બોરિસ પાસ્તરનાક વિરુદ્ધ જબરદસ્ત ટીકાઓની ઝુંબેશ ચલાવી. પરિણામે અનિચ્છાએ નોબેલ પ્રાઇઝ સ્વીકારવા ઇન્કાર કર્યો. બોરિસ પાસ્તરનાક ૧૯૬૦માં ફેફસાંના કેન્સરથી મૃત્યુ પામ્યા ત્યાં સુધી રશિયન સરકારે તેમનો વિરોધ ચાલુ રાખ્યો, જેના કારણે સોવિયેત રશિયાની બહાર રશિયાની પ્રતિષ્ઠાને ભારે નુકસાન પહોંચ્યું. આમ છતાં રશિયન સાહિત્યમાં બોરિસ પાસ્તરનાક આજ સુધી ટોચનું સ્થાન ધરાવતા રહ્યા છેઃ

‘ડોક્ટર ઝિવાગો’ની કથા કંઈક આ પ્રમાણે છેઃ

કથાની શરૂઆત ૧૯૦૩ના ઇમ્પિરિયલ રશિયાના કાળથી થાય છે. એ વખતે રશિયામાં ઝારનું શાસન હતું. મોસ્કોથી બહુ દૂરના એક ગામમાં નાનકડા બાળક યુરી ઝિવાગોની માતાનું મૃત્યુ થતાં નાનકડા બાળક યુરી ઝિવાગોને તેનાં કાકા અને કાકી મોસ્કો લઈ ગયાં.

મોસ્કોમાં યુરી ઝિવાગો એક તબીબી કોલેજમાં દાખલ થયો. તે તેનાં કાકા-કાકી અને પિતરાઈ બહેન તોન્યા સાથે મોસ્કોના જ એક ભવ્ય મકાનમાં રહી ભણતો હતો. તોન્યા ભણવા માટે પેરિસ ગઈ. યુરી ઝિવાગોના કાકાને મોસ્કોના ભદ્ર પરિવારો સાથે સુંદર સંબંધો હતા. તેમાં એક કોમારોવસ્કી પણ હતો. એક દિવસ યુરી ઝિવાગોને કહેવામાં આવ્યું કે, “તોન્યા પેરિસથી પાછી ફરી રહી છે.” યુરી ખુશ થઈ ગયો. યુરી ઝિવાગો અને તેનાં કાકા-કાકી તોન્યાને લેવા રેલવે સ્ટેશન ગયાં. યુરી ઝિવાગોએ વર્ષો બાદ પહેલી જ વાર યુવાન થઈ ગયેલી તોન્યાને જોઈ અને તોન્યાએ પણ યુવાન યુરી ઝિવાગોને જોયો. ઝિવાગોની કાકીએ કહ્યું, “આ બંનેની જોડી કેવી સરસ લાગે છે?” એ ૧૯૨૩ની સાલ હતી અને ઝિવાગોનું તબીબી શિક્ષણ હવે પૂરું થવામાં હતું.

તે વખતે મોસ્કોમાં એક ભ્રષ્ટ ધારાશાસ્ત્રી વિક્ટર કોમારોવસ્કી રહેતો હતો. એ વખતે રશિયામાં રશિયન ક્રાંતિ અને નાગરિક યુદ્ધ છેડાઈ ગયું હતું. એક બાજુ ઝાર અને બીજી બાજુ માર્ક્સવાદીઓ હતા. વિક્ટર બંને સાથે સંબંધો રાખતો હતો. વિક્ટર કોમારોવસ્કી એક બિઝનેસમેન પણ હતો. એક જમાનામાં તે અને યુરી ઝિવાગોના પિતા ધંધામાં ભાગીદાર હતા, પરંતુ યુરી ઝિવાગો પિતાના અચાનક અવસાન બાદ વિક્ટર કોમારોવસ્કીએ ઝિવાગો પરિવારની બધી જ સંપત્તિ હડપ કરી લીધી હતી. તેના રાજકીય સંબંધો સશક્ત હતા. એ સ્ત્રીઓનો પણ શોખીન હતો. સંબંધો વિકસાવવા અને મિત્રો બનાવવાનું કૌશલ્ય તે જાણતો હતો. વેપારધંધામાં ભ્રષ્ટાચારી વિક્ટર કોમારોવસ્કી ફ્રાન્સથી આવેલી અમાલિયા નામની વિધવા સાથે સંબંધ ધરાવતો હતો. અમાલિયાને સોળ વર્ષની એક સુંદર દીકરી હતી, તેનું નામ લારા. વિક્ટરે લારાને જોઈ તે દિવસથી જ તે તરુણી પર તેની કુદૃષ્ટિ હતી. વિક્ટર કોમારોવસ્કીએ લારાને મોસ્કોની ગર્લ્સ સ્કૂલમાં દાખલ કરાવી દીધી. ધીમે ધીમે લારાની યુવાની ખીલી ઊઠી.

