Devendra Patel

Journalist and Author

Month: March 2015 (Page 2 of 2)

અભિવ્યક્તિની આઝાદી

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

લોકતંત્ર એ આધુનિક વિશ્વવ્યવસ્થાનું આગવું સ્વરૂપ છે. તેમાં અભિવ્યક્તિની આઝાદી, ફ્રીડમ ઓફ સ્પીચ, લખવાની સ્વતંત્રતા એ બધા તેના ફળસ્વરૂપ પાસાં છે.

ચાલો ઠીક છે.

અભિવ્યક્તિની આઝાદીના નામે બધું જ યથાયોગ્ય છે તે ઠીક નથી. ફ્રાન્સના પાટનગર પેરિસના વ્યંગ મેગેઝિન ‘શાર્લી હેબ્દો’ પર મુસ્લિમ સમાજની લાગણી દુભાય તેવાં હજરત પયંગબર સાહેબનાં ચિત્રો દોરવાના વિરોધમાં આતંકવાદી હુમલો થયો અને ૧૪ પત્રકારોની હત્યા કરી દેવાઈ. બેશક, આ ઘટના નીંદનીય છે, પરંતુ સાથે સાથે એ વાત પણ સમજવી જોઈએ કે પત્રકારોએ કે ચિત્રકારોએ અન્ય ધર્મમાં માનતા તેના અનુયાયીઓની શ્રદ્ધા, માન્યતા અને લાગણીઓનું સન્માન પણ કરવું જોઈએ. ઈસ્લામ ધર્મમાં હજરત મોહંમદ પયંગબર સાહેબની કોઈ પ્રતિમા કે ચિત્રને સ્થાન નથી. આ તેમની આસ્થાનો વિષય છે એ જાણવા છતાં કોઈ જાણીબૂઝીને પયંગબર સાહેબનું કાર્ટૂન દોરે તે ઉચિત નથી. અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને સ્વછંદતામાં ખપાવી શકાય નહીં. અભિવ્યક્તિ, પછી તે બોલવામાં હોય કે લખવામાં, ચિત્ર દોરવામાં હોય કે ફિલ્મના નિર્માણમાં પણ તે સમાજને, અન્ય ધર્મોને અને કાનૂનને માન્ય હોવું જોઈએ. શબ્દ એ તલવાર કરતાંયે ધારદાર શસ્ત્ર છે. એક કહેવત છે કે ન બોલાયેલા શબ્દના તમે સ્વામી છો,બોલાયેલો શબ્દ તમારો સ્વામી છે. કોઈ એક રાજનેતા એમ કહે કે જેઓ હિન્દુ છે તેઓ ‘રામજાદા’ છે અને જેઓ હિન્દુ નથી તેઓ ‘… જાદા’ છે. પહેલાં તો રાજનેતાઓના મુખમાં આવા શબ્દો શોભતા નથી. એ જ રીતે તાલિબાનો કે ઈસ્લામિક સ્ટેટ નામના સંગઠનના આતંકવાદીઓ પણ ધર્મના નામે જે ઉચ્ચારણો કરે છે, તે શબ્દો અને કૃત્યો બેઉ ધર્મને સુસંગત નથી.

ભારતને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી કેટલાંક વિચારકો ભારતને અડધું લોકતંત્ર કહે છે. સ્વતંત્ર અને નિષ્પક્ષ ચૂંટણી તથા લોકોની સ્વતંત્ર આવાજાહી જેવા મામલાઓમાં આપણે વિશ્વના કોઈ પણ લોકતાંત્રિક દેશનો મુકાબલો કરી શકીએ તેમ છીએ, પરંતુ ‘અભિવ્યક્તિની આઝાદી’ની બાબતમાં આપણે બેજવાબદાર અને ઘણા પાછળ છીએ.

ભારતમાં ઘણી વાર ગુણવત્તાના ધોરણે નહીં પરંતુ રાજકીય કારણોસર પણ કેટલાંક પુસ્તકો પર પ્રતિબંધ લગાવી દેવામાં આવે છે. વૈડી ડોનિજરના પુસ્તક ‘ધી હિન્દુઝઃ એન ઓલ્ટરનેટિવ હિસ્ટ્રી’ પુસ્તક પર પ્રતિબંધ લાદી દેવાની માંગણી કરવામાં આવી હતી. આઝાદ ભારતમાં આજે પણ એવા કાયદાઓ છે જેને આઉટ ઓફ ડેટ ગણાવી શકાય, કારણ કે અભિવ્યક્તિની આઝાદીની બાબતમાં કેટલાંક કાયદા લોકતાંત્રિક મૂલ્યોની બિલકુલ વિરુદ્ધ છે. સરકાર ધારે ત્યારે કોઈ પણ પુસ્તક પર પ્રતિબંધ મૂકી શકે છે અને તે પુસ્તકો કબજે કરી શકે છે. કોઈની ર્ધાિમક લાગણીને ઉશ્કેરનારાં ન હોય તોપણ એવાં પુસ્તકોનો ક્યારેક કેટલીક વિચારધારાવાળા લોકો વિરોધ કરે છે.

મે, ૧૯૫૧માં ભારતના વડાપ્રધાન તરીકે પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ હતા. એ વખતે દેશના કાયદામંત્રી તરીકે ભીમરાવ આંબેડકર હતા. તે વખતે ભારતના બંધારણમાં એવું સંશોધન લાવવામાં આવ્યું હતું કે સરકાર એવાં પત્ર-પત્રિકાઓ કે પુસ્તકો પર પ્રતિબંધ લાવી શકે છે જેનાથી દેશની સુરક્ષાને ખતરો હોય, વિદેશો સાથેના મિત્રતાપૂર્ણ સંબંધોને ખતરો હોય. બંધારણમાં કરવામાં આવેલી આ જોગવાઈથી કોઈ પણ સરકારને કોઈ પણ પુસ્તક, અખબાર કે ફિલ્મ પર અધિકાર મળી જાય છે, જે તેને પસંદ ન હોય.

