ભગવાન વિષ્ણુ શેષનાગની શય્યા પર બિરાજમાન છે, ત્યાં પૃથ્વી માતા આવીને બે હાથે પ્રણામ કરીને કહે છે : “હે પ્રભુ! હવે હું દુઃખોનો ભાર સહન કરી શકતી નથી. મારી કૂખે પાકેલી પુરુષ અને સ્ત્રીઓની નવી પેઢી પાપાચારમાં ડૂબી ગઈ છે, શાસકો સ્વાર્થી બન્યા છે, સત્તાના મદમાં મારાં સંતાનોને રંજાડે છે, ધર્મને અવગણે છે. પાપાચારી રાજકર્તાઓ બળજબરી અને કપટથી સ્ત્રી-પુરુષોને ભોળવે છે. સંતોને પણ વિડંબના કરે છે. હું તો દુઃખી દુઃખી થઈ ગઈ છું.”

ભગવાન નારાયણે કહ્યું :”પુત્રી! તેં મને જે કહ્યું તે બધું હું જાણું છું, તું નિર્ભય બન. મેં તને જે વચન આપ્યું છે તે વચનને હું બંધાયેલો છું,જ્યારે જ્યારે ધર્મ ગ્લાનિ પામે છે ત્યારે ત્યારે અધર્મનો વિનાશ કરવા હું પૃથ્વી પર અવતાર ધારણ કરું છું. મારા ભક્તોનો વિનાશ કદાપિ શક્ય નથી : હવે હું જરૃર આવીશ! “

એ દ્વાપર યુગનો સમય હતો જ્યારે યાદવો યમુના નદીના ફળદ્રૂપ તટ પર આવીને વસ્યા હતા. એ વિસ્તાર વ્રજભૂમિ તરીકે જાણીતો હતો. એ કાળમાં ભારતમાં મથુરા ખાતે રાજા ઉગ્રસેનનો પુત્ર કંસ એક ઉદ્ધત અને અભિમાની રાજા હતો. એક વાર નારદ મુનિ કંસ પાસે આવ્યા અને પાપના માર્ગથી પાછા વળવા કંસને સમજાવ્યો. એ સાંભળી કંસે કહ્યું : “મુનિવર, મને ઈશ્વરનો ભય નથી, હું કોઈનું બંધન સ્વીકારતો નથી.”

નારદજીએ મંદ સ્મિત સાથે કહ્યું : “વત્સ, ધર્મ અવિચલ છે, એનું ઉલ્લંઘન કરી શકાય નહીં, એટલું યાદ રાખજે કે જ્યારે જ્યારે ધર્મની ગ્લાનિ થાય છે ત્યારે ત્યારે તેની પુનઃસ્થાપના કરવા માટે ભગવાન પોતે પૃથ્વી પર અવતાર ધારણ કરે છે.”

કંસે અટ્ટહાસ્ય કર્યું : “મુનિવર, કોઈ પણ દેવ કે માનવીની મારી આડે આવવાની તાકાત નથી.”

કંસની આ ઉદ્ધત વાણી સાંભળી નારદજી બોલ્યા : “તારી શક્તિનો તને આટલોબધો ગર્વ છે પણ ઈશ્વરે તારો વિનાશ નિરમી જ દીધો છે, જા, તારા કાકાની પુત્રી દેવકીનું આઠમું સંતાન તારો સંહાર કરશે.”

એટલું કહી નારદમુનિ અંતર્ધાન થઈ ગયા અને ભગવાન નારાયણે કારાવાસમાં પુરાયેલી દેવકીની કૂખે જન્મ લીધો. તે પછી બાળકને યમુના પાર કરાવી નંદરાજાને ઘેર લઈ જવામાં આવ્યો. નંદની પત્ની યશોદાને લાંબા સમય બાદ પ્રથમ પ્રસૂતિએ તેની સ્થિતિ વિષમ બની ગઇ હતી. સંતાન જન્મ્યું ત્યારે પીડાને કારણે તે બેભાન બની ગઈ હતી. યશોદા સવારે જાગ્રત થઈ ત્યારે વસુદેવની પત્ની રોહિણીએ બાળક તેના હાથમાં મૂક્યું. એ બાળકને છાતીસરસું ચાંપતાં કહ્યું : ” મારા લાલ, મારા લાડકવાયા!”

