Devendra Patel

Journalist and Author

Date: July 23, 2014

દરિયાપારથી આવેલી એક સ્ત્રી ‘કુલી’ કેમ બની હતી?

‘કુલી વુમન’ની લેખિકા ગાઈત્રા બહાદુર
કોલકાતાથી ગિયાના ગયેલી એક મજદૂર સ્ત્રીની પ્રપૌત્રી જ્યારે શ્રેષ્ઠ લેખિકા બની

 ૧૮૮૮ના જમાનાની વાત છે. એ વખતે ભારતમાંથી અનેક સ્ત્રી-પુરુષોને વહાણમાં બેસાડી વેઠિયા મજૂર તરીકે વેસ્ટઇન્ડિઝ લઇ જવાતાં. દરિયો તોફાની હોય, આકાશમાં વાદળો હોય, વીજળી થતી હોય, જહાજ હાલક ડોલક થતું હોય. વહાણ તેના લક્ષ્યાંક પર પહોંચશે કે કેમ તે નક્કી ના હોય. એવા સમયગાળામાં ઇ.સ.૧૯૦૩ના વર્ષમાં કોલકાતાથી અનેક ગરીબ સ્ત્રી-પુરુષોને લઇ “ધી ક્લાઇડ” નામનું એક વહાણ ગિયાના જવા ઉપડયું.

એ વહાણમાં એક સ્ત્રી પણ હતી. જેનું નામ ‘સુજરિયા ઃ સુજરિયા વહાણમાં બેઠી ત્યારે તે સગર્ભા હતી. તેને ગર્ભ રહ્યાને ચાર માસ થયા હતા, પરંતુ એ બધા વેઠિયા મજૂરોની વચ્ચે સાવ એકલી હતી. તેની સાથે કોઇ સગા-સંબંધી નહોતાં. ના ભાઇ, ના બહેન, ના પતિ. એ વખતે સુજરિયાની ઉંમર ૨૭ વર્ષની હતી. હા, એમાં બેઠેલા ઉતારૃઓના નામ લખવામાં આવ્યા હતા. તેમાં તેનું નામ સુજરિયા બહાદૂર એવું લખવામાં આવ્યું હતું. પતિના નામનું ખાનું ખાલી રાખવામાં આવ્યું હતું.

એ જમાનામાં દિવસોના દિવસો સુધી દરિયામાં જ રહેવું પડતું. બોટને એક બંદરેથી બીજા બંદરે પહોંચતા મહિનાઓ લાગતા. સુજરિયાએ વહાણમાં જ અપૂરતા મહિને એ બાળકને જન્મ આપ્યો. બાળક સાતમા મહિને જન્મ્યુ હતું ઃ પુત્ર હતો. એમાં યે મુશ્કેલી એ હતી કે બાળકના પગ પહેલાં બહાર આવ્યા હતા, છતાં તે બચી ગયું. બાળક કુદરત સામે સંઘર્ષ કરીને જન્મ્યુ હોઇ સુજરિયાએ તેના પુત્રને ‘લાલ બહાદુર’ એવું નામ આપ્યું. ‘બહાદૂર’ એની અટક નહોતી પણ બાળકે તોફાની દરિયામાં પવનના સુસવાટા વચ્ચે સંસારમાં પગરણ કર્યાં હોઇ તેને બહાદૂર નામ આપ્યું હતું.

એ પછી સુજરિયા નવજાત શિશુને લઇ ગિયાના બંદરે ઊતરી. અહીં તેણે મજૂર તરીકે કામગીરી શરૃ કરી. એ વખતે ગિયાનામાં શેરડી પકવવામાં આવતી હતી. શેરડીના ખેતરોના માલિકો આવા મજૂરો પાસે સખ્ત કામ લેતાં. લાકડાની કેબિનમાં મજૂરોએ રહેવું પડતું. એ કેબિન પણ મજૂરોએ ખેતરમાં જાતે બનાવવી પડતી. સુજરિયાનો પુત્ર મોટો થયો.

તે પછીના વર્ષોની ઘટનાઓનો ઇતિહાસ ઉપલબ્ધ નથી. હા, લાલબહાદુર પણ હવે પરણી ગયો હતો અને એના પરિવારમાં એક બાળકી અવતરી હતી. તે તેની પૌત્રી હતી. ગાઇત્રા બહાદૂર નામ આપવામાં આવ્યું. ૧૯૮૧માં વાત પલટાઇ. લાલ બહાદુરના પરિવારે ગિયાના છોડી દેવા નિર્ણય કર્યો. એ હજુ ખેતરમાં બનાવેલી લાકડાની કેબિનમાં જ રહેતો હતો. એણે અમેરિકા જઇ સ્થાયી થવા નિર્ણય કર્યો હતો. પોતાની માતા સુજરિયાએ બનાવેલી લાકડાની કેબિન પાસે ઊભા રહી એણે ફોટા પડાવ્યા. તેની પાસે હવે પૈસા હતા. બોટ દ્વારા અમેરિકા જવાના બદલે વિમાનની ટિકિટ લીધી.

