બાદશાહ જહાંગીરના શાસનકાળમાં દિલ્હીમાં એક મીના બજાર હતું. મોગલ સરદારોની ઔરતો અહીં ખરીદી કરવા આવતી. અહીં મુમતાઝ જેમિનીની પણ એક ભવ્ય દુકાન હતી. મુમતાઝ બેહદ સુંદર હતી. એક દિવસ શાહજાદા શાહજહાં ફરતાં ફરતાં મીના બજાર તરફ ગયા. તેમની નજર મુમતાઝ તરફ પડી. મુમતાઝનું બધું જ ઝવેરાત વેચાઇ ગયું હતું. માત્ર એક હીરો વધ્યો હતો. રાજકુમાર શાહજહાંએ હીરાની કિંમત પૂછી. મુમતાઝે કહ્યું : ‘એક લાખ રૂપિયા’

શાહજહાંએ હીરો ખરીદી લઇ લાખ રૂપિયા ચૂકવી દીધા. રાજકુમાર મહેલમાં પાછા આવ્યા પણ તેમની નજર સમક્ષથી મુમતાઝનું સૌંદર્ય હટતું નહોતું. એક દિવસ તેમણે પોતાની મુરાદ પૂરી કરી લીધી. બડી શાન-શૌકતથી મુમતાઝ સાથે શાદી કરી લીધી. મુમતાઝને સામ્રાજ્ઞા પદ આપ્યું. શાહજહાં મુમતાઝને બેહદ ચાહતા હોઇ તેમણે તેમના હારેમમાં બીજી એક પણ સ્ત્રી રાખી નહીં. બદલામાં મુમતાઝે પણ શાહજહાંને અનહદ પ્રેમ આપ્યો. ટૂંક સમયમાં મુમતાજ સમગ્ર રાજ્યમાં સર્વપ્રિય બની ગઇ. મુમતાઝને શાસન કરવાની ઇચ્છા નહોતી. તે ફક્ત તેના સ્વામીની એકમાત્ર અધિકારીણી બનીને રહેવા માંગતી હતી.

સમય વીતતો ગયો.

મુમતાજ કેટલાંક બાળકોની મા બની, પણ તેનું સૌંદર્ય એવું ને એવું જ જળવાઇ રહ્યું. હા, તેની છેલ્લી પ્રસૂતિ વખતે તેને અસ્વસ્થતાનો આભાસ થયો. તે કોઇ આવી રહેલા ખતરાથી ભયભીત થવા લાગી હતી.

એક સાંજે મુમતાઝ અને શાહજહાં બગીચામાં ફરી રહ્યાં હતાં. મુમતાઝ અચાનક એક સ્થાન પર બેસી ગઇ. શાહજહાંએ જોયું તો મુમતાઝના કપાળ પર પ્રસ્વેદ બિન્દુ હતાં. શાહજહાંએ પૂછયું : “પ્યારી મુમતાઝ, તુમ્હે ક્યા હો ગયા?’

મુમતાજ બોલીઃ “કુછ નહીં, જહાંપનાહ. મૈં ઉસ પક્ષી યુગલ કો દેખ રહી હું. ઐસા માલુમ હોતા હૈં કિ વહ એક દૂસરે કો બેહદ પ્યાર કરતે હૈં.”

શાહજહાં મુમતાઝના ભીતરનો ભાવ સમજી ગયા. તેમણે મુમતાઝના કપાળ પરના પ્રસ્વેદ બિન્દુને લૂછી નાખ્યું: “ક્યા સોચ રહી હો, મુમતાઝ?”

મુમતાઝ બોલીઃ “જહાંપનાહ મેં સોચ રહીથી કિ, ઉનકા યે પ્યાર અમર હો સકતા હૈં?”

“ક્યોં નહીં?” શાહજહાંએ કહ્યું : “યદી યે એક દૂસરે કે પ્રતિ સચ્ચે ઔર વફાદાર રહે તો ઉનકા પ્યાર જરૂર અમર હોગા.”