પૂર્વ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુ તેમની વિરુદ્ધ છપાતાં કાર્ટૂનોને જોઈ ખુદ હસતા હતા, પરંતુ તે પછીના પૂર્વ વડાપ્રધાન મોરારજી દેસાઈ તેમનાં કાર્ટૂનો જોઈ ગુસ્સે ભરાતા હતા અને તે કાર્ટૂનો પર પ્રતિબંધ લાદવા ઇચ્છતા હતા. પૂર્વ વડાપ્રધાન ઈંદિરા ગાંધીએ પણ કટોકટી જાહેર કરી ત્યારે અખબારો પર સેન્સરશિપ લાદી દીધી હતી, પરંતુ તેમને પાછળથી એ ભૂલ સમજાઈ હતી અને એ ભૂલની ભારે કિંમત પણ ચૂકવવી પડી હતી. પૂર્વ વડાપ્રધાન રાજીવ ગાંધી અખબારોની આઝાદીના પૂર્ણ સમર્થક હતા. તેઓ અખબારોના તંત્રીઓને, પત્રકારોને તથા કટાર લેખકોને ખુલ્લા દિલે મળવાનું પસંદ કરતા હતા. જવાહરલાલ નહેરુ અભિવ્યક્તિની આઝાદીના જબરદસ્ત સમર્થક હતા. રશિયન ક્રાંતિની પશ્ચાદ્ભૂમિકામાં રશિયન લેખક બોરિસ પાસ્તરનાકે ‘ડો.જિવાગો’નામની નવલકથા લખી હતી જેને રશિયાની સામ્યવાદી સરકારે છાપવા પર પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. એ નવલકથા રશિયાની બહાર છપાઈ હતી. તે પછી તે નવલકથાને નોબેલ પ્રાઈઝ મળ્યું હતું. રશિયન સરકારને આ વાત ગમી નહોતી. રશિયન સરકારે’ ડો.જિવાગો’ના લેખક બોરિસ પાસ્તરનાકને નોબેલ પ્રાઈઝ સ્વીકારવા દેશની બહાર જવા ના પાડી હતી અને જો તેઓ જશે તો રશિયામાં પુનઃપ્રવેશ નહીં મળે તેવી ધમકી આપી હતી. લેખક નોબેલ પ્રાઈઝ લેવા ગયા નહોતા. તેમણે માતૃભૂમિમાં જ રહેવાનું અને મરવાનું પસંદ કર્યું હતું. આમ છતાં રશિયન સરકાર હજીયે બોરિસ પાસ્તરનાકને જેલમાં મોકલવા માંગતી હતી ત્યારે એ વખતના ભારતના વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નહેરુએ રશિયાનાં વડા નિકિતા ખુશ્ચોવને સમજાવી એક લેખકની ધરપકડ ન કરવા દરમિયાનગીરી કરી હતી. નહેરુની વાત રશિયન સરકારે સ્વીકારી હતી અને બોરિસ પાસ્તરનાકની ધરપકડ કરવાનું મોકૂફ રાખવામાં આવ્યું હતું. વિદેશોમાં પણ ઘણાં પુસ્તકો પર પ્રતિબંધ લગાવ્યાનાં ઉદાહરણો છે. વર્ષો પહેલાં ડી.એચ.લોરેન્સ દ્વારા લખવામાં આવેલ ‘લેડી ચેર્ટિલઝ લવર’ નામની નવલકથાને અશ્લીલ ગણી ઈંગ્લેન્ડમાં તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ નવલકથાના સમર્થકોએ એવી દલીલ કરી હતી કે, આ પુસ્તકના કેટલાંક અંશ ભલે અશ્લીલ લાગી શકે છે, પરંતુ તેમાં વિજ્ઞાાન, કથા અને શિક્ષણ જેવાં સાર્વજનિક હિતોને ફાયદો મળે તેવી વાત પણ છે. આ સમર્થકોએ અશ્લીલ સાહિત્ય કાનૂનની એક પેટા કલમનો ઉપયોગ કરી એ પુસ્તક પરનો પ્રતિબંધ હટાવ્યો હતો. આમ, આઝાદીની અભિવ્યક્તિ એ બેધારી તલવાર છે તેનો સમજદારીથી, સંયમથી અને વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ કરવો જોઈએ. અભિવ્યક્તિ પર રોક પણ ન હોવી જોઈએ અને અભિવ્યક્તિની આઝાદી તે સ્વચ્છંદતા પણ ન હોવી જોઈએ.

ઈન્દ્રપ્રસ્થનું સિંહાસન આસાન, પણ શાસન મુશ્કેલ

રેડ રોઝ : દેવેન્દ્ર પટેલ

મહાભારતના કાળમાં દિલ્હીનું નામ ઈન્દ્રપ્રસ્થ હતું. ચન્દબરદાઈની રચના પૃથ્વીરાજ રાસોમાં તોમર રાજા અનંગપાલને દિલ્હીના સંસ્થાપક કહેવામાં આવ્યા છે. અત્યાર સુધીમાં દિલ્હી ૭ વાર ઇતિહાસમાં ધ્વસ્ત થયું અને ફરી વસ્યું. એના કેટલાંક અવશેષો પણ દિલ્હીમાં જોવા મળે છે. ઈ.સ.પૂર્વે ૫૦૦ની સાલમાં દિલ્હી એક સમૃદ્ધ નગર હતું.