લાલ બહાદુર પરિવાર સાથે ન્યૂયોર્ક ઉતર્યો. અહીં તેણે પરિવાર સાથે નવી જિંદગીની શરૃઆત કરી. તે ન્યૂજર્સીમાં સ્થાયી થયો. પરિવારની પુત્રી ગાઇત્રા બહાદૂર પણ અહીં જ ભણવા સતત તે ન્યૂજર્સીના મકાનમાંથી હડસન નદીની પેલે પાર આવેલા ‘મેનહટન’ વિસ્તારની ગગનચુંબી ઇમારતોને જોઇ રહેતી.

તેની દાદીના ભજનો સાંભળતી. ચેનલ્સ પર બ્રોડકાસ્ટ થતી હિન્દી ફિલ્મો નિહાળતી. ગાઇત્રાને કહેવામાં આવ્યું હતું કે ઘરની બહાર નિકળવું નહીં. ગોરા છોકરાઓની ડોટ બસ્ટર ગેંગ ભારતીય યુવતીઓ પર હુમલા કરે છે. ડોટ બસ્ટર એટલે કપાળમાં બિંદી લગાડેલી ભારતીય યુવતીને પરેશાન કરતી ગેંગ. ગાઇત્રા હવે અમેરિકામાં જ ભણવા લાગી . તે યાલેમાં ભણવા ગઇ અને અંગ્રેજી સાહિત્યમાં એ ગ્રેજ્યુએટ થઇ. તે પછી પત્રકારત્વનું ભણવા કોલંબિયા સ્કૂલ ઓફ જર્નાલિઝમમાં ગઇ. અહીંથી તેણે પત્રકારત્વની ડિગ્રી લીધી. ૨૦૦૭માં તેને હાર્વર્ડ યુનિર્વિસટી તરફથી ‘નિમેન ફેલોશીપ’ મળી. એ વખતે તે “ધી ફિલોડેલ્ફિયા ઇન્કવાયરર” માં બીજા ૭૦ પત્રકારો સાથે કામ કરતી હતી. એ બધામાંથી એકમાત્ર ગાઇત્રાને જ ફેલોશીપ મળી હતી.

એ દિવસે એણે એના પરિવારના અતીતને યાદ કર્યો. એને થોડી થોડી ખબર હતી કે તેની વડ દાદી એક મજૂર તરીકે વહાણમાં બેસીને ગિયાના આવી હતી. તે કોણ હતી? શા માટે ભારત છોડયું? તેના સગા સંબંધી કોણ હતા? એ બધા પ્રશ્નોના ઉત્તર શોધવા એણે સંશોધન કરવા નિશ્ચય કર્યો. તે હવે એક ન્યૂઝ સ્ટોરી કરવા માંગતી હતી.

એક સંશોધનાત્મક પત્રકાર તરીકે એણે કામગીરી શરૃ કરી. તેની પાસે હાર્વર્ડની ફેલોશીપ તો હતી જ. તેની દાદી કયા વહાણમાં આવી હતી? કઇ તારીખે તે કોલકાતાથી ઉપડયું હતું? તેમાં કોણ કોણ ઉતારૃ હતા? તે બધી ખોજ કરવા તે લંડન ગઇ. ફેલોશીપના પૈસા ટૂંકા હતા. છતાં તે એકલી હોઇ તેણે બે વર્ષ સુધી બ્રિટન અને કેરેબિયનના આર્કાઇવ્ઝમાં સંશોધન જારી રાખ્યું. એ બહુ જ મુશ્કેલ કામ હતું. એની દાદી સુજરિયાએ “ધી કલાઇડ” નામના જે વહાણમાં મુસાફરી કરી હતી તેનો રેકોર્ડ નાશ પામી ચૂક્યો હતો. એ જ રીતે તેની દાદીના અવાજ, પત્રો કે બીજા કોઇ દસ્તાવોજોની સ્મૃતિ ઉપલબ્ધ નહોતી. છતાં એણે એની દાદીની સ્ટોરીની ખોજ જારી રાખી. એક લાંબી દડ મજલ અને સખ્ત પરિશ્રમ બાદ એણે એની દાદીની સ્ટોરી રૃપે એક પુસ્તક લખ્યું ઃ “ર્ઝ્રંર્ંન્ૈંઈ ઉર્ંસ્છગ્દ” અર્થાત મજુર સ્ત્રી. એ પુસ્તકમાં એ સતત પ્રશ્નો પૂછતી રહે છે ઃ “શા માટે મારી દાદી સુજરિયાએ મજૂર થવાનું પસંદ કર્યું? સુજરિયા ઉચ્ચ બ્રાહ્મણ કુળની સ્ત્રી હોવા છતાં તેણે ગિયાનામાં શેરડીના ખેતરમાં બંધક મજૂર થવાનું કેમ પસંદ કર્યું! તે જહાજમા બેઠી ત્યારે પ્રેગ્નન્ટ હતી તો તેના ઉદરમાં કોનંુ બાળક હતું? શું તેનું અપહરણ થયુ હતું? કોઇએ ઉંચકીને તેને વહાણમાં બેસાડી દીધી હતી? શું તે જાતેજ ઘરેથી ભાગી ગઇ હતી? શું તે વેશ્યા હતી? ગાર્ડન રિચ કોલકાતા છોડીને તે ગિયાના કેમ ગઇ? શુ તેને ખબર નહોતી કે આ વન વે જર્ની જ છે?”