સમય જતાં લારા પાશા નામના યુવાન ક્રાંતિકારીના પરિચયમાં આવી. પાશા આદર્શવાદી હતો અને ઝારની રાજાશાહી તથા મૂડીપતિઓનો વિરોધી હતો. તે માર્ક્સવાદ પ્રમાણે ચળવળ ચલાવતો હતો. લારા પાશાની મિત્ર હતી. પાશા લારા સાથે પરણવા માંગતો હતો. લારા પાશાની વાગ્દત્તા હતી. એ સમયગાળામાં રશિયાના ઇમ્પિરિયલ શાસક સામે કેટલાક લોકો શાંતિપૂર્ણ દેખાવો કરી રહ્યા હતા. તેમાં પાશા મુખ્ય હતો. પાશા ખુદ લારા સાથે લગ્ન કરી લેવા માંગતો હતો. દેખાવો દરમિયાન પોલીસ સાથેની અથડામણમાં તે ઘવાયો અને સીધો લારા પાસે પહોંચી ગયો. તેની પાસે છુપાવેલી એક રિવોલ્વર હતી. પાશાએ એ રિવોલ્વર છુપાવી દેવા માટે લારાને સુપરત કરી.

એક દિવસ વિક્ટર કોમારોવસ્કી લારાની માતાને એક સાંજની પાર્ટીમાં લઈ જવા માંગતો હતો. લારાની માતા અમાલિયાની તબિયત સારી ન હોવાથી એણે લારાને પાર્ટીમાં સાથે લઈ જવા કહ્યું. લારા પાર્ટીમાં ગઈ. મોસ્કોના શ્રીમંતોની વૈભવી પાર્ટી જોઈ લારા પાર્ટીથી અને વિક્ટર કોમારોવસ્કીથી ભારે પ્રભાવિત થઈ. વિક્ટર કોમારોવસ્કી લારાથી મોટી ઉંમરનો પ્રૌઢ હોવા છતાં લારાને પામવા માંગતો હતો. પાર્ટીમાંથી પાછા

આવતી વખતે મોસ્કોના રસ્તાઓ પર દોડતી ભવ્ય બગીમાં એણે પરાણે લારાને ચુંબન કર્યું. લારા હજુ નક્કી કરી શકતી નહોતી કે વિક્ટર કેવો માણસ છે. લારા તેની તરફ થોડી આકર્ષાઈ પણ ખરી, પણ તે હજુ તેના તાબે થઈ નહોતી.

એક દિવસ લારાની માતા અમાલિયાને ખબર પડી કે તેનો પ્રેમી વિક્ટર હવે પોતાની દીકરી લારા સાથે પણ સંબંધ ધરાવે છે. એણે ઝેર પી લીધું. એ વખતે વિક્ટરે એક ડોક્ટરને તાબડતોબ બોલાવ્યા. તે ફિઝિશિયનની સાથે તેના સહાયક તરીકે ડો. ઝિવાગોને પણ સાથે લેતા આવ્યા. બંનેએ મળીને લારાની માતાને બચાવી લીધી, પરંતુ ડોક્ટર ઝિવાગોએ વિક્ટર કોમારોવસ્કીની લારા પરની નજર ચૂપચાપ નિહાળી લીધી.

એક દિવસ વિક્ટર કોમારોવસ્કીએ લારાને મોસ્કોની એક ભવ્ય હોટલમાં રાતના સમયે ઉત્કૃષ્ટ ભોજન માટે નિમંત્રણ આપ્યું. કોમારોવસ્કીએ પહેલાંથી જ એક રૂમ બુક કરાવી રાખ્યો હતો. કોમારોવસ્કીએ વાઇનનો ઓર્ડર આપ્યો. બંને એકબીજાની સામે બેઠાં. કોમારોવસ્કીએ લારાને વાઇનનો ગ્લાસ આપ્યો. લારાએ વાઇન પીધો. વિક્ટર કોમારોવસ્કીએ લારાના ભીના હોઠ પર આંગળીઓ ફેરવી, પણ ગમે તે કારણસર તે હવે આગળ વધવા માંગતી નહોતી. એને ખબર હતી કે આ માણસને તેની મા સાથે પણ સંબંધ છે. તે ઊભી થઈ ગઈ અને હોટલના રૂમમાંથી બહાર નીકળવા બારણા પાસે ગઈ. વિક્ટર કોમારોવસ્કીએ તેને પકડી લીધી. લારાની ઇચ્છા વિરુદ્ધ તેણે જબરદસ્તી કરી અને લારા પર બળાત્કાર કર્યો અને લારાને ક્ષતવિક્ષત હાલતમાં છોડીને ચાલ્યો ગયો. લારાને આ ન ગમ્યું. તે અંદરથી અપમાનિત થઈ હતી. તે હવે વિક્ટર કોમારોવસ્કી સાથે બળાત્કારનો બદલો લેવા માંગતી હતી. લારા પાશા નામના ક્રાંતિકારી યુવાન સાથે લગ્ન કરવા માંગે છે, તે પણ કોમારોવસ્કીને ગમ્યું નહોતું.

