રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

પોતાનું સ્પેસ સ્ટેશન અને મંગળ પર ઉતરાણની યોજનાઓ

વર્ષો પહેલાં રશિયાએ સ્પુતનિક ઉપગ્રહ અંતરીક્ષમાં તરતો મૂૂક્યો ત્યારે અમેરિકા સહિત દુનિયા દંગ રહી ગઈ હતી. તે પછી અમેરિકા મેદાનમાં આવ્યું અને ‘નાસા’એ મોકલેલું અંતરીક્ષયાન ચંદ્ર પર ઊતર્યું અને માનવીએ પહેલી જ વાર ચંદ્ર પર પગલાં પાડયાં, તે ઘટના સમગ્ર વિશ્વ માટે સુખદ આશ્ચર્ય હતી. હવે અંતરીક્ષ વિજ્ઞાાન કોઈ એક દેશનો ઇજારો રહ્યું નથી. ભારત અને ચીન પણ મેદાનમાં છે. નોંધપાત્ર વાત એ છે કે નાસાની સરખામણીમાં ભારતનાં અંતરીક્ષયાનો ઓછાં ખર્ચાળ છે. ભારતે માત્ર ૭૦ મિલિયન ડોલરના ખર્ચે મંગળ પર અંતરીક્ષયાન મોકલ્યું. તેની સામે નાસાના એ જ પ્રકારના પ્રોજેક્ટનો ખર્ચ ૬૭૦ મિલિયન ડોલર છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સમીક્ષકો પણ હવે એ વાત સ્વીકારવા માંડયા છે કે, અત્યાર સુધી અમેરિકા અને રશિયાના અવકાશ-વિજ્ઞાાન કાર્યક્રમોની જબરદસ્ત ઝાકમઝોળ હેઠળ ભારત અને ચીનના અંતરીક્ષ-કાર્યક્રમો દબાઈ ગયા હતા, પરંતુ ૨૦૦૩માં ચીનમાં સૌપ્રથમ વાર માનવી સહિતનું સ્પેસ મિશન અંતરીક્ષમાં મોકલ્યું તે પછી બધું બદલાઈ ગયું છે.

ભારતે આ સ્પર્ધામાં ગંભીરતાથી નોંધ લેવાની જરૂર છે કે ચીન હવે અંતરીક્ષમાં એક કાયમી સ્પેસ સ્ટેશન સ્થાપિત કરવા માગે છે. બીજું, તે ચંદ્ર પર માનવીનું ઉતરાણ કરાવવા માગે છે. સૌથી નોંધપાત્ર વાત એ છે કે ચીન ગુપ્ત રીતે ૨૦૪૦ કે ૨૦૬૦ સુધીમાં મંગળ પર માનવીનું ઉતરાણ કરાવવાના પ્રોજેક્ટ પર કામ કરી રહ્યું છે. મંગળ પર આજ સુધી કોઈ માનવીએ પગ મૂક્યો નથી.