ઋષિ ગર્ગાચાર્ય અને વસુદેવ ત્યાં આવ્યા. કુળપુરોહિતે બાળકના જન્માક્ષર બનાવ્યા હતા. તદ્નુસાર બાળકનું નામ ક, છ અને ઘ પર પાડવાનું હતું. કોઈ તેને ઘનશ્યામ કહે છે, તે પછી વ્રજમાં ગંર્ગાચાર્યે વિધિપુરઃસર બાળકનું નામ કૃષ્ણ પાડયું.

એ સિવાય પણ કૃષ્ણનાં અનેક નામો છે. તેમનાં અનંત રૃપો હોઈ કૃષ્ણ ‘અનંતરૃપ’ તરીકે ઓળખાય છે. તેમનો કદી પણ ક્ષય થતો ન હોવાથી ‘અચ્યુતા’ તરીકે ઓળખાય છે. વિના પ્રયત્ને દુશ્મનનો નાશ કરવાની ક્ષમતા ધરાવતા હોવાથી ‘અરિસૂદન’ પણ કહેવાય છે. ‘કૃષ્ણ’ એટલે કે કૃષ-એ સત્તાવાચક શબ્દ છે અને ણ-એ આનંદવાચક શબ્દ છે. એ બંને સત્તા અને આનંદની એકતા સૂચક જે પરબ્રહ્મ છે તે ‘કૃષ્ણ’ કહેવાય છે. ક-બ્રહ્મા અને ઈશને(શિવને)વશમાં રાખનાર હોવાથી ‘કેશવ’ કહેવાય છે. ગો-એટલે વેદાંત વાક્યો જેના દ્વારા જાણી શકાય છે તેથી ‘ગોવિન્દ’ પણ કહેવાય છે. દુષ્ટજનોને તેઓ પીડતા હોવાથી ‘જનાર્દન’ કહેવાય છે. દેવતાઓમાં શ્રેષ્ઠ હોવાથી ‘દેવવર’ કહેવાય છે. ક્ષર અને અક્ષર, એ બંને પુરુષોથી જે ઉત્તમ છે તે કારણે તેઓ ‘પુરુષોત્તમ’ કહેવાય છે. મધુ નામના દૈત્યને હણ્યો હોવાથી મધુસૂદન કહેવાય છે. માયાના-લક્ષ્મીના પતિ હોવાથી ‘માધવ’ કહેવાય છે. યદુ કુળમાં જન્મેલા હોવાથી ‘યાદવ’ કહેવાય છે. વસુદેવના પુત્ર હોવાથી ‘વાસુદેવ’ કહેવાય છે. ઈન્દ્રિયોના ઈશ-સ્વામી હોવાથી ‘ઋષિકેશ’ કહેવાય છે. સંસારરૃપી દુઃખો હરતા હોવાથી ‘હરિ’ કહેવાય છે. આ સિવાય પણ તેઓ દામોદર, કુંજબિહારી, બાંકેબિહારી, મુરલીધર, યોગેશ્વર, વનમાળી, શ્રીનાથજી બાબા, રણછોડરાય, શામળિયો, દ્વારકાધીશ, ગિરિરાજધરણ, લાલજી અને ગોકુલેશનાં નામે પણ ઓળખાય છે.