ગાઇત્રા બહાદૂર “કુલી વુમન” પુસ્તકમાં અદ્ભૂત વર્ણન છે. તે કહે છે ઃ “મારી દાદીના જીવનમાં રહસ્યોને શોધવા જતાં ગિયાનામાં રહેતા લોકોની જિંદગી વિશે પણ જાણ્યું. ગિયાનામાં હું મારા કાકા-કાકીઓ, વૃદ્ધોને પણ મળી, એ બધાએ મારી દાદાની ઘણી બધી વાતો કરી. મારી દાદી મજૂરી કરતાં કરતાં માટીની બનાવેલી ચુંગી પણ પીતી હતી. મારા દાદી મજૂર બની હોવા છતાં તેનું વ્યક્તિત્વ કેરિશ્મેટિક હતું. મારી દાદીએ કોલકાતા કેમ છોડયું તે રહસ્ય તો અકબંધ જ રહ્યું પરંતુ એ સમયગાળા દરમિયાન ભારત છોડીને કેરેબિયન ટાપુ પર આવેલી ભારતીય સ્ત્રીઓની જિંદગી વિશે મને ઘણું જાણવા મળ્યું. ભારતથી આવેલી મજદૂર સ્ત્રીઓને શેરડીના પ્લાન્ટેશનના માલિકો તરફથી ભારે માર અને હિંસાનો સામનો કરવો પડતો. ભારતીય સ્ત્રીઓને ‘મેચિટે’ નામના ધારિયા જેવા શસ્ત્રથી લોહીલુહાણ કરી દેવાતી. કેટલીયે સ્ત્રીઓની કહાણીઓ તો દર્દભરી છે. એ બધુ જ વર્ણન મેં મારા પુસ્તકમાં કર્યું છે.

ગાઇત્રા બહાદુર તેના પુસ્તકમાં લખે છે ઃ મારી દાદી ઉચ્ચ કુળની બ્રાહ્મણ હોવા છતાં એણે ‘કુલી’ બનવા નિર્ણય કર્યો હોઇ ઇતિહાસમાં એ બોજ બની રહે તે માટે જ એ પુસ્તકનું નામ “કુલી વુમન” રાખ્યું છે. મેં મારા પૂર્વજોની ખોજ કરવા ભારતમાં પ્રવાસ કર્યો. મારા ગ્રેટ ગ્રાન્ડ ફાધર અને ‘ગ્રેટ ગ્રાન્ડ મધર મૂળ બિહાર-બુરહાનપુરના હતા. હું બુરહાનપુર ગઇ પણ મારા પૂર્વજોનો કોઇ તાગ ના મળતાં એક ‘ડેડ એન્ડ’ ને સ્પર્શી હું પાછી આવી. ભારતથી કેરેબિયન આવેલા બંધક મજૂરોનો રેકોર્ડ તપાસવા હું લંડન ટ્રિનીડાડ અને ગિયાનાના આક્રાઇવ્ઝના તમામ રેકર્ડસ તપાસી ગઇ. ભારતથી કુલ ૭૭ ખેપમાં બંધક મજૂરો કેરેબિનય આવ્યા હતા. તેનાથી મને જાણવા મળ્યું કે અમેરિકામાં વિકસી રહેલા અખબાર ઉદ્યોગના વપરાશનો કાગળ બનાવવા કેરેબિયનમાં આવી પ્લાન્ટેશન કરવામાં આવતુ હતું. અહીં આવેલી અનેક ભારતીય સ્ત્રીઓની હત્યાઓ તેમના સાથીદારોેએ કરી દીધી હતી. પ્લાન્ટેશનના ઓવરસિયર્સ ભારતીય સ્ત્રીઓ સાથે સુઇ જતા. એ બધાની વચ્ચે મારી દાદી સુજરિયા કેવી રીતે જીવી હશે? ૧૮૩૩માં બ્રિટને ગુલામી નાબૂદ કરતો કાયદો કર્યો તે પછી બ્રિટન જ્યાં જ્યાં રાજ્ય કરતું હતું તે તે દેશોમાંથી આવા મજૂરોને કેરેબિયન લઇ જવાતા હતા. આવા બંધક મજૂરો ભરીને પહેલુ જહાજ ૧૮૩૩માં કોલકાતાથી બ્રિટિશ ગિયાના રવાના થયું હતું. આવા મજૂરો સ્વયં ઇચ્છાથી આવ્યા છે તેમ કહેવાતું પણ એ તેમની મજબૂરી હતી. ૧૮૩૮થી ૧૯૧૭ દરમિયાન બ્રિટને ભારતમાંથી લાખ્ખો મજૂરોને જહાજમાં ભરી કેરેબિયન ઠાલવી દીધા હતા અને બધાએ શેરડી વાવવાનું અને કાપવાનું કામ કરવું પડતું. દરેક જહાજમાં પુરુષ કરતાં સ્ત્રીઓ અડધી જ રહેતી. એટલે કે દર ૧૦૦ પુરુષોએ ૪૦ સ્ત્રીઓ રહેતી. કેરેબિયન ઉતર્યા પછી સ્ત્રીઓની તંગીના કારણે સ્ત્રીઓને અનેક પુરુષો સાથે સૂઇ જવું પડતું. બળાત્કારના ભોગ બનવું પડતું. હિંસાનો ભોગ બનવું પડતું. મારી દાદી સુજરિયા પણ તેમાંની એક હતી.”

