આજે તા. ૮ જૂન, ૨૦૧૫.

આજથી બરાબર ૪૩ વર્ષ પૂર્વે એટલે કે તા. ૮ જૂન, ૧૯૭૨ના રોજ આ વિશ્વ પ્રસિદ્ધ તસવીર લેવામાં આવી હતી. ૨૦મી સદીની આ સહુથી વધુ જાણીતી અને યુદ્ધનો ઈતિહાસ બદલી દેનાર તસવીર ગણવામાં આવે છે. આ તસવીર વિયેતનામની પૃષ્ઠભૂમિમાં લેવામાં આવી હતી.આ તસવીર ક્લિક કરનાર ફોટોગ્રાફરને પત્રકારત્વના જગતનું શ્રેષ્ઠ પુલિત્ઝર પ્રાઈઝ પણ મળ્યું. એ વખતે ઉત્તર વિયેતનામ અને દક્ષિણ વિયેતનામ વચ્ચે લોહિયાળ યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું હતું. આ યુદ્ધમાં અમેરિકા ખલનાયક હતું. અમેરિકાના સૈનિકો આ યુદ્ધમાં ભૂંડો રોલ ભજવતા હતા. અમેરિકન સૈનિકો વિયેતનામની સ્ત્રીઓ પર બળાત્કાર પણ ગુજારતા હતા. આ યુદ્ધમાં અમેરિકન શસ્ત્રો અને દારૂગોળો જ વપરાતા હતા. લાખો નિર્દોષ નાગરિકો મૃત્યુ પામતા હતા.

વાત હવે આ ચોંકાવનારી તસવીરની. તા. ૮ જૂન, ૧૯૭૨ના દિવસની વાત છે. દક્ષિણ વિયેતનામમાં ટ્રેંગબેંગ નામનું એક ગામ આવેલું છે. રોજેરોજ આ ગામ પર યુદ્ધ વિમાનો ઉડીને બોમ્બ ફેંકતા હતા. એ વખતે પ્રતિબંધિત હોવા છતાં નેપામ બોમ્બ ફેંકવામાં આવતા હતા. નેપામ બોમ્બ ચારે તરફ ભયાનક આગ લગાવી દેનારો બોમ્બ છે. આ ગામનો કબજો ઉત્તર વિયેતનામના લશ્કરે લઈ લીધો હતો. દક્ષિણ વિયેતનામના યુદ્ધ વિમાનો તે ગામનો કબજો પાછો લેવા માગતા હતા.

ગામમાં નવ વર્ષની કિમ ફૂક નામની એક બાળકી પણ એના માતા-પિતા સાથે રહેતી હતી. ગામમાં એક મંદિર હતું. બોમ્બમારાથી બચવા કિમ ફૂક તેનાં પરિવારે આ મંદિરમાં આશ્રય લીધો હતો. ગામનો કબજો લેનાર સૈનિકો પણ તેમાં હતા. એવામાં મંદિરના પાછળના ભાગમાં યુદ્ધ વિમાનોેએ નેપામ બોમ્બ ઝીંકી દીધો. બોમ્બ ધડાકાથી પાછળ કાળા વાદળો છવાઈ ગયા. હકીકતમાં દક્ષિણ વિયેતનામના વિમાન પાઈલટની એ ભૂલ હતી અને ભૂલથી જ એણે સૈનિકોની છાવણીના બદલે માનવવસ્તી પર બોમ્બ ઝીંકી દીધો. એ બોમ્બમારામાં નાનકડી કિમ ફૂકના બે પિત્રાઈ ભાઈ માર્યા ગયા. નવ વર્ષની કિમ ફૂકને પણ ઈજા પામી. તે શરીરના અનેક ભાગોમાં દાઝી ગઈ. કપડાં સળગતાં હોઈ તેણે પોતાના વસ્ત્રો કાઢી નાખ્યા અને નિર્વસ્ત્ર થઈ જીવ બચાવવા બીજા બાળકો સાથે દોડવા લાગી.