તા.૧ મે, ૧૨૦૬માં દિલ્હી સલ્તનતના ઉત્થાન સાથે દિલ્હી એક મુખ્ય રાજનૈતિક, વાણિજ્ય અને સાંસ્કૃતિક નગર તરીકે ઉપસ્યું. ઈ.સ. ૧૬૩૯માં મોગલ બાદશાહ શાહજહાંએ દિલ્હીને ૭મી વાર વસાવ્યું. શાહજહાંએ દિલ્હીમાં ૭ દરવાજા બનાવડાવ્યા. તે એક જ ચાર દીવાલોથી ઘેરાયેલું હતું. જેને આજકાલ પુરાણી દિલ્હી- જૂની દિલ્હી કહેવામાં આવે છે. ૧૮૫૭ સુધી દિલ્હી મોગલ સામ્રાજ્યની રાજધાની રહ્યું. તા.૧૨ ડિસેમ્બર, ૧૯૧૧ના રોજ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યે ફરી એક વાર કોલકાતાથી હટાવીને દિલ્હીને રાજધાની બનાવી. ઈ.સ.૧૯૧૨માં બ્રિટિશ આર્કિટેક એડવિન લુટિયન્સને નવી દિલ્હીની ડિઝાઈન તૈયાર કરવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું. ૧૯૩૧માં લોર્ડ ઈરવિને નવી દિલ્હી તરીકે ઓળખાતા શહેરનું ઉદ્ઘાટન કર્યું. આજે દિલ્હી ૪૮૩ ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલું શહેર છે. દિલ્હીની વસ્તી આજકાલ ૧ કરોડ ૭૦ લાખ લોકોની છે.

કેજરીવાલની દિલ્હી

આવી દિલ્હી પર હવે આમ આદમી તરીકે ઓળખાતા અરવિંદ કેજરીવાલનું શાસન છે. દિલ્હીની પ્રજાએ ૭૦માંથી ૬૭ બેઠકો કેજરીવાલને આપી એક વિક્રમ સર્જ્યો છે. આટલી પ્રચંડ બહુમતીથી પોતે ડરી ગયા હોવાનું કેજરીવાલે કહ્યું છે. તેમની વાત સાચી પણ છે. દિલ્હી શહેરમાં શાસન કરવું અત્યંત કઠિન છે. કહેવાય છે કે દિલ્હીની ભીતર એક બીજું દિલ્હી વસે છે, જેને માત્ર કેજરીવાલ નિહાળી શક્યા છે. તેને ‘અન્ડરક્લાસ સિટી’ કહે છે. તેમાં તમામ જાતિ અને ધર્મના લોકો છે. એ બધા લોકો જીવનની પાયાની સુવિધાઓથી વંચિત છે. દિલ્હીમાં વર્લ્ડક્લાસ એરપોર્ટ, મેટ્રો ટ્રેન્સ, ફ્લાયઓવર્સ, સ્ટેડિયમ્સ તથા પાંચ સિતારા હોટલોની શૃંખલા છે, પરંતુ આ ઝાકઝમાળની પાછળ નર્કાગાર જેવું જીવન જીવતી ગરીબ પ્રજાનું પણ એક દિલ્હી છે. જ્યાં પીવાનું પાણી નથી. શૌચાલયો નથી, વીજળી નથી, સડકો નથી, સ્કૂલો નથી, બસ, કેજરીવાલ આ લોકોને સ્પર્શ્યા છે.

અંડરક્લાસ સિટી

અંડરક્લાસ સિટી તરીકે ઓળખાતા દિલ્હીમાં ઔદ્યોગિક કામદારો, અસંગઠિત ક્ષેત્રના મજદૂરો, નાના-મોટા દુકાનદારો, દુકાનોમાં કામ કરતા નોકરો વગેરે છે. દિલ્હીમાં ૨૧ ટકા લોકો મહિને ૭૦૦૦ રૂપિયા કરતાં ઓછી આવક ધરાવે છે. દિલ્હીના ૬૦ ટકા લોકો મહિને રૂ.૧૩,૫૦૦ કરતાં ઓછી આવક ધરાવે છે. ૯૩ ટકા લોકો મહિને રૂ.૩૧,૦૦૦થી ઓછું કમાય છે. માત્ર ૭ ટકા દિલ્હીવાસીઓની આવક મહિને રૂ.૩૧,૦૦૦ કરતાં વધુ છે. સરકારે નિમ્નતમ વેતન મહિને રૂ.૮૫૫૦ નક્કી કર્યું છે, પરંતુ ઉદ્યોગો અને ખાનગી ઓફિસોમાં તેનું કોઈ પાલન થતું નથી. આજ સુધી આવેલી એક પણ સરકારે આ વિષય પર ધ્યાન આપ્યું નથી. અરવિંદ કેજરીવાલ આ લોકો માટે શું કરી શકશે તે કહેવું મુશ્કેલ છે.