“અગર કોઇ મુસીબત આઇ તો?”
શાહજહાંએ કહ્યું : “તુમ્હારી તબિયત તો ઠીક હૈં ન?”

“હા, મેરી તબિયત ઠીક હૈ. લેકિન મેં સોચ રહી થી કી દુનિયા કી હર ચીજ નષ્ઠ હોને વાલી હૈ. ક્યા પ્યાર મોહબ્બત ભી?”

“યે તો સંસાર કા નિયમ હૈં. લેકિન યે સબ બાત મત સોચો. તુમ્હે આરામ કી જરૂર હૈ : શાહજહાંએ કહ્યું, અને બેગમને મહેલના કમરામાં લઇ ગયા.

કેટલાક દિવસો વીત્યા.

મુમતાઝ ફરી કમજોરી મહેસુસ કરવા લાગી. શાહજહાં મુમતાઝનો બહુજ ખ્યાલ રાખતા હતા. મુમતાઝના આરામ માટે બધી જ સુવિધાઓ તેમણે ઉપલબ્ધ કરાવી હતી. મુમતાઝ હવે બીમાર છે તેનો તેમને ખ્યાલ આવી ગયો હતો.

એક રાત્રે મુમતાઝને આવી રહેલી કોઇ દુર્ઘટનાનો વિચિત્ર આભાસ થયો. તેને લાગ્યું કે હવે તે ઝાઝું જીવશે નહીં. એ રાત્રે તેને ઊંઘ આવતી નહોતી. રાતે તે કરવટ બદલતી રહી. ના રહેવાતાં તેણે શાહજહાંને ઉઠાડયા. શાહજહાંએ પૂછયું: “ક્યા બાત હૈં, મુમતાઝ?”

મુમતાઝે કહ્યું: “મેરે માલિક આપને મુઝે બેહદ પ્યાર દીયા હૈં. સભી સુવિધાઓ દી હૈં, લૈકિન મુઝે લગતા હૈં કિ, ઇસ સમય મૈં બચુંગી નહીં.”

“ઐસા મત સોચો, મુમતાઝ. હિંમત રખ્ખોઃ” બાદશાહે કહ્યું.

મુમતાઝ થોડીવાર માટે શાંત થઇ ગઇ. પણ ભીતરના દર્દને તે સહન કરી શકતી નહોતી. તે ધીમેથી બોલીઃ “મેરે માલિક, અબ મૌત મેરે સામને ખડી હૈં, કિન્તુ ઇસકે પહેલે મેં દમ તોડું મેરી દો ઇચ્છાએ હૈં, ક્યા આપ પુરી કર સકોગે?”

“મેં વાદા કરતા હું, તુમ્હારી હર ઇચ્છા પુરી હોગી.” બાદશાહે કહ્યું.

મુમતાઝ બોલી : ‘તો વાદા કરો કિ મેરી મોત કે બાદ આપ કિસીસે શાદી નહીં કરોગે, ક્યોકિ મૈં નહી ચાહતી કી કોઈ દૂસરી સ્ત્રી આપ કે પ્યાર કી હકદાર બને.’
“ઔર દૂસરી ઇચ્છા ક્યા હૈ?” બાદશાહે પૂછયું.

મુમતાઝ બોલી : “ઔર વાદા કરો કિ મેરી કબ્ર પર ઐસા સ્મારક બનવાએગે જો દુનિયામેં અપને ઢંગ કા એક હી હોગા, તાકિ મેરા નામ અમર રહે.”

શાહજહાંએ ભીની આંખે હા પાડીઃ “મૈં તુમ્હારી દોનો ઇચ્છા પૂરી કરુંગા.”