એક દિવસ લારાએ તેના મિત્ર પાશાએ આપેલી રિવોલ્વર શોધી કાઢી. રાતનો સમય હતો. મોસ્કોમાં ભયંકર ઠંડી હતી. હળવી બરફવર્ષા થઈ રહી હતી. લારા રિવોલ્વર છુપાવીને કોમારોવસ્કીના ઘરે ગઈ. ખબર પડી કે કોમારોવસ્કી ક્રિસમસની પાર્ટીમાં ગયો છે. લારા પાર્ટીના સ્થળે જવા રવાના થઈ. બેન્ક્વેટ હોલની બહાર તેને તેનો મિત્ર પાશા મળ્યો, પણ લારા સંદિગ્ધ રીતે મૌન રહી અને પાર્ટીહોલમાં ગઈ. અંદર પાર્ટી ચાલતી હતી. પાશાએ આપેલી રિવોલ્વર છુપાવીને લારા એ પાર્ટીમાં પહોંચી ગઈ હતી અને અનેક લોકોની હાજરીમાં લારાએ વિક્ટર કોમારોવસ્કી પર ગોળી છોડી. વિક્ટર કોમારોવસ્કીનો હાથ ઘવાયો. એણે લારા સામે કોઈ પણ પગલું ન ભરવા હાજર સૌ કોઈને જણાવ્યું. એ વખતે ડો. ઝિવાગો અને તેની વાગ્દત્તા તોન્યા પણ પાર્ટીમાં હાજર હતાં. ડોક્ટર ઝિવાગોએ વિક્ટર કોમારોવસ્કીને સારવાર આપી અને પાટો બાંધી આપ્યો. એ જ રીતે લારા હવે સમજાઈ ગયું હતું કે વિક્ટર કોમારોવસ્કીએ જ તેની જિંદગી બરબાદ કરી નાખી છે, પરંતુ બીજી બાજુ વિક્ટરે તેની રાજકીય વગનો ઉપયોગ કરી લારા સામે કોઈ કાનૂની કાર્યવાહી થવા ન દીધી.

વિક્ટર કોમારોવસ્કીથી થાકી ગયેલી લારાએ હવે રશિયન ક્રાંતિકારી પાશા સાથે લગ્ન કરી લીધાં. તેનાથી તેને કાત્યા નામની એક દીકરી થઈ.

આ તરફ ડોક્ટર ઝિવાગોને ઉછેરનાર તેની પાલક માતાનું મૃત્યુ થયું. તે પછી ડોક્ટર યુરી ઝિવાગોએ તેની પાલક માતાની દીકરી તોન્યા સાથે લગ્ન કરી લીધું.

એ પછી પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું. રશિયન સામ્રાજ્યે જર્મની સાથે યુદ્ધ જાહેર કર્યું. લારા સાથે લગ્ન કરનાર પાશા આમ તો એક રેલવે કર્મચારી હતો અને બોલ્શેવિક સિમ્પેથાઇઝર હતો, પણ પાછળથી તે યુરલ્સની એક સ્કૂલમાં શિક્ષક બની ગયો. તે લારાને બહુ જ ચાહતો હતો, પણ તે લારાના પાશમાંથી છૂટવા પણ માંગતો હતો. લારાથી દૂર જવા માટે તે રશિયન ઇમ્પિરિયલ આર્મીમાં જોડાઈ ગયો. કેટલાક સમય બાદ લેફ. પાશા યુદ્ધ સમયગાળામાં ગુમ થઈ ગયેલો જાહેર કરાયો. હકીકતમાં તે ઓસ્ટો-હેંગેરિયન લશ્કર દ્વારા પકડાઈ ગયો હતો,પરંતુ એક દિવસ તે યુદ્ધના કેદીઓની જેલમાંથી છટકી ગયો અને રશિયાની નવી રેડ આર્મીમાં જોડાઈ ગયો. હવે તેણે પોતાનું નામ બદલી નાખ્યું. તે હવે જનરલ સ્ટ્રેલનિકોવ તરીકે જાણીતો બન્યો. એ પછી એણે પકડાયેલા અનેક સૈનિકો અને નાગરિકોની પણ હત્યા કરી દીધી.

પરંતુ લારા હજુ તેના પતિ પાશાને શોધી રહી હતી. તેને ખબર નહોતી કે તેનો પતિ હવે નામ બદલીને રશિયાની રેડ આર્મીમાં જનરલ બની ચૂક્યો છે. લારાએ પતિને શોધવા માટે જ યુદ્ધમાં ઘવાયેલા લોકો અને સૈનિકોની યુદ્ધછાવણીમાં નર્સ તરીકે કામ કરવા માંડયું. એ સમયગાળા દરમિયાન ડોક્ટર ઝિવાગો થકી તેની પત્ની તોન્યા પણ એક સંતાનની માતા બની ચૂકી હતી. તાજું જ બાળક જન્મ્યું હોવા છતાં ડોક્ટર ઝિવાગોને પણ યુદ્ધભૂમિની ફીલ્ડ હોસ્પિટલમાં ઘવાયેલાઓની સારવાર માટે મોકલી દેવામાં આવ્યો. સંજોગવશાત્ લારા પણ આ જ ફીલ્ડ હોસ્પિટલમાં નર્સ ઘવાયેલાઓની સારવાર કરતી હતી. બેઉ પોતપોતાનાં ઘર-પરિવારથી દૂર એક જુદા જ વાતાવરણમાં હતાં. બંને સાથે મળીને ઘવાયેલાઓની સારવાર કરવા લાગ્યાં. છ મહિના સુધી સાથે કામ કરતાં કરતાં ડોક્ટર ઝિવાગો અને લારા એકબીજાને ચાહવાં લાગ્યાં.

આ સમયગાળા દરમિયાન રશિયામાં ક્રાંતિકારી ફેરફારો થયા. વ્લાદિમીર લેનિન મોસ્કોમાં આવ્યા. આ તરફ યુદ્ધ શાંત થતાં લારા અને ડોક્ટર ઝિવાગોએ હવે પાછા ફરવાનું હતું. ડોક્ટર ઝિવાગો લારાને ચાહતો હોવા છતાં તે તેની પત્ની તોન્યાને પ્રેમ અને જવાબદારીની બાબતમાં કોઈ જ અન્યાય કરવા માંગતો નહોતો. લારા કોઈ ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં જઈ જીવન બસર કરવા માંગતી હતી. એ ચાલી ગઈ, પણ ડોક્ટર ઝિવાગો પ્રત્યેના એના પ્રેમને પોતાના હૃદયમાં સંઘરીને ચાલી ગઈ.