એ વખતે એસોસિયેટેડ પ્રેસનો એક ફોટોગ્રાફર યુદ્ધનું કવરેજ કરી રહ્યો હતો એનું નામ નીક ઉત. તેણે જોયું તો એક નાનકડી બાળકી વસ્ત્રવિહિન દશામાં રડતી રડતી પોતાની તરફ દોડી રહી છે એણે એ તસવીર ક્લિક કરી લીધી.

એ બાળકી ચીસો પાડતી હતીઃ ‘આઈ એમ ડાઈંગ… આઈ એમ ડાઈંગ, મને પાણી આપો. પાણી આપો.’

ફોટોગ્રાફર નીક ઉત દોડયો અને ક્યાંકથી પાણી લઈ આવ્યો અને દાઝી ગયેલી બાળકીના શરીર પર પાણી રેડયું. તસવીરકાર એ દૃશ્યથી એટલો તો હતપ્રભ થઈ ગયો હતો કે એ બોલ્યો : ‘હવેે મારે વધુ તસવીરો લેવી નથી?’

એ વખતે એસોસિયેટેડ પ્રેસનાં તસવીરકારે નીક ઉત માત્ર ૨૧ વર્ષનો હતો. એણે એ બાળકીને તથા બીજા ઘવાયેલાઓને હોસ્પિટલમાં દાખલ કર્યા. અલબત્ત નીક ઉતને એ વખતે ખબર નહોતી કે તેની એક તસવીર આખા વિશ્વને ચોંકાવી દેશે. ખાસ કરીને અમેરિકાને.

એસોસિએટેડ પ્રેસે આ તસવીર અમેરિકાના જાણીતા અખબાર ‘ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ’ને મોકલી. ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સના તંત્રીઓ તસવીરમાં બાળકી નગ્ન દેખાતી હોઈ સહુથી પહેલાં તો આ તસવીર અખબારમાં મૂકતાં ખચકાતાં હતા. પરંતુ આ તસવીર યુદ્ધની ભયાનક્તા દર્શાવાતી હોવાથી તેમણે છેવટે એ તસ્વીર પ્રગટ કરવા નિર્ણય કર્યો. નવ વર્ષની કિમ ફૂકની વસ્ત્રવિહિન દશામાં દોડતી આ તસવીર ‘ન્યૂયોર્ક ટાઈમ્સ’ના પહેલા પાને પ્રગટ થઈ. આખું વિશ્વ સ્તબ્ધ થઈ ગયું. અમેરિકન સરકાર શરમાઈ ગઈ. એ વખતે અમેરિકાના પ્રેસિડેન્ટ તરીકે રિચાર્ડ નિકસન હતા. તેમણે તો આ તસવીર સાચી છે કે કેમ તેવી શંકા વ્યક્ત કરી પરંતુ તસવીર એટલી જ સત્ય હતી જેટલું વિયેતનામ યુદ્ધ. આ તસવીર પ્રગટ થયા બાદ આખા વિશ્વનું અમેરિકા પર દબાણ વધ્યું અને યુદ્ધનો લગભગ અંત આવી ગયો.

નીક ઉતની આ તસવીરના કારણે તેમને ૧૯૭૨ની વિશ્વનો શ્રેષ્ઠ પત્રકારત્વની તસવીર ગણી નીક ઉતને પુલિત્ઝર પ્રાઈઝ મળ્યું.

એ પછી નાનકડી કિમ ફૂક ‘નેપામ ગર્લ’ તરીકે આખા વિશ્વમાં જાણીતી બની ગઈ. કારણ કે તે પછી એ તસવીર આખા વિશ્વના તમામ પ્રમુખ અખબારો અને મેગઝિનમાં પ્રગટ થઈ. આ તસવીરના કારણે જ યુદ્ધની ભયાનક્તાનો લોકોને અહેસાસ થયો.