કપરાં ચઢાણ

ચૂંટણી જીતવી સરળ છે, પરંતુ અરવિંદ કેજરીવાલ માટે તેમની સામે જે સમસ્યાઓ છે તે એટલી જ મુશ્કેલ છે. અરવિંદ કેજરીવાલ દિલ્હીમાં વીજળીના દર ઘટાડવા માંગે છે, પરંતુ દિલ્હી સરકાર પોતે કોઈ વીજળી પેદા કરતી નથી. તેઓ વીજ સબસિડી આપી શકે છે પણ તે નાણાં શિક્ષણમાંથી કે બીજા કોઈ વિભાગમાંથી લાવીને જ આપવાં પડશે. એકના ભોગે બીજામાં પૈસા વાપરવા પડશે. કેજરીવાલ સ્કૂલો બાંધવા માગે છે, પરંતુ દિલ્હી સરકાર પાસે એક ઈંચ જમીન પોતાની માલિકીની નથી. જમીન એમણે કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી જ લેવી પડશે. દિલ્હી પાણી માટે સંપૂર્ણપણે હરિયાણા પર નિર્ભર છે. કેન્દ્રમાં અને હરિયાણામાં ભાજપની સરકાર છે. કેજરીવાલ તેમને કેટલું મનાવી શકશે તે કહેવું મુશ્કેલ છે. દિલ્હીમાં કાયદો અને વ્યવસ્થાની પરિસ્થિતિ ખરાબ છે પણ દિલ્હીની પોલીસ કેજરીવાલના હસ્તક નથી, પણ કેન્દ્ર સરકારના તાબા હેઠળ છે. કેજરીવાલ દિલ્હી માટે પૂર્ણ રાજ્યનો દરજ્જો માંગે છે,પરંતુ એ દરજ્જો આપવાની સત્તા કેન્દ્ર સરકાર પાસે છે. દિલ્હીમાં મોંઘવારીનો પ્રશ્ન છે, પરંતુ ભાવોને નિયંત્રણમાં રાખવાની નીતિ તે પણ કેન્દ્ર સરકારનો વિષય છે. બીજા શબ્દોમાં એમ કહી શકાય કે લોકોની અપેક્ષાઓ અગણિત છે. તેની સામે કેજરીવાલની તાકાત, મર્યાદાઓ, સ્ત્રોત, સત્તા એ બધું જ મર્યાદિત છે. કેજરીવાલ આ કપરી સમસ્યાઓનો હલ કેવી રીતે કરે છે તે જોવું રહ્યું.

જ્ઞાાતિવાર ટકાવારી

એક સરવે અનુસાર દિલ્હી વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં કઈ જ્ઞાાતિએ, કઈ પાર્ટીને કેટલા ટકા મત આપ્યા, તે પણ જાણવા જેવું છે. ઓબીસીમાં આવતા ગુજ્જર અને યાદવ જ્ઞાાતિઓમાંથી ૫૩ ટકા મત આમ આદમી પાર્ટીને, ૩૫ ટકા મત ભાજપને અને ૭ ટકા મત કોંગ્રેસને મળ્યા. આ જ્ઞાાતિઓની દિલ્હીમાં ૬ ટકા વસ્તી છે. હવે અન્ય પછાત જ્ઞાાતિઓમાં જેની વસ્તી ૧૨ ટકા છે તેમાંથી ૬૦ ટકા મત આમ આદમી પાર્ટીને, ૨૯ ટકા મત ભાજપને તથા ૯ ટકા મત કોંગ્રેસને મળ્યા છે. દિલ્હીમાં દલિતો કે જેમની વસ્તી ૧૭ ટકા છે તેમાંથી ૬૮ ટકા મત આમ આદમી પાર્ટીને, ૨૦ ટકા મત ભાજપને અને માત્ર ૬ ટકા મત જ કોંગ્રેસને મળ્યા છે.

શીખ અને મુસ્લિમ મતો

દિલ્હી વિધાનસભાની ચૂંટણીનાં પરિણામો ઘણાંને આશ્ચર્યજનક લાગે છે, પરંતુ ચૂંટણી પછી જે વૈજ્ઞાાનિક સર્વેક્ષણ થયું તેમાં કેટલીક નોંધપાત્ર બાબતો જોવા મળે છે. ૨૦૧૩માં મુસ્લિમો અને શીખ એ બન્ને કોમ આમ આદમી પાર્ટીથી દૂર રહ્યા હતા, પરંતુ આ વખતે ૭૭ ટકા મુસલમાન મતદારોએ અને ૫૭ ટકા શીખ મતદારોએ આમ આદમી પાર્ટીને મત આપ્યા છે. કોંગ્રેસને મળતા પરંપરાગત મુસ્લિમ મતો આમ આદમી તરફ ઢળ્યા છે.

ગરીબોના મતો

એ જ રીતે ચૂંટણી પછીની મોજણીના આંકડા દર્શાવે છે કે, દિલ્હીની ગરીબ વસ્તીના ૬૬ ટકા લોકોએ આમ આદમી પાર્ટીને વોટ આપ્યા છે, જ્યારે ગરીબ વસ્તીના માત્ર ૨૨ ટકા વોટ જ ભાજપને મળ્યા છે. જ્યારે મધ્યમવર્ગના મતો આમ આદમી પાર્ટી અને ભાજપની વચ્ચે વહેંચાયા છે. ભાજપને મધ્યમ વર્ગના ૪૧ ટકા મત તો આમ આદમી પાર્ટીને ૪૫ ટકા મત મળ્યા છે. દિલ્હીના ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાંથી ૩૫ ટકા મત ભાજપને અને ૫૧ ટકા મત આમ આદમી પાર્ટીને મળ્યા છે.