શ્રીકૃષ્ણનો અર્થ એ પણ છે કે જેનામાં સામેની વ્યક્તિને આકર્ષવાની શક્તિ છે. બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશ એ ત્રણેય દેવોનું સ્વરૃપ એટલે જ પરબ્રહ્મ શ્રીકૃષ્ણ. સમગ્ર જગતના પરમવંદનીય હોય ‘શ્રી કૃષ્ણમ્ વંદે જગદ્ગુરુમ’ કહેવાય છે. શ્રીકૃષ્ણ માત્ર ઉપદેશક જ નથી, પરંતુ ઉમદા માનવીય જીવન જીવીને ઉત્કૃષ્ટ દાખલો પૂરો પાડયો છે. એક સામાન્ય માનવીની જેમ તેમણે પણ સુખ-દુઃખ ભોગવી પરિશ્રમ સાથે કર્મ કર્યાં છે. અલબત્ત, તેઓ ભગવાન હોવાથી તેમને કર્મ સ્પર્શતાં નથી. શ્રીકૃષ્ણનું જીવન બાળપણથી જ દુષ્ટોના સંહારક અને ક્રાંતિકારી બનીને ધર્મરાજ્યની સ્થાપના, સમાનતા, પુરાણી ખોટી માન્યતાઓને તોડીને નવરચના કરવામાં વ્યસ્ત રહ્યું હોવાનું જણાય છે. શ્રીકૃષ્ણ એક રાજનીતિજ્ઞા પણ છે, આદર્શ અર્થશાસ્ત્રી પણ છે, આદર્શ શિક્ષક પણ છે, આદર્શ ઉપદેશક પણ છે, આદર્શ પિતાતુલ્ય રાજા પણ છે. રાજધર્મ રૃપે મહાભારતમાં, પ્રેમપૂજારી તરીકે વ્રજમાં, ક્રાંતિકારી તરીકે ઈન્દ્રની પૂજા છોડીને ગોવર્ધનની પૂજા કરાવવાની ક્રિયામાં તેઓ અનોખા દેખાય છે. તેઓ લોકનાયક પણ છે, નિરાભિમાની પણ છે, નિર્વેર પણ છે, નિરૃપમ પણ છે અને નિષ્કલંક પણ છે.

શ્રીકૃષ્ણનું જીવન પારદર્શક છે. ત્રણ ભુવનના નાથ હોવા છતાં અર્જુનના સારથી બનવાનું પસંદ કરે છે. દ્વારકાધીશ હોવા છતાં સુદામા સાથેની મૈત્રી નિભાવે છે. જગદીશ હોવા છતાં યુધિષ્ઠિરનાં પગરખાં સાચવે છે. રાજવી હોવા છતાં પાંડવોના રાજસૂય યજ્ઞામાં ઘોડાઓને ચારો નાખે છે. સાક્ષાત્ નારાયણ હોવા છતાં બ્રાહ્મણોનાં એંઠાં પતરાળાં ઉપાડે છે અને છેલ્લે તેમના પગમાં તીર મારનાર પારધીને માફી આપતા કૃષ્ણ તેને છાતીએ વળગાડી મોક્ષ બક્ષે છે.

પૂજ્ય ડોંગરેજી મહારાજ કહે છે : “આધિભૌતિક, આધિદૈવિક અને આધ્યાત્મિક આ ત્રણેય પ્રકારના તાપનો નાશ કરનાર પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણનું જે શરણ લે છે તે જીવ ઈશ્વરનો થાય છે અને તે નિર્ભય બને છે. પરમાત્મા શ્રીકૃષ્ણનાં દર્શન કરવાથી માનવજન્મ સફળ થાય છે. ગમે તેવું સુંદર માનવસ્વરૃપ હોય પણ તેને તમે એક વાર જુઓ, બે વાર જુઓ, દશ વાર જુઓ પછી તેના પરથી મન હટી જશે પણ પરમાત્માનું સ્વરૃપ અતિ સુંદર છે, જેનું વર્ણન થઈ શકે તેમ નથી. કરોડો કરોડો કામદેવ કરતાં શ્રીકૃષ્ણ અતિ સુંદર છે. કરોડો કરોડો સૂર્ય કરતાં શ્રીકૃષ્ણ પ્રકાશમાન છે. કરોડો કરોડો ચંદ્ર કરતાં શ્રીકૃષ્ણ અતિ શીતળ છે. પરમાત્માનું વર્ણન કરતાં કરતાં વેદો પણ થાકી ગયા છે. તમે જેટલી વાર તેમનાં દર્શન કરો એટલી વાર નવો આનંદ આવે છે. દર્શન કરવાથી જે ધરાઈ જાય તે વૈષ્ણવ નહીં. પરમાત્માનું સ્વરૃપ નિત્ય નવીન છે.”