ડોક્ટર ઝિવાગો હવે મોસ્કો પાછો ફર્યો. મોસ્કોમાં બધું બદલાઈ ચૂક્યું હતું. ઝાર હવે જેલમાં હતો. લેનિનનું આગમન થઈ ચૂક્યું હતું. સામ્યવાદીઓએ ડોક્ટર ઝિવાગોના કાકાના વિશાળ નિવાસસ્થાનનો કબજો લઈ લીધો હતો. કમ્યુનિસ્ટોની બનેલી કમિટીએ ડોક્ટર ઝિવાગોને કહ્યું, “જ્યાં તેર પરિવાર રહી શકે છે ત્યાં એક જ કેમ?” ઝિવાગો, તોન્યા, તેના નાનકડા પુત્ર અને તેના કાકાને ઉપરના માળે એક જ રૂમ ફાળવી આપ્યો. બાકીના ખંડનો સામ્યવાદીઓએ કબજો લીધો. (ક્રમશઃ)

ધી કાઉન્ટ ઓફ મોન્ટેક્રિસ્ટો

‘ધીકાઉન્ટ ઓફ મોન્ટેક્રિસ્ટો’ એ ફ્રેન્ચ લેખક એલેકઝાન્ડર ડુમાએ લખેલી સાહસપૂર્ણ નવલકથા છે. આ નવલકથા લખવાનું કામ ઈ.સ. ૧૮૪૪માં પૂરું થયું હતું. કથાનો ફલક ફાન્સ, ઇટલીથી માંડીને મેડિટેરિયન સમુદ્રના એક ટાપુ સુધી વિસ્તરાયેલો છે.

આ કથાનો સમયગાળો ૧૮૨૫થી ૧૮૩૯ છે જ્યારે નેપોલિયન બોનાપાર્ટ દેશનિકાલ હતો અને પુનઃ સત્તામાં આવવા પ્રયાસ કરી રહ્યો હતો એ વખતે ફ્રાન્સમાં લુઇસ ફિલિપનું રાજ હતું. આ ઘટનાની શરૂઆત ૧૮૨૫થી શરૂ થાય છે. એડમન્ડ દાન્તે એક ખલાસી અને વેપારી હતો. એ વખતે એ એક વેપારી વહાણમાં મેર્સેલિ પાછો ફરી રહ્યો હતો. મેર્સેલિમાં રહેતી ર્મિસડીઝ નામની યુવતી સાથે તેની સગાઈ થઈ હતી. દરિયાની સફરમાંથી પાછા ફર્યા બાદ તરત જ તે ર્મિસડીઝ સાથે લગ્ન કરવા માગતો હતો, પરંતુ અચાનક જ દરિયામાં ભયંકર તોફાન સર્જાયું. જહાજનો કેપ્ટન લેક્લેર મધદરિયે અચાનક મૃત્યુ પામ્યો. લેક્લેર નેપોલિયનનો સમર્થક હતો. એણે મૃત્યુ પહેલાં એડમન્ડ દાન્તેને બે કામ સોંપ્યાં. એક પેકેટ એણે નેપોલિયનની સાથે જ એલ્બામાં દેશનિકાલ રહેલા માર્શલ બર્ટ્રાન્ડને આપવાનું હતું અને એક પત્ર એણે એબ્લાથી લઈ પેરિસમાં એક અજાણ્યા માણસને સુપરત કરવાનો હતો.

એડમન્ડ દાન્તે એ જહાજને સહીસલામત બંદર પર લઈ આવ્યો. તે હવે ર્મિસડીઝ સાથે જલદી લગ્ન કરી લેવા માંગતો હતો. અત્યંત નાજુક અને રૂપાળી ર્મિસડીઝનો કઝીન ફર્નાન્ડ મોન્ડેગો પણ ર્મિસડીઝને ચાહતો હતો. જોકે, ર્મિસડીઝ માત્ર ને માત્ર એડમન્ડ દાન્તેને જ ચાહતી હોઈ ફર્નાન્ડ મોન્ટેગો તેનાથી જલતો હતો. વળી ટૂંકા ગાળામાં જ એડમન્ડ દાન્તેને જહાજનું કેપ્ટનપદ મળતાં તેનો સાથીદાર ડેંગલર્સ પણ તેની ઈર્ષા કરતો હતો. આ બન્નેએ ભેગા મળી એક ષડ્યંત્ર રચ્યું.

જે સાંજે એડમન્ડ દાન્તે ર્મિસડીઝ સાથે લગ્ન કરવાનો હતો એ સાંજે જ દાન્તેના એ બંને પ્રતિસ્પર્ધીઓએ એક બનાવટી છટકું ગોઠવ્યું. એક અજાણ્યો કાગળ તેના દ્વારા કોઈને સુપરત કરવાનો છે તેવી યોજના ઘડી લગ્ન પહેલાં જ ફ્રાન્સના શાસકના સૈનિકોએ એડમન્ડ દાન્તેની ધરપકડ કરી. આરોપ એવો મૂકવામાં આવ્યો કે એડમન્ડ દાન્તે ફ્રાન્સના શાસકના વિરોધી નેપોલિયન બોનાપાર્ટનો માણસ છે અને રાષ્ટ્રવિરોધી પ્રવૃત્તિ કરી રહ્યો છે. હકીકતમાં એવું કંઈ જ નહોતું.