કિમ ફૂકની એે તસવીર લીધા બાદ ફોટોગ્રાફર નીક ઉત જ કિમ અને બીજાં બાળકોને સાઈગોનની બાર્સ્કી હોસ્પિટલમાં સારવાર માટે લઈ ગયો હતો. કિમના શરીરનો ૩૦ ટકા હિસ્સો દાઝી ગયો હતો. ડોક્ટરોને આશા નહોતી કે તે બચશે. નાનકડી બાળકીને ૧૪ માસ હોસ્પિટલમાં રહેવું પડયું. તેની પર ૧૭ વખત શસ્ત્રક્રિયા કરવી પડી. તેના શરીર પર સ્કીન ટ્રાન્સપ્લાન્ટની શસ્ત્રક્રિયા પણ થઈ. સ્કીન ટ્રાન્સપ્લાન્ટ ફિનલેન્ડના ડો. આર્નેરિન્તાલાએ કર્યું અને એક દિવસ તે સાજી થઈને ઘેર ગઈ. એ પછી ફોટોગ્રાફર નીક ઉત નિયમિત રીતે તેની ફોટોસ્ટોરીના સંવેદનશીલપાત્ર એવી કિમની મુલાકાત લેતો રહ્યો.

ઉપર તસવીરમાં દેખાતી એ ભયભીત બાળકી આજે હયાત છે એ તસવીરે કિમ અને તસવીરકાર નીક બેઉની જિંદગી બદલી નાંખી હતી. એ જેમ જેમ મોટી થતી ગઈ તેમ તેમ તે પોતાની એ નગ્ન તસવીર જોઈ ક્ષોભ અનુભવવા લાગી હતી પરંતુ સમય જતાં એણે એ તસવીરને જ યુદ્ધ વિરોધી સંદેશ માટેનું એક નિમિત્ત અને મિશન બનાવી દીધું. કિમ ફૂક કહે છેઃ ‘મેં જે વ્યથા સહન કરી છે તેવી જ વ્યથા દુનિયાભરના યુદ્ધગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં અનેક લોકો ભોગવી રહ્યા છે. મારી એ વ્યથાની તસવીર દ્વારા હું એ બધાંને મદદ કરવા માગુ છું!

અલબત્ત, એ પછી પણ કિમ ફૂકના જીવનમાં નાટયાત્મક ઘટનાઓ ઘટી, એ તસવીર પ્રગટ થયા બાદ કિમ તો એના ગામમાં બાળકી બની રહેવા માગતી હતી પણ વિશ્વભરના તસવીરકારો, પત્રકારો તેમની મુલાકાત લેતા રહ્યા. તા.૩૦મી એપ્રિલ ૧૯૭૫ના રોજ ઉત્તર કોરિયાના સૈન્યે દક્ષિણ કોરિયાના એ ભાગોનો કબજો લઈ લીધો. કિમ હજુ પેઈન કિલર્સ લઈને જીવતી હતી. તેને ડોક્ટર બનવું હતું. પણ નવા કોમ્યુનિસ્ટ લીડરને કિમ ‘નેપામ ગર્લ’ તરીકે દુશ્મનોના પ્રચારનું સાધન બની જાય તે પસંદ નહોતું. તેને કોલેજમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવી. તે ફરી તેના ગામ ગઈ. વિદેશી પત્રકારોને મળવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો. કોઈ મળે તો તેણે શું બોલવું તે કમ્યુનિસ્ટ સરકાર નક્કી કરતી. તે હસતી રહી. એનો રોલ ભજવતી રહી.