વીજળી-પાણી

ચૂંટણી પછીનાં સર્વેક્ષણોમાં કયા મુદ્દાના આધારે લોકોએ મતદાન કર્યું તેની વિગતો પણ રસપ્રદ છે. ભારતીય જનતા પાર્ટીએ દિલ્હીને વર્લ્ડ ક્લાસ સિટી બનાવવાની, સ્માર્ટ સિટીઝ બનાવવાની, શહેરને અદ્યતન બનાવવાની વાત પર વધુ વજન આપ્યું હતું. જ્યારે આમ આદમી પાર્ટીએ દિલ્હીના લોકોની વીજળી-પાણી જેવી મૂળભૂત સમસ્યાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. આમ આદમી પાર્ટીએ નીચલા લેવલે ચાલતા ભ્રષ્ટાચાર પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. મોંઘવારી પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું હતું. હવે જે મતદાન થયું તેને ટકાવારીમાં જોઈએ. પોસ્ટ પોલ સર્વેક્ષણો અનુસાર દિલ્હીના જે નાગરિકોએ મતદાન કર્યું તે પૈકી ૧૭ ટકા લોકોએ મોંઘવારીને, ૧૭ ટકા લોકોએ ભ્રષ્ટાચારના મુદ્દાને ૧૫ ટકા લોકોએ વીજળી અને પાણીના મુદ્દાને, ૧૧ ટકા લોકોએ વિકાસના મુદ્દાને, ૮ ટકા મતદારોએ સ્ત્રીઓની સલામતીના મુદ્દાને, ૪ ટકા લોકોએ નોકરીના મુદ્દા પર મતદાન કર્યું હતું. ૧૭ ટકા લોકોએ બીજા જવાબો આપ્યા હતા. જ્યારે ૧૧ ટકા લોકો “અમે જાણતા નથી” એવા જવાબો આપ્યા હતા. પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ ઘટયા પણ તેની કોઈ અસર મતદારો પર નહોતી. છેલ્લા કેટલાક મહિનાઓમાં શાકભાજી અને અનાજના વધેલા ભાવોથી લોકો ત્રસ્ત અને નારાજ હતા.

પેલું છેલ્લું પાદડું ખરી પડશે, એટલે હું પણ મૃત્યુ પામીશ

ટૂંકી વાર્તાઓના લેખનમાં અમેરિકન લેખક ઓ. હેન્રીનું નામ આટલાં વર્ષો બાદ પણ આદરથી લેવાય છે. દરેક કથાના અંતે એક ચમત્કૃતિ લાવવા માટે જાણીતા ઓ. હેન્રીની ‘ધ લાસ્ટ લીફ’ વાર્તા સૌથી વધારે પોંખાયેલી કૃતિ છે. ‘ધ લાસ્ટ લીફ’ની કથા કંઈક આ પ્રમાણે છેઃ

એક જૂના ગ્રીનવીચ વિલેજની એક આગવી ઓળખ હતી. આ ગામમાં દેશ અને દુનિયામાંથી કલાકારો અને ચિત્રકારો આવતા હતા. અહીં લાલ ઈંટોથી બનેલા ત્રણ માળના જૂના મકાનમાં બે સખીઓ રહેતી હતી. એકનું નામ સુ અને બીજીનું નામ જોન્સી. બંને યુવાન હતી. બંને આર્ટીસ્ટ હતી. બંને આર્ટીસ્ટ હોઈ બંનેના રસ એકસમાન હતા. તેમણે ચિત્રો દોરવા માટે ઉપરના માળે એક સ્ટુડિયો પણ બનાવ્યો હતો.

૧૯મી સદીનાં વર્ષોની આ વાત છે. નવેમ્બર મહિનામાં કાતિલ ઠંડી પડી. એ વખતે ન્યુમોનિયા એક જીવલેણ રોગ ગણાતો. આખીયે કોલોનીના અનેક લોકો ન્યુમોનિયાના ભોગ બન્યા. સખત ઠંડીના કારણે વૃક્ષો પણ સુકાવાં લાગ્યાં. જોન્સીને પણ તાવ આવ્યો. તેને ન્યુમોનિયા થઈ ગયો. તે પથારીવશ થઈ ગઈ. દિવસે દિવસે તે વધુ ને વધુ નબળી થતી ગઈ. ડોક્ટરે નિદાન કર્યું. “તેને બચાવવામાં દસમાંથી એક જ ચાન્સ છે.”

સુ બોલી, “પણ હજુ તે એના જીવનનું એક સુંદર પેઇન્ટિંગ બનાવવા માગે છે.”

ડોક્ટરે બહુ આશાવાદ પ્રગટ ન કર્યો. ડોક્ટરના ગયા બાદ સુ એના સ્ટુડિયોમાં ગઈ અને રડવા લાગી. એ પાછી જોન્સીના રૂમમાં આવી. બીમાર જોન્સી રજાઈ ઓઢીને સૂતેલી હતી. જોન્સીની સામે જ એક ડ્રોઇંગ બોર્ડ મૂકી એક ચિત્ર દોરવા લાગી, પણ એને લાગ્યું કે બીમાર જોન્સી ધીમેથી કંઈક બોલી રહી છે. એણે જોયું તો પથારીમાં સૂતેલી જોન્સીની આંખો ખુલ્લી હતી. તેની નજર બારીની બહાર સ્થિર થયેલી હતી. તે કંઈક ગણી રહી હતી. જોન્સી બોલી. “બાર.”

અને થોડી વાર પછી બોલી. “અગિયાર, દસ, નવ, આઠ અને સાત.”

સુ વિચારમાં પડી ગઈ. જોન્સી બારીની બહાર જોતાં જોતાં કંઈક ગણી રહી હતી. બારીની બહાર લગભગ ચાલીસેક ફૂટ દૂર લાલ ઈંટોવાળું એક બીજું મકાન હતું. બારીની બહાર દેખાતા એ મકાનની લાલ ઈંટો પર એક વેલો હતો. નીચે મૂળમાંથી બહાર આવેલા વેલા પર થોડાંક જ પાંદડાં હતાં. કેટલાંક લીલાં અને કેટલાંક ઠંડીને કારણે પીળાં પડી ગયેલાં અને ખરવાની તૈયારીમાં હતાં,કારણ કે હવે પાનખરની તૈયારી હતી.

સુએ જોન્સીને પૂછયું. “ડિયર, તું શું ગણી રહી છે?”

જોન્સી બોલી. “છ.”

સુએ પૂછયું. “શું?”