દાન્તેને કોર્ટ સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવ્યો. એ વખતે વિલફોર્ટ નામનો માણસ ક્રાઉન પ્રોસિક્યુટર હતો. જે પત્ર દાન્તે કોઈને સુપરત કરવા માંગતો હતો તે પત્ર ક્રાઉન પ્રોસિક્યુટરના પિતાને જ લખવામાં આવેલો હતો. પ્રોસિક્યુટરના પિતા નેપોલિયન બોનાપાર્ટના સમર્થક હતા. એલ્બાથી પોતાના પિતા પર આવેલા પત્રનો નાશ કરી ક્રાઉન પ્રોસિક્યુટર વિલફોર્ટે એડમન્ડ દાન્તેને કાયમ માટે ચૂપ કરી દેવા કોર્ટની કોઈ પણ કાર્યવાહી કર્યા વિના આજીવન કારાવાસની સજા કરી.

એડમન્ડ દાન્તેને દૂર દૂર દરિયાકિનારે એક નિર્જન વિસ્તારમાં ઊંચી પહાડી પર આવેલા પૌરાણિક કિલ્લાની જેલમાં પૂરી દેવાયો. અહીં પુરાયેલા કેદીઓએ અહીં જ જિંદગી પૂરી કરી દેવાની. એની તોતિંગ દીવાલોમાં પુરાયા પછી બહારની દુનિયા જિંદગીમાં કદી જોવા મળતી નહીં. આખી જિંદગી અંધારિયા ખંડમાં જ પસાર કરવાની. દીવાલની ઉપરના એક નાનકડા છિદ્રમાંથી થોડોક જ પ્રકાશ આવતો. કેદીઓને તેમના ખંડના મજબૂત બારણાની નીચેથી જ નિમ્ન કક્ષાનું જમવાનું ફેંકવામાં આવતું. પૂરાં છ વર્ષ સુધી તે જેલમાં રહીને હતાશ થઈ ગયો. એડમન્ડ દાન્તે હવે જેલમાં જ આપઘાત કરી લેવા માંગતો હતો, પરંતુ એક દિવસ તેના ખંડની બાજુના ખંડમાંથી કંઈક અવાજ આવ્યો. બાજુના અંધારિયા ખંડમાં એબી ફારિયા નામનો ખ્રિસ્તી પાદરી પણ કેદી હતો. તે વર્ષોથી તેના ખંડની અંદર એક સુરંગ ખોદી જેલમાંથી ભાગવાની યોજના બનાવી રહ્યો હતો. એક દિવસ એ બંને ખંડની વચ્ચેનો એક પથ્થર હટાવવામાં સફળ થયા અને હવે બંને કેદીઓ એકબીજાના સેલમાં જઈ શકતા હતા.

પાદરી શિક્ષિત હતો. તેણે એડમન્ડ દાન્તેને પણ એ જ સુરંગમાંથી બહાર નીકળવાની યોજનામાં સામેલ કર્યો. સુરંગ હજુ બહારની દુનિયા સુધી પહોંચી નહોતી. એ દરમિયાન પાદરીએ એડમન્ડ દાન્તેની જીવનકથા સાંભળી. પાદરીએ તેને વેપાર, વિજ્ઞાાન, સંસ્કૃતિ, રાજનીતિ અને ધર્મનું જ્ઞાાન આપ્યું. કિલ્લાની દીવાલો એટલી તો વિશાળ હતી કે સુરંગનું કામ પૂરું થતાં હજુ વર્ષો લાગે તેમ હતાં. અત્યાર સુધી એડમન્ડ દાન્તે પોતે કેમ જેલમાં હતો તે વાત હજુ તે સમજી શક્યો નહોતો. દાન્તેની વાત સાંભળ્યા બાદ પાદરીએ તેને સમજાવ્યું કે, “તને ખોટી રીતે જેલમાં પૂરવા માટે જહાજનો તારો ઈર્ષાળુ સાથી ડેંગલર્સ, તારી પ્રેયસીને ચાહતો ઈર્ષાળુ ફર્નાન્ડ મોન્ડેગો અને ક્રાઉન પ્રોસિક્યુટર વિલફોર્ટ જવાબદાર છે. તને જેલમાં પૂરવા માટે એ ત્રણેય પાસે અલગ અલગ અને આગવાં કારણો છે.”

પાદરી હવે એ કિલ્લામાં જ વૃદ્ધ થઈ ચૂક્યો હતો. એ સુરંગ ખોદી રહ્યો હતો, પરંતુ એને ખબર હતી કે મારું મૃત્યુ હવે ગમે ત્યારે આવી શકે છે. એ ખ્યાલથી એણે એડમન્ડ દાન્તેને કહ્યું, “જો એડમન્ડ! ફ્રાન્સ નજીકના દરિયામાં મોન્ટેક્રિસ્ટો નામનો એક ટાપુ છે. તે ટાપુની પાસે દરિયામાં મેં મોટી મોટી પેટીઓમાં હીરા-ઝવેરાત અને સોનાના સિક્કાઓ ભરેલો ખજાનો છુપાવી રાખ્યો છે. હું અહીં આ જેલમાં જ મરી જાઉં અને તું આ સુરંગ પૂરી થતાં બહાર નીકળવામાં સફળ થાય તો એ ખજાનો મેળવી લેજે. તું પેરિસનો ધનવાન માણસ બની જઈશ.”