થોડા જ વખતમાં પ્રસૂતા મુમતાઝે બાળકને જન્મ આપતી વખતે જ દમ તોડી દીધો. મુમતાઝના મૃત્યુથી શાહજહાં વિચલીત થઇ ગયા. દુઃખી દુઃખી થઇ ગયા. કહેવાય છે કે કેટલાયે દિવસો સુધી તેઓ મહેલમાં રડતા રહ્યાં. કેટલાયે દિવસો સુધી તેઓ મહેલની બહાર નીકળ્યા નહીં, પણ તેમને અચાનક મુમતાઝને આપેલા વચનો યાદ આવ્યાં. હવે તેઓ મુમતાઝની છેલ્લી ઇચ્છાઓ પૂરી કરવા ફરી સ્વસ્થ અને કટીબદ્ધ બન્યા.

મુમતાઝના મૃત્યુ બાદ શાહી દરબારીઓએ શાહજહાંને ફરી લગ્ન કરવા દબાણ કર્યું. એ બધાના દબાણ પાછળ તેમની રાજનૈતિક ઇચ્છાઓ હતી. કોઇ બાદશાહને ખુશ કરવા માંગતા હતા તો કોઇ સગા થવા માંગતા હતા.બધાને શાહજહાંએ એક જ જવાબ આપ્યોઃ “જેસે મનુષ્ય કે લિયે એક હી પરવરદીગાર હૈ, એક હી સુરજ હૈં એક હી ચાંદ હૈં, વૈસે સચ્ચી મહોબ્બત ભી એક હીં સે હોતી હૈં.”

એક દિવસ શાહજહાંએ શાહી દરબારમાં બધાં અમીર ઉમરાવો અને દરબારીઓને બોલાવી બેગમ મુમતાઝની આખરી ઇચ્છાઓની વાત પ્રગટ કરી. બાદશાહની મક્કમતા આગળ હવે તેમને ફરી શાદી કરવાના બધા જ પ્રસ્તાવો ઠુકરાવી દેવામાં આવ્યા અને મુમતાઝની ઇચ્છા અનુસાર મુમતાઝની કબર પર સંગે મરમરનું સ્મારક બનાવવા હુકમ કર્યો. બાદશાહની ઇચ્છા અનુસાર યમુના નદીનાં કિનારે વિશ્વનું અદ્વિતીય સ્મારક બનાવવાનું કામ શરૂ થયું. વર્ષો સુધી એ કામ ચાલ્યું. અને તેને મુમતાઝના નામ સાથે જોડી “મુમતાઝ મહાલ” નામ આપવામાં આવ્યું જેને દુનિયા આજે તાજમહાલના નામે ઓળખે છે. વિશ્વના કોઇ પ્રેમીએ તેની પ્રેયસી કે પત્ની માટે આવું ભવ્ય સ્મારક બનાવ્યું નથી. ઇજિપ્તમાં પીરામિડો બન્યા પરંતુ તેમાં ઇજિપ્તના રાજાઓએ ફરી જન્મ વખતે બધી સુખ-સગવડો મળે તે માટે પોતાના જ શબ અંદર મૂકી પીરામિડો સીલ કરાવ્યા. તેમાં પ્રેમ કે મહોબ્બતના ભાવ નહોતા. આજે દુનિયાભરના લોકો તાજમહાલ જોવા આવે છે અને શાહજહાં તથા મુમતાઝના અદ્વિતીય પ્રેમને યાદ કરે છે. તાજમહાલની સુંદરતા તેના સંગેમરમરથી બનેલા અદ્ભુત ઢાંચાના કારણે નહીં પણ એક બાદશાહે તેની બેગમને કરેલા સાચુકલા પ્રેમના કારણે જ જગપ્રસિદ્ધ છે તાજમહાલની કહાણી માત્ર ઇમારતની સુંદરતાની જ નહીં પણ એક બેગમ અને તેના બાદશાહના જીવન સૌંદર્યની કહાણી છે.

તાજેતરમાં જ ગયેલા ‘વેલેન્ટાઇન ડે’ નિમિત્તે એક ઐતિહાસિક પણ ક્લાસિક લવસ્ટોરી પ્રસ્તુત છે.

– દેવેન્દ્ર પટેલ
www.devendrapatel.in