એક દિવસ લાઈબ્રેરીમાં તેની નજર બાઈબલ પર પડી. તેને એમાં શ્રદ્ધા બેસી. જે તસવીરથી તે વ્યથા અનુભવતી હતી તે તસવીરેે જ તેને એક નવી તક પૂરી પાડી. વિદેશી પત્રકારો સાથે ૧૯૮૨માં તે તબીબી સારવાર માટે પશ્ચિમ જર્મની ગઈ. પાછળથી વિયેતનામના વડા પ્રધાનને પણ કિમની સ્ટોરીથી અનુકંપા થઈ. તેમણે ક્યૂબામાં કિમને ભણવાની સગવડ કરી આપી. ફોટોગ્રાફર નીક ઉત કે જે એસોસિયેટેડ પ્રેસ માટે હજુ લોસ એન્જેલસમાં કામ કરતો હતો તે ૧૯૮૯માં કિમને મળવા ક્યૂબા ગયો પણ તે બંનેને એકલાં મળવાની તક ના મળી. કિમને હજુ નીકની મદદની જરૂર હતી.

કિમ જ્યારે સ્કૂલમાં ભણતી હતી ત્યારે તે વિયેતનામના એક યુવાનના પરિચયમાં આવી હતી. કિમને તેના દાઝી ગયેલા શરીર અને તેના ડાઘના કારણે તેની સાથે કોઈ પરણશે તેવી આશા નહોતી. પરંતુ તેનો બચપણનો દોસ્ત બુઈ હયૂ તોઓન તેની સાથે પરણવા તૈયાર થયો. ૧૯૯૨માં બેઉ પરણી ગયા. હનીમૂન માટે તેઓ મોસ્કો ગયા. તેઓ મોસ્કોથી ક્યૂબા પાછા ફરી રહ્યા હતા પરંતુ વિમાન કેનેડા બળતણ લેવા ઊભું રહ્યું ત્યારે ક્યૂબા જતા વિમાનમાં પાછાં બેઠા જ નહીં તેઓ ફરી કોઈ કમ્યુનિસ્ટ કન્ટ્રીમાં પાછા જવા માગતા જ નહોતા. હવે તેઓ કેનેડામાં જ રોકાઈ ગયા. કિમ હવે મુક્ત હતી.

તસવીરકાર નીક ઉતે ફરી કિમનોે સંપર્ક કરી તેની સ્ટોરી આખા વિશ્વને કહેવા સૂચન કર્યું. પરંતુ તે હવે તેના પતિ સાથે નોર્મલ લાઈફ જીવવા માગતી હતી. પરંતુ મીડિયાએ શોધી કાઢયું કે જગપ્રસિદ્ધ નેપામ ગર્લ હવે એક યુવતી તરીકે કેનેડાના ટોરેન્ટોમાં રહે છે. પત્રકારો તેને મળવા લાગ્યા. કિમે હવે તેની સ્ટોરી દુનિયાને કહેવા નિર્ણય કર્યો. ૧૯૯૯માં એક પુસ્તક બહાર પડયું. તે પછી દસ્તાવેજી ફિલ્મ પણ બની.

 એ પછી સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘે કિમ ફૂકને સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘના ગુડવીલ એમ્બેસેડર બનવા કહ્યું. તે પછી કિમ અને તસવીરકાર નીક અનેકવાર મળ્યા અને દુનિયાને યુદ્ધની હોરર સ્ટોરીથી વાકેફ કર્યા. તેઓ લંડન ગયા અને યુ.કે.ના મહારાણી ક્વીન એલિઝાબેથને પણ મળ્યા.

કિમ ફૂક કહે છેઃ ‘હું એ તસવીરથી મારો પીછો છોડાવવા માગતી હતી. હું નેપામ બોમ્બથી દાઝી ગઈ હતી. હું યુદ્ધની ભયાનક્તાનો શિકાર બની હતી પરંતુ મોટી થયા બાદ હું અલગ જ વ્યક્તિત્વ ધરાવતી બની ગઈ!’

એસોસિયેટેડ પ્રેસના તસવીરકાર નીક ઉત કહે છેઃ ‘મેં કિમને મદદ કરી તેનો મને આનંદ છે. મારા માટે તે મારી દીકરી છે!’

કિમ ફૂક આજે લગભગ ૫૨ વર્ષની વયની છે અને સુખી લગ્નજીવન જીવી રહી છે.

– દેવેન્દ્ર પટેલ
www.devendrapatel.in