એડમન્ડ દાન્તે પાદરીની વાત આશ્ચર્યથી સાંભળી રહ્યો. વૃદ્ધ પાદરીએ તેને પૂછયું. “એડમન્ડ, તું બહાર નીકળી એ ખજાનાનું શું કરીશ?”

એડમન્ડ દાન્તેએ કહ્યું, “મને જેલમાં મોકલનાર ત્રણેય જણ સામે હું બદલો લઈશ.”

પાદરીએ કહ્યું, “ના દાન્તે! મેં તને આપેલું જ્ઞાાન અને ભવિષ્યમાં તને મળનારો ખજાનો બદલો લેવા માટે નથી આપ્યાં. ભગવાન કહે છે કે બદલો લેવો એ મારું કામ છે.”

અને એક દિવસ એ અભેદ્ય કિલ્લામાં સુરંગ ખોદતાં ખોદતાં જ પાદરીનું જેલમાં મૃત્યુ થઈ ગયું. જેલના ગાર્ડ્સ પાદરીના સેલમાં નીચેથી રાતના જમવાની થાળી મૂકવા આવ્યા ત્યારે અંદરથી કોઈ અવાજ ન આવતાં તેમને શંકા ગઈ. સેલનું તોતિંગ દ્વાર ખોલ્યું. તેમણે જોયું તો પાદરીનું મૃત્યુ થઈ ચૂક્યું હતું. રાતનો સમય હોઈ સવારે પાદરીના મૃતદેહને ઊંચા ખડકો પરથી દરિયામાં ફેંકી દેવા માટે મૃતદેહને રાત્રે સેલમાં જ રાખવો એવો નિર્ણય લેવાયો. અહીં મૃત્યુ પામતા કેદીઓના મૃતદેહને આ રીતે દરિયામાં જ ફેંકી દેવાતા. જેલના બે કર્મચારીઓએ પાદરીના મૃતદેહને એક કોથળામાં સીવી લીધો અને સેલનું લોખંડી બારણું બંધ કરી દીધું.

બીજા દિવસે સવારે જેલના ગાર્ડ્સ પાદરીના સેલમાં આવ્યા. સેલની અંદર વીંટળાયેલા મૃતદેહવાળા કોથળાને બે કર્મચારીઓએ ઊંચક્યો અને ખૂબ જ ઊંચા ખડક પરથી સીવેલા કોથળાને ખૂબ નીચે ઘૂઘવતાં દરિયામાં ફેંકી દીધો. જેલના ગાર્ડ્સ જ્યારે એડમન્ડ દાન્તેના સેલમાં જમવાનું આપવા ગયા ત્યારે અંદરથી કોઈ પ્રતિભાવ ન આવતાં તેમણે એડમન્ડ દાન્તેના સેલનું લોખંડી બારણું ખોલ્યું. તેમણે જોયું તો એડમન્ડ દાન્તેના સેલમાં પાદરીનો મૃતદેહ પડેલો હતો.

તો એમણે જે કોથળો દરિયામાં ફેંક્યો તેમાં કોણ હતું? જેલના ગાર્ડ્સને ખ્યાલ આવી ગયો કે એડમન્ડ દાન્તે દીવાલના બાકોરામાંથી પાદરીના સેલમાં પ્રવેશ્યો હતો અને કોથળામાંથી પાદરીનો મૃતદેહ પોતાના સેલમાં મૂકી દઈ, તે જ કોથળામાં તે શબના સ્વરૂપે છુપાઈ ગયો હતો અને એણે જાતે જ કોથળો સીવી લીધો હતો. કિલ્લાની જેલના ગાર્ડ્સે જે કોથળો દરિયામાં ફેંકી દીધો તેમાં ખરેખર તો એડમન્ડ દાન્તે હતો. દરિયામાં પડતાં જ એડમન્ડ દાન્તે કોથળો ફાડીને બહાર આવ્યો અને જીવનમરણ વચ્ચે ઝોલાં ખાતો તે તણાવા લાગ્યો. તે બેહોશ થઈ ગયો. તે ભાનમાં આવ્યો ત્યારે કોઈ અજાણ્યા દરિયાકિનારે પડેલો હતો. તેની આસપાસ કેટલાક ખતરનાક માણસો ઊભેલા હતા. તેને ખબર પડી કે દરિયામાં તેને બચાવી લેનાર લોકોનું જહાજ દાણચોરોનું છે. તેની આસપાસ હવે ખૂંખાર દાણચોરો જ હતા. દાણચોરોએ એડમન્ડ દાન્તેને પોતાનો સાથી બનાવી દીધો. કેટલાક મહિનાઓ સુધી દાણચોરો સાથે કામ કર્યા બાદ દાણચોરોનું વહાણ મોન્ટેક્રિસ્ટો નામના એક ટાપુ પાસે લાંગર્યું. એડમન્ડ દાન્તેને પાદરીની વાત યાદ આવી ગઈ. પાદરીએ તેને કહ્યું હતું કે, મોન્ટેક્રિસ્ટો ટાપુ પાસે એક ચોક્કસ નિશાનીવાળી જગાએ દરિયામાં ખજાનો છુપાવેલો છે. એડમન્ડ દાન્તેએ શરીર પર બનાવટી ઇજાઓ ધારણ કરી દાણચોરોને સમજાવ્યું કે મને થોડો સમય આ ટાપુ પર રહેવા દો,પાછા જતી વખતે મને વહાણમાં સાથે લઈ જજો.”

દાણચોરો સંમત થયા.