જોન્સી પથારીમાં પડયાં પડયાં જ બહારની દીવાલના વેલાને જોતાં જોતાં બોલી. “એ પાંદડાં જલદી જલદી ખરી રહ્યાં છે. ત્રણ દિવસ પહેલાં એ વેલા પર સો જેટલાં પાંદડાં હતાં. હવે માત્ર પાંચ જ બચ્યાં છે.”

“પાંચ જ? પણ એનો મતલબ શું, ડિયર?”

જોન્સી બોલી. “જો, સુ! સામેના મકાનની દીવાલ પર નાનકડો વેલો છેને! તેની પર હવે પાંચ જ પાંદડાં બચ્યાં છે. મને લાગે છે કે એના ખરતાં પાંદડાંની જેમ મારું પણ જીવન ટૂંકાઈ રહ્યું છે. એનું છેલ્લું પાંદડું ખરી પડશે ત્યારે હંુ પણ આ જગતમાંથી વિદાય લઈશ. હું હવે લાંબું જીવવાની નથી એ વાત ત્રણ દિવસથી જાણું છું. તને ડોક્ટરે પણ આવી જ વાત કરી હતીને?”

સુ બોલી. “ડિયર, આવી અર્થહીન વાત ન કર. પાંદડાં ખરવાને અને તારી જીવનદોરી વચ્ચે કોઈ જ સંબંધ નથી. ડોક્ટરે તો એમ જ કહ્યું હતું કે, આવા કેસમાં બચવાનો ચાન્સ દસમાંથી એક છે અને તે એક તું કેમ ન હોઈ શકે?”

પણ જોન્સી તેની ધારણામાં અડગ રહી. બીજા દિવસે સવારે ઊઠી ત્યારે પણ તેની નજર બારીની બહાર સામેની દીવાલ પર ઊગેલા વેલા પર જ હતી. તે બોલી. “હવે ચાર જ પાંદડાં બચ્યાં છે, જો સુ!”

સુ બોલી. “મહેરબાની કરીને તું તારી આંખો બંધ રાખ અને બારીની બહાર જોવાનું બંધ કરી દે.”

પણ જોન્સી તો આખો દિવસ બારીની બહાર સામેની દીવાલ પરના વેલાને એકીટસે જોઈ જ રહેતી.

જોન્સીએ સુની વાત ન માની એટલે એણે એ જ મકાનના નીચેના ભાગમાં રહેતા બેરહમાન નામના એક વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટની મદદ લેવાનું નક્કી કર્યું. વૃદ્ધ બેરહમાન પણ એક પેઇન્ટર હતો. તે માઇકલ એન્જેલો જેવી સફેદ લાંબી દાઢી ધરાવતો હતો. તે છેલ્લાં ચાલીસ વર્ષથી પેઇન્ટિંગ કરતો હતો, પરંતુ તે એક નિષ્ફળ આર્ટીસ્ટ હતો. તે તેના જીવનમાં જિંદગીનું એક શ્રેષ્ઠ ચિત્ર બનાવવા માંગતો હતો. તેનું આ સ્વપ્ન હજુ અધૂરું હતું. તે બિચારો આ કોલોનીમાં આવતા યુવાન ચિત્રકારો માટે મોડલ બનીને ગુજારો કરતો હતો. સુએ એ વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટ બેરહમાનને ઉપર બોલાવી જોન્સીને રાજી કરવા તેની સામે જ ડ્રોઇંગબોર્ડ મૂકી વૃદ્ધ બેરહમાનનો મોડલ તરીકે ઉપયોગ કરવા નક્કી કર્યું. એ જ્યારે પણ કોઈને મળતો ત્યારે કહેતો કે, “મારે એક સર્વશ્રેષ્ઠ માસ્ટરપીસ-ચિત્ર જગતને આપવાનું બાકી છે.”

વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટને તે જ મકાનના ઉપરના માળે રહેતી બંને ચિત્રકાર યુવતીઓ માટે લાગણી હતી, પણ તે આખો દિવસ જીન પીધા કરતો. ખાંસતો રહેતો. સુએ વૃદ્ધ બેરહમાનને કહ્યું, “મારી સખી જોન્સી બીમાર છે. એનો જીવ બારીમાંથી દેખાતા વેલા પર ચોંટયો છે. તે કહે છે કે, એ વેલા પરનું છેલ્લું પાંદડું ખરી પડશે ત્યારે હું પણ મૃત્યુ પામીશ.”

તે બોલ્યો, “આવું વિચારવું તે મૂર્ખામી છે. કોઈ વ્યક્તિના જીવનને અને પાંદડાંને શું સંબંધ હોઈ શકે?”

સુ બોલી. “પણ જોન્સી હવે બહુ જ અશક્ત થઈ ગઈ છે. તે ઊભી પણ થઈ શકતી નથી. તે બહુ જ બીમાર છે. સખત તાવના કારણે તેના દિમાગ પર અસર થઈ ગઈ છે અને એ કારણે આવી વિચિત્ર વાતો કરે છે.”

સુ વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટને લઈ ઉપર ગઈ. જોન્સી સૂતેલી હતી. તેની નજર બારીની બહારની દીવાલ પર હતી. સુએ બેરહમાનને બારીની બહાર સામેની દીવાલ પરનો વેલો દર્શાવ્યો. હવે માત્ર એક જ છેલ્લું પાંદડું બચ્યું હતું. બંને કંઈ પણ બોલ્યા વિના એકબીજાની સામે જોઈ રહ્યાં. હવે સાંજ પડવા આવી હતી. ઠંડી પણ વધી રહી હતી. બહાર સુસવાટાભર્યો પવન શરૂ થઈ ગયો. વાવાઝોડા સાથે વરસાદ આવે તેવી શક્યતા હતી. વૃદ્ધ બેરહમાને જોયું તો સુ ડરી ગઈ હતી. રાતના વાવાઝોડામાં સામેની દીવાલ પરનું પાંદડું ટકી રહે તેવી કોઈ શક્યતા નહોતી. વૃદ્ધ બેરહમાન તેને સાંત્વના આપી નીચે જતો રહ્યો. જોન્સી પણ હવે આંખો બંધ કરીને તંદ્રાવસ્થામાં ચાલી ગઈ હતી. સહેજ સળવળાટ થતાં જોન્સી બોલી. “હવે છેલ્લું પાંદડું બચ્યું છે. મને લાગે છે કે આજે રાત્રે જે એ ખરી પડશે અને રાત્રે જ હું મૃત્યુ પામીશ.”