ગયા વર્ષે ચીને એક માનવ રહિત અંતરીક્ષયાન ચંદ્ર પર મોકલ્યું હતું અને ચંદ્રની આસપાસ ચક્કર લગાવી એ યાનને સફળતાપૂર્વક ચીનના મોંગોલિયા વિસ્તારમાં ઉતાર્યું હતું. ભવિષ્યમાં આવું જ એક યાન મંગળ પર મોકલ્યા બાદ માનવીને મંગળ પર પગરણ કરાવી તેને પૃથ્વી પર પાછા લાવવાના પ્રયોગનો જ તે એક પ્રારંભિક હિસ્સો હતો. એવું માનવામાં આવે છે કે, એ કેપ્સુલમાં સાત સ્તરનું થર્મલ સંરક્ષણ કવચ ગોઠવવામાં આવ્યું હતું. તેને ચીન રોબોટિક લ્યુનર સેમ્પલ રિટર્ન મિશન તરીકે પણ ઓળખે છે. ૨૦૧૭માં ચીન ફરી એક વાર દક્ષિણ ચીનના હૈનાન ટાપુ પરના વેન્ચાંગ ખાતે આવેલા સ્પેસ સેન્ટરથી આવું રિટર્ન મિશન મોકલશે. ચીન જે રીતે ચંદ્ર અને ધરતી પરની ચીજવસ્તુઓની ખોજ માટે આગળ વધી રહ્યું છે તેની પર હવે ‘નાસા’ની પણ નજર છે. ચીને ચંદ્ર સુધી પહોંચવાની ચંદ્રની આસપાસ ચક્કર લગાવવાની, ચંદ્રની સપાટી પર ઊતરવાની, ચંદ્રની સપાટી પર ફરી શકે તેવા રોવરની અને ચંદ્રની સપાટી પર માનવીને ઉતાર્યા બાદ તેની પૃથ્વી પર પાછા લાવવાની ક્ષમતા હાંસલ કરી લીધી છે તેમ નાસાના વૈજ્ઞાાનિકો માને છે. ચીન ગમે ત્યારે દુનિયાને ચોંકાવી દઈ શકે છે. અંતરીક્ષમાં દૂર ઊંડે જઈને કામ કરવાની ડીપ સ્પેસ ટેક્નોલોજી ચીને હાંસલ કરી લીધી છે. ચીને સમયસર મિશન પાર પાડવાની ક્ષમતા પણ હાંસલ કરી લીધી છે.

સરખામણી કરનારાઓ કહે છે કે, અમેરિકી સંસ્થા ‘નાસા’ આર્િથક સંકડામણમાં છે. બીજું એ કે છેલ્લા દાયકાથી તે શું કરવું તેની મૂંઝવણમાં છે. અત્યારે અંતરીક્ષમાં જે ‘ઇન્ટરનેશનલ સ્પેસ સ્ટેશન’ છે તે જૂનું અને ઘરડું થઈ ગયું છે. તેનું સંચાલન અને જાળવણી અત્યંત ખર્ચાળ છે. આ સ્પેસ સ્ટેશનના તમામ આંતરરાષ્ટ્રીય ભાગીદારો તરીકે યુરોપના દેશો, અમેરિકા, રશિયા અને જાપાન પણ આર્િથક સંકડામણ અનુભવી રહ્યા છે. તે તમામને બજેટના પ્રશ્નો છે.

નિષ્ણાતો પણ સ્વીકારે છે કે, ‘નાસા’ તો ભવિષ્યમાં શું કરવું તે બાબતમાં મૂંઝવણ અનુભવે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશનનો જીવનકાળ સમાપ્ત થઈ જાય તે પછી શું કરવું તેની મૂંઝવણમાં છે. હજુ ગયા વર્ષે જ


અમેરિકન સરકારે માંડ માંડ એ સ્પેસ સ્ટેશનનો જીવનકાર્ય લંબાવવા ‘નાસા’એ કરેલી વિનંતી અનુસાર ૧૦૦ બિલિયન ડોલરની રકમ મંજૂર કરી છે. આ કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન અંતરીક્ષમાં ૨૦૨૪ સુધી કાર્યરત રહી શકશે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન આજે ૮૦૦૦ ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારને કવર કરે છે. દર કલાકે તે ૨૮,૦૦૦ કિલોમીટરની ઝડપે મુસાફરી કરે છે. આ સ્પેસ સ્ટેશન પૃથ્વીથી ૪૨૦ કિલોમીટરની ઊંચાઈ પર છે, પરંતુ આંતરરાષ્ટ્રીય નિષ્ણાતો માને છે કે, આ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશનની જીવનલીલા સમાપ્ત થતાં પહેલાં જ ચીનનું આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન અંતરીક્ષમાં ઊભું થઈ જશે. ૨૦૨૦ કે ૨૦૨૧ સુધીમાં તે અંતરીક્ષમાં કાર્યરત હશે. કેટલાંક એવું પણ માને છે કે, આગામી બે દાયકા દરમિયાન ચીન જ અંતરીક્ષ વિજ્ઞાાનમાં સમગ્ર દુનિયામાં અગ્રેસર હશે.