એડમન્ડ દાન્તે તેના એક અશ્વેત સાથી સાથે વહાણમાંથી ઊતરી પડયો અને બીજા જ દિવસે પાદરીએ દર્શાવેલા ખડકો પાસે જઈ દરિયાની અંદર ડૂબકી મારી. પાદરીની વાત સાચી નીકળી. દરિયાની ભીતર અનેક પેટીઓ પડેલી હતી. તેમાં કલ્પી ન શકાય તેટલો ખજાનો હતો. એડમન્ડ દાન્તેએ એ ખજાનો કબજે કર્યો અને દાણચોરોનો સાથ છોડી એક વિશાળ દરિયાઈ જહાજ ખરીદ્યું. પ્રાપ્ત થયેલા અઢળક ધનથી તેણે મોન્ટેક્રિસ્ટો ટાપુ જ ખરીદી લીધો અને ટસ્કન સરકાર પાસેથી કાઉન્ટનું બિરુદ પણ મેળવી લીધું. દાન્તે તેના સાથી સાથે તેના દુશ્મનો સાથે બદલો લેવા તેના વતન મેર્સેલિ પહોંચ્યો. મેર્સેલિ પહોંચ્યા બાદ તેને ખબર પડી કે તેના પિતાનું ભૂખમરાને કારણે મૃત્યુ નીપજી ચૂક્યું છે. એ દુઃખી થઈ ગયો. તે જેલમાં હતો તે વખતે તેના

પરિવારને મદદ કરનાર તમામ વ્યક્તિઓને તેણે ખૂબ આર્થિક મદદ કરી. તે જ રીતે તેને જેલમાં મોકલનાર તેના ત્રણેય મિત્રો ખૂબ ધનવાન થઈ ચૂક્યા હતા. તેનો મૂળ માલિક મોરેલ દેવાદાર થઈ ચૂક્યો હતો. મોરેલ આપઘાત કરી દેવાની તૈયારીમાં હતો ત્યારે જ કોઈએ એનું બધું દેવું ભરી દીધું. એ મદદ કરનાર એડમન્ડ દાન્તે જ હતો. દાન્તેએ તેના મૂળ માલિક મોરેલ કે જેનું એક વહાણ દરિયામાં ગુમ થઈ ગયું હતું તેને ખાનગીમાં જ નવું વહાણ બાંધી આપ્યું. તેના મૂળ માલિકના જીવનમાં તેણે ખુશીઓ ભરી દીધી, પણ હજુ તેને જેલમાં ધકેલી દેનાર લોકો સાથે બદલો લેવાની આગ તેના હૈયામાં પ્રજ્વલિત હતી.

એડમન્ડ દાન્તેએ તપાસ કરીને શોધી કાઢયું કે, તેને જેલમાં મોકલનાર તેનો મિત્ર ફર્નાન્ડ મોન્ટેગો કાઉન્ટ દ મોર્સેફ બની ગયો હતો અને તેની પ્રેમિકા ર્મિસડીઝ સાથે પરણી ગયો હતો. વહાણમાં તેનો ભૂતપૂર્વ સાથી ડેંગલર્સ હવે બેરોન અને ધનવાન બેન્કર હતો. ક્રાઉન પ્રોસિક્યુટર વિલફોર્ટ હવે ઊંચા પદ પર હતો અને પેરિસમાં રહેતો હતો. એડમન્ડ દાન્તેએ એ ત્રણેય વ્યક્તિઓ સાથે બદલો લેવાની યોજના ઘડી કાઢી. દરિયામાંથી ધન મળ્યા બાદ તે અત્યંત તવંગર માણસ બની ગયો હતો. વળી ૧૪ વર્ષ જેલમાં રહ્યા બાદ તેનો ચહેરો બદલાઈ ગયો હતો. તેણે હવે મૂછો પણ રાખી હતી. તેની પાસે પેરિસમાં એક ભવ્ય વિલા હતો. નોકરચાકરો હતા. પેરિસના ધનવાનોને પોતાના ઘેર મિજબાની માટે બોલાવી તેણે પોતાની ઓળખ ‘ધી કાઉન્ટ ઓફ મોન્ટેક્રિસ્ટો’ તરીકે આપી. પેરિસનો ભદ્ર સમાજ પણ તેની વૈભવી જિંદગી જોઈ પ્રભાવિત થઈ ગયો.

એક દિવસ તેના શત્રુ ફર્નાન્ડ અને ર્મિસડીઝથી થયેલા પુત્રનું અપહરણ થઈ ગયું. એડમન્ડ દાન્તેએ ફર્નાન્ડના પુત્રને છોડાવ્યો. આખાયે શહેરમાં વાત પ્રસરી ગઈ. ફર્નાન્ડના પુત્રએ પોતાના ઘરે આવવા એડમન્ડ દાન્તેને ઉર્ફે કાઉન્ટ ઓફ મોન્ટેક્રિસ્ટોેને આમંત્રણ આપ્યું. પેરિસના ઉન્નત વર્ગના લોકો પણ હવે કાઉન્ટ ઓફ મોન્ટેક્રિસ્ટોની મૈત્રી ઝંખતા હતા. આમંત્રણ મુજબ એડમન્ડ દાન્તે ઉર્ફે કાઉન્ટ ઓફ મોન્ટેક્રિસ્ટો ફર્નાન્ડના ઘરે પહોંચ્યો. દાન્તેની પૂર્વ વાગ્દત્તા ર્મિસડીઝ હવે ફર્નાન્ડની પત્ની હતી. ર્મિસડીઝ એડમન્ડ દાન્તેને ઓળખી ગઈ. તે દાન્તેને જોઈ ચોંકી ગઈ. બીજાઓની ગેરહાજરીમાં તેણે પૂછયું. “તું એડમન્ડ દાન્તે જ છે? મને તો તું મૃત્યુ પામ્યો છે તેવા સમાચાર આપી તારા મૃત્યુનું ર્સિટફિકેટ બતાવવામાં આવ્યું હતું. તે પછી જ હું ફર્નાન્ડને પરણી.”