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતાના ૯મા અધ્યાયમાં કહે છે : “ક્રતુ એટલે કે શ્રોતકર્મ હું છું. યજ્ઞા એટલે કે પંચમહાયજ્ઞા વગેરે સ્માર્તકર્મ હું છું. સ્વધા એટલે કે પિતૃઓને તર્પણરૃપે અપાતું અન્ન હું છું. ઔષધ હું છું, મંત્ર હું છું, ઘૃત હું છું, અગ્નિ હું છું અને હવનરૃપી ક્રિયા પણ હું જ છું. આ સકળ જગતને ધારણ કરનાર, કર્મોનાં ફળ આપનાર, માતા-પિતા, દાદા, જે જાણવાયોગ્ય છે તે તત્ત્વ, પવિત્ર ઁકાર તેમજ ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ અને સામવેદ પણ હું છું. સહુનું ભરણપોષણ કરનાર, સહુના સ્વામી, શુભ-અશુભ જોનાર, સહુનું રહેઠાણ, શરણ લેવા યોગ્ય, પ્રત્યુષકાર, ઇચ્છયા વિના હિત કરનાર, સહુની ઉત્પત્તિ અને પ્રલયનો હેતુ પણ હું જ છું. હું જ સૂર્ય રૃપે તપું છું. હું જ વર્ષાને સમુદ્ર વગેરે સ્થાનોમાંથી ખેંચું છું અને વરસાવું છું. હું જ અમૃત અને મૃત્યુ છું તથા સત્-અસત્ પણ હું જ છું.”

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ કહે છે : “જે કોઈ ભક્ત મને પ્રેમથી પત્ર, પુષ્પ, ફળ, જળ વગેરે અર્પે છે એ શુદ્ધ બુદ્ધિના નિષ્કામપ્રેમી ભક્તનું પ્રેમપૂર્વક આપેલું એ પત્ર, પુષ્પ આદિ હું સગુણપણે પ્રગટ થઈને ઘણા પ્રેમથી આરોગું છું. હે કોન્તેય! તું જે કાંઈ કર્મ કરે છે, જે ખાય છે, જે હોમે છે, જે દાન કરે છે અને જે તપ કરે છે એ સઘળું મને અર્પણ કર. આ પ્રમાણે જેમાં સમસ્ત કર્માે મુજ ભગવાનને અર્પણ થાય છે એવા સંન્યા
સયોગથી મુક્ત થયેલા ચિત્તનો તું શુભાશુભ ફળરૃપી બંધનમાંથી છૂટી જઈશ અને મને જ પ્રાપ્ત કરીશ.”

શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતામાં શ્રીકૃષ્ણ કહે છે : ” જ્યારે જ્યારે પૃથ્વી પર ધર્મની ગ્લાનિ થાય છે ત્યારે ત્યારે પાપીઓનો વિનાશ કરવા અને ધર્મની સ્થાપના કરવા હું યુગે યુગે જન્મ લઉં છું.” ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ ગીતાજીમાં કહે છેઃ ‘મારા જે ભક્તો કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ અને બીજી તમામ આસક્તિઓને છોડીને તથા કર્મના ફળનો ત્યાગ કરીને મને જ પામવા ભજે છે એવા ભક્તોનો હું કદી વિનાશ થવા દેતો નથી.’

– દેવેન્દ્ર પટેલ
www.devendrapatel.in