સુ રડી પડી. તે બોલી, “ઓહ ડિયર, ડિયર તું ચિંતા ન કર. તું મારી તો ચિંતા ન કર. તું નહીં હોય તો હું શું કરીશ?”

જોન્સીએ કોઈ જ જવાબ આપ્યો નહીં. તે હવે એક લાંબી યાત્રા પર જવા તૈયાર હતી. તેના ચહેરા પરથી લાગતું હતું કે, તેનાં દિલોદિમાગ પર સવાર થયેલી કલ્પનામાંથી તે બહાર આવી શકે તેમ નહોતી.

વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટ પણ નીચે ચાલ્યો ગયો. એ રાત્રે ભયંકર વાવાઝોડું ત્રાટક્યું. બહાર જોશભેર વરસાદ વરસવા લાગ્યો. વીજળીના ચમકારા થવા લાગ્યા. પવનના સુસવાટાથી બારીઓ પણ ધ્રૂજવા લાગી હતી. રાત ભયાનક તોફાન સાથે પસાર થઈ ગઈ. સવાર પડી. તોફાન શમી ગયું હતું. વરસાદ બંધ થઈ ગયો હતો. જોન્સીએ આંખો ખોલી હતી. તેની નજર હજુ બારીની બહાર જ હતી. બારીની પેલે પાર સામેની દીવાલ પરના વેલા પર એક પાંદડું હજુ યથાવત્ હતું. એણે સુને બોલાવી. સુ દોડીને જોન્સી પાસે ગઈ. જોન્સી બોલી. “જો સુ! પેલું પાંદડું હજુ ખર્યું નથી. હું બહુ જ ખરાબ યુવતી હોઈશ જેથી પાંદડું ખર્યું નથી. હું મૃત્યુ પામી નહીં,કારણ કે મારું કોઈ પાપ હશે.”

સુએ જોયું તો બારીની બહાર સામેની દીવાલ પર ચોંટેલા વેલા પર છેલ્લું પાંદડું હજુ યથાવત્ હતું. જોન્સી બોલી. “હવે મને ઓશિકું આપ, મારે બેઠા થવું છે. તું દૂધ ગરમ કર. મારે તને રસોઈ બનાવતી નિહાળવી છે.”

જોન્સી હવે બચી ગઈ હતી. તે બોલી. “હવે મને લાગે છે કે હવે હું બે ઓફ નેપલ્સનું પેઇન્ટિંગ બનાવી શકીશ.”

બપોરે ડોક્ટર આવ્યા. તેમણે જોન્સીને તપાસીને કહ્યું, “જોન્સી બચી ગઈ છે. તારી સારી સારવારને કારણે જ એ બચી છે, પણ હવે મારે તમારી નીચે રહેતા વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટ બેરહમાનને તપાસવા જવું છે. ગઈકાલે તેને સખત ન્યુમોનિયા હતો. મેં ગઈકાલે એને તપાસ્યો હતો. તે અત્યંત વૃદ્ધ અને અશક્ત હતો. તેને ન્યુમોનિયાનો ભારે મોટો હુમલો થયો હતો. તે બચી શકે તેમ નથી.”

બીજા દિવસે ડોક્ટરે આવીને જોન્સીને તપાસી જાહેર કર્યું કે, “જોન્સીને હવે કોઈ ભય નથી.”

પરંતુ બપોર બાદ સુ જોન્સી પાસે આવી અને ધીમેથી બોલી. “જોન્સી, મારે તને એક દુઃખદ સમાચાર આપવાના છે. વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટ બેરહમાનનું ન્યુમોનિયાને કારણે આજે હોસ્પિટલમાં મૃત્યુ નીપજ્યું છે. તે બે દિવસથી બીમાર હતો. પાડોશીઓએ કહ્યું કે, આજે સવારે એ લોકોએ બેરહમાનને ભીનાં થઈ ગયેલાં વસ્ત્રોમાં જોયો હતો.બહાર ભયંકર ઠંડી હતી ત્યારે તેે એક ફાનસ લઈને ગયો હતો. કોઈને ખબર નહોતી કે તે રાત્રે ફાનસ લઈને બહાર કેમ નીકળ્યો હતો. છેક સવારે જોયું તો એક નિસરણી લઈને સામેની દીવાલ પાસે ગયો હતો. દીવાલ પાસે પેઇન્ટનો ડબ્બો અને કેટલાંક બ્રશ પડયાં હતાં. ડબ્બામાંથી લીલો અને પીળો મિક્સ કરેલો રંગ હતો અને જોન્સી! તું સામેની દીવાલ પર જે પાંદડું જોઈ રહી છે તે પવન છતાં જરાયે હાલતું નથી.”

જોન્સીએ ફરી ધ્યાનપૂર્વક બારીની બહાર લાલ ઈંટોવાળી દીવાલ પર જોયું તો વેલા પર દેખાતું એક પાંદડું સ્થિર હતું. અલબત્ત,તે અદ્દલ પાંદડાં જેવું જ લાગતું હતું.