ઓસ્ટ્રેલિયાના બ્રાયન હાર્વે નામના એક લેખકે ‘ચાઇના ઇન સ્પેસઃ ધી ગ્રેટ લીપ ફોરવર્ડ’ નામનું એક પુસ્તક લખ્યું છે. તેમાં એમણે એ વાતનો ઉલ્લેખ કર્યો છે કે, અંતરીક્ષ વિજ્ઞાાનના ક્ષેત્રમાં પશ્ચિમના દેશોનું વલણ ચીનની ઉપેક્ષા કરવાનું રહ્યું છે, પરંતુ સ્પેસ સાયન્સની બાબતમાં ચીનની ઉપેક્ષા હવે કરી શકાય તેમ નથી. ચીન હવે અંતરીક્ષ વિજ્ઞાાનના કાર્યક્રમોમાં વિશ્વનો ત્રીજા નંબરનો દેશ છે. જે રીતે ચીને ગયા વર્ષે જેટલી સંખ્યામાં અંતરીક્ષ યાનો અંતરીક્ષમાં મોકલ્યાં તે જોતાં આ બાબતમાં તેનો નંબર ત્રીજો આવે છે. અમેરિકા દ્વારા થતી તેની ઉપેક્ષાનો તે આ રીતે જવાબ આપે છે. અંતરીક્ષના ઇન્ટરેસ્ટની બાબતમાં અમેરિકા અને ચીન વચ્ચેની દુશ્મનાવટ જાણીતી છે. આ દુશ્મનાવટ પાછળ અમેરિકાની રાજનીતિ જવાબદાર છે. એથી કહેવાય છે કે, અમેરિકાના રાજકારણીઓ સ્પેસ વિજ્ઞાાનની સ્પર્ધામાં ચીનને દુશ્મન સમજે છે, પણ નાસાના વૈજ્ઞાાનિકોને ચીનના વૈજ્ઞાાનિકો માટે માનની લાગણી છે. ચીને (૧) શેન્ઝાઉ-૯ અને (૨) શેન્ઝાઉ-૧૦ નામનાં બે માનવ સહિતનાં અંતરીક્ષયાન ૨૦૧૨ અને ૨૦૧૩માં છોડયાં હતાં. હવે ૨૦૧૫માં પણ તે આવું વધુ એક સમાનવ અંતરીક્ષયાન અંતરીક્ષમાં છોડવા માગે છે. ચીન આ બધું જ બહુ કોલાહલ વગર ચૂપચાપ અને શાંતિથી કરી રહ્યું છે.

ચીનને મોટામાં મોટો ફાયદો એ છે કે ચીનના રાજકારણીઓ ચીનના અંતરીક્ષ વિજ્ઞાાન કાર્યક્રમોને ભરપૂર ટેકો આપી રહ્યા છે. પૂરતું બજેટ પણ ફાળવી રહ્યા છે. તેની સામે અમેરિકાના સેનેટરો નાસાની પ્રવૃત્તિઓ પર રોક લગાવી તેનું બજેટ સીમિત કરી રહ્યા છે.

નોંધપાત્ર વાત એ છે કે અમેરિકા હવે તેના સ્પેસ શટલમાં અંતરીક્ષયાત્રીઓને મોકલવાના બદલે રશિયન અંતરીક્ષયાનોનો ઉપયોગ કરે છે અને પોતાના અંતરીક્ષયાત્રીઓને રશિયાનાં સેમ્યુઝ વેરિકલ્સ દ્વારા સ્પેસ સ્ટેશન પર મોકલે છે. આ કારણસર હાલ જે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન કાર્યરત છે. તેનું ભાવિ અધ્ધરતાલ છે. ૨૦૨૪ પછી તેનાં શટર પડી જશે એમ લાગે છે. બીજા સમાચાર એવા છે કે રશિયા પોતે પણ ૨૦૧૭ સુધીમાં હાઈ-ઓલ્ટિટયૂડ ઓર્બિટલ સ્પેસ સ્ટેશન બાંધવા માગે છે. ટૂંકમાં, રશિયા પણ હાલના આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશનને છોડી દેવા માગે છે.

આ પરિપ્રેક્ષ્યમાં સૌની નજર ચીનના ભાવિ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ સ્ટેશન પર છે.