એડમન્ડ દાન્તેને ખ્યાલ આવી ગયો કે તેના મૃત્યુનું બનાવટી પ્રમાણપત્ર તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. એડમન્ડ દાન્તેએ સહુથી પહેલાં ડેંગલર્સને ખોટાં મૂડીરોકાણો કરાવી દેવાદાર બનાવી દીધો. ખોટી રીતે જેલમાં મોકલવાની સજા કરનાર ક્રાઉન વિલફોર્ટના ભૂતકાળના એક ગુનાનું પ્રકરણ ખોલી તેને જેલભેગો કરાવી દીધો. છેલ્લે પોતાની સામે ખોટા દેશદ્રોહનો કેસ ઊભો કરવાનું ષડ્યંત્ર રચનાર ફર્નાન્ડ મોન્ટેગોનું જીવન પણ ધ્વસ્ત કરી દીધું. દરેકના જીવનની ભૂતકાળની ઘટનાના સહારે જ એણે ત્રણેય દુશ્મનોને વીણીવીણીને સાફ કરી નાખ્યા. એ બધાંને હવે જ ખ્યાલ આવ્યો કે, કાઉન્ટ ઓફ મોન્ટેક્રિસ્ટો બીજો કોઈ જ નહીં પણ એડમન્ડ દાન્તે જ છે. ર્મિસડીઝે દાન્તેને વિનંતી કરી કે, “મહેરબાની કરી તમે મારા પુત્રને આ બદલાથી મુક્ત રાખો.” ર્મિસડીઝે તેના પુત્ર આલ્બર્ટને બધી સાચી કહાણી કહી દીધી. ફર્નાન્ડે આપઘાત કરી લીધો. એ પછી એડમન્ડ દાન્તે તેની બધી જ સંપત્તિ તેના શુભેચ્છક પરિવારને સોંપી કોઈ અજાણ્યા સ્થળે નવું જ જીવન શરૂ કરવા ચાલ્યો ગયો.

એલેકઝાન્ડર ડુમાની આ નવલકથા ફ્રાન્સથી પ્રગટ થતાં ‘ર્ત્નેહિટ્વઙ્મ ઙ્ઘીજ ડ્ઢીહ્વટ્વંજ’ નામના સામયિકમાં ૨૫ ભાગમાં ફ્રેન્ચ ભાષામાં પ્રગટ થઈ હતી. તા. ૨૮ ઓગસ્ટ, ૧૮૪૪થી તા. ૧૫ જાન્યુઆરી, ૧૮૪૬ દરમિયાન આ કથા પ્રગટ થતી રહી હતી. ૧૯મી સદીની આ ક્લાસિક નવલકથાનું અંગ્રેજી ભાષાંતર ૧૮૪૬માં પ્રગટ થયું હતું. આ પુસ્તકે અમેરિકન લેખક લ્યૂ વોલેસને ‘બેનહર’ લખવા પ્રેરિત કર્યા હતા. આજે પણ આ નવલકથા એક ક્લાસિક સાહિત્યકૃતિ ગણાય છે. એલેકઝાન્ડર ડુમાએ ‘ધી કાઉન્ટ ઓફ મોન્ટેક્રિસ્ટો’ઉપરાંત ‘ધી થ્રી મસ્કેટીયર્સ’ નવલકથા પણ લખી છે. આવી ક્લાસિક નવલકથા લખનાર એલેકઝાન્ડર ડુમાએ ૩૪ વર્ષની વયે જ લખવાની શરૂઆત કરીને ર્કીિત હાંસલ કરી હતી. આ આખીયે નવલકથા વાંચ્યા બાદ વાચક તેમાંથી એક જ સંદેશો પ્રાપ્ત કરે છેઃ‘All human wisdom is contained in two words: Wait and Hope.’

એલેકઝાન્ડર ડુમાએ ‘ધી કાઉન્ટ ઓફ મોન્ટેક્રિસ્ટો લખવાની પ્રેરણા ફ્રેન્ચ પોલીસ આર્કાઈવીસ જેમ્સ પ્યુચેટના પુસ્તકમાંથી લીધી હતી, જેમાં ૧૮૦૭માં નીમ્સમાં રહેતાં એક ગરીબ માણસ અને એક શ્રીમંત પરિવારની યુવતી વચ્ચે ખલનાયકનો રોલ ભજવનાર ત્રણ ઈર્ષાળુ દુશ્મનોની કથા છે. તેમાં ગરીબ યુવાનને ઇંગ્લેન્ડના જાસૂસ ગણી એક ઇટાલિયન શ્રીમંતના ઘરે તેને નોકર બનાવી દેવાયો હતો અને ધનવાન ઇટાલિયન મૃત્યુ પામતી વખતે તેણે બધી જ સંપત્તિ તેના નોકરને નામે કરી દીધી હતી. એ પછી એણે બધાંની સાથે બદલો લીધો હતો.  

www.devendrapatel.in

Page 2 of 2

Powered by WordPress & Theme by Anders Norén