સુ બોલી. “જોન્સી ર્ડાિંલગ! વૃદ્ધ આર્ટીસ્ટ આખી જિંદગીમાં જે ન કરી શક્યો તે ગઈકાલે રાત્રે એણે કરી લીધું. બેરહમાને ગઈ આખી રાત ભયંકર તોફાનમાં બહાર રહીને ફાનસના અજવાળે તને બચાવવા છેલ્લું પાંદડું પેઇન્ટ કરી દીધું અને તેણે કાતિલ ઠંડીમાં અને ન્યુમોનિયાની હાલતમાં મૃત્યુ પામવાનું પસંદ કર્યું હતું.”

ઓ. હેન્રીની ચમત્કૃતિપૂર્ણ વાર્તા ‘ધ લાસ્ટ લીફ’ અહીં પૂરી થાય છે.

ઓ. હેન્રીનું અસલી નામ વિલિયમ સિડની પોર્ટર હતું. તેમનો જન્મ ૧૧ સપ્ટેમ્બર, ૧૮૬૨ના રોજ અમેરિકામાં નોર્થ કેરોલિનાના ગ્રીન્સબોરો ખાતે થયો હતો. ઓ. હેન્રી તેમનું પેન નેમ હતું. મધ્યમવર્ગમાં જન્મેલા ઓ. હેન્રીના પિતા ડોક્ટર અને માતા કોલેજમાં શિક્ષણ પામેલાં હતાં. માતાના મૃત્યુ પછી પિતા આલ્કોહોલિક બની ગયા હતા અને ઓ. હેન્રીના ઉછેરની જવાબદારી તેમનાં કાકીએ સંભાળી હતી. તેમનાં કાકી સ્કૂલટીચર હતાં. તેમણે બાળક ઓ. હેન્રીને ભણવાની, વાંચવાની અને સર્જનાત્મક શક્તિ ખીલવવાની ટેવ પાડી. તેઓ કોઈ ને કોઈ વાર્તા કહી બાળકને ભણાવતાં. નાનકડા પોર્ટર ઉર્ફે ઓ. હેન્રીએ બચપણમાં જ ‘એનેટોમી ઓફ મેલેન્કોલી’ અને ‘અરેબિયન નાઇટ્સ’ વાંચી હતી. ૨૦ વર્ષની ઉંમરે તેઓ મિત્રો સાથે ટેક્સાસ ગયા. અહીં તેમણે કાઉબોય, પોસ્ટમેન, કૂક, ડ્રાફ્ટસમેન અને કારકુન જેવી અનેક નોકરીઓ કરી. તેમણે ભિન્ન ભિન્ન સ્થળે રખડપટ્ટી કરવાનો શોખ વિકસાવ્યો.

એમાંથી ભવિષ્યમાં લખાનારી વાર્તાઓ માટેની સામગ્રી એકત્ર થતી રહી. જીવનમાં અનેક તકલીફો ભોગવ્યા બાદ તેઓ ન્યૂ યોર્ક આવ્યા. ૧૯૦૨થી ૧૯૦૭ દરમિયાન તેમણે સર્જનાત્મક કાર્ય શરૂ કર્યું. ‘ન્યૂ યોર્ક સન્ડે વર્લ્ડ’ માટે દર અઠવાડિયે એક વાર્તા લખવાનો કોન્ટ્રાક્ટ મળ્યો. એ વખતે એ અખબાર અમેરિકાનું મોટામાં મોટું અખબાર હતું. એ અખબાર માટે તેમણે બધી મળીને ૧૦૦ જેટલી વાર્તાઓ લખી જેમાં ‘ધ ર્ફિનશ્ડ રૂમ’, ‘ગિફ્ટ ફોર મેગી’ તથા ‘એન અનફિનિશ્ડ સ્ટોરી’ જેવી ક્લાસિક વાર્તાઓનો સમાવેશ થાય છે. તા. ૫ જૂન, ૧૯૨૦ના રોજ છ મહિનાની બીમારી બાદ મૃત્યુ પામ્યા. નોંધપાત્ર વાત એ છે કે, ઓ. હેન્રીના મૃત્યુનાં ૨૦ વર્ષ બાદ તે એટલી બધી લોકપ્રિય સાબિત થઈ કે ૧૯૨૦ પછી બીજા લેખકોની વાર્તાઓ માટે ઓ. હેન્રીની વાર્તાઓ એક ‘સ્ટાન્ડર્ડ’ ગણાવા લાગી.

ઓ. હેન્રીને જ્યારે તેમના લેખન વિશે પૂછવામાં આવતું ત્યારે તેઓ કહેતાં, ”ૈં ટ્વદ્બ ુિૈંૈહખ્ત ર્કિ સ્િ. ઈદૃીિઅર્હ્વઙ્ઘઅ અર્થાત્ હું બધાંના માટે લખું છું.” એમના આ કથનનો અર્થ એ હતો કે તેઓ ‘એવરીબડી’ વિશે જ લખે છે. એક વાર ‘ન્યૂ યોર્ક ટાઇમ્સ’ સાથેના ઇન્ટરવ્યૂ દરમિયાન પોતાની સફળતાનું રહસ્ય ખોલતાં તેમણે કહ્યું હતું, “હું મારી ટૂંકી વાર્તાઓનું રહસ્ય તમને કહી દઉં. આ છે સિક્રેટ. નિયમ નંબર-૧ : તમે એ જ સ્ટોરી લખો જે તમને આનંદ આપતી હોય. નિયમ નંબર-૨ : જે સ્ટોરી તમને આનંદ આપી શકે તેમ ન હોય તે લોકોને પણ આનંદ નહીં આપે, પણ હા, તમે જ્યારે સ્ટોરી લખવા બેસો છો ત્યારે લોકોને ભૂલી જાવ.”

Page 2 of 2

Powered by WordPress & Theme by Anders Norén