આવું ખોફનાક વર્ણન ધરાવતા મૂળ ભારતીય પણ અમેરિકન લેખિકા ગાઇત્રા બહાદુરના પુસ્તક “ર્ઝ્રંર્ંન્ૈંઈ ઉર્ંસ્છગ્દ” ને અમેરિકન અખબારો ‘ધી ન્યૂયોર્ક ટાઇમ્સ” તથા “ધી વોશિંગ્ટન પોસ્ટ” દ્વારા બેસ્ટ સેલર પુસ્તકોની યાદીમાં અગ્રણ્ય સ્થાન મળ્યું છે. એક મજદૂર સ્ત્રીના પ્રપૌત્રી પણ એક શ્રેષ્ઠ લેખિકા અને પત્રકાર બની શકે છે.

 
– દેવેન્દ્ર પટેલ

www.devendrapatel.in

”લેની તો થી શપથ, મગર અબ જલજીરા હી દે દો”

ચૂંટણીમાં હારી ગયા પછી અથવા તો નિવૃત્ત થયા પછી ઘણા હતાશ થઈ જાય છે. ઘણા એકાકી જીવન ગાળે છે. ઘણા નવી પ્રવૃત્તિ શોધી કાઢે છે. ઘણા જૂનાવ્યવસાય તરફ વળે છે. ઘણા ફરી બેઠા થવા કમર કસે છે. નવનિર્માણના આંદોલન પછી સત્તા ગુમાવ્યા બાદ પૂર્વ મુખ્યમંત્રી ચીમનભાઈ પટેલે એ જ દિવસથી ફરી સત્તા કબજે કરવાનો પુરુષાર્થ આરંભી દીધો હતો અને પૂરાં ૧૫ વર્ષ બાદ તેઓ ફરી ગુજરાતના મુખ્યમંત્રી બન્યા હતા. ગુજરાતના પૂર્વ રાજસભાના સભ્ય બ્રહ્મકુમાર ભટ્ટ ચીમનભાઈ પટેલના કાળમાં ગુજરાત વિદ્યુત બોર્ડના ચેરમેન હતા, પરંતુ તેમની મુદત પૂરી થતાં બીજા જ દિવસથી તેમનુ લેમ્બ્રેટા સ્કૂટર લઈ ફોજદારી કોર્ટમાં વકીલાત કરવા જવા લાગ્યા હતા. ગુજરાતના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી માધવસિંહ સોલંકી નાદુરસ્ત તબિયત છતાં જૈફ વયે ગાંધીનગરમાં તેમના ખાનગી બંગલાની વિશાળ લાઈબ્રેરીમાં પુસ્તકોનાં સાંનિધ્યમાં જીવન બસર કરે છે. ગુજરાતના બીજા એક પૂર્વ મુખ્યમંત્રી દિલીપ પરીખે રાજનીતિને કાયમ માટે રામરામ કરી દીધા છે. ગુજરાતના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી અને હાલના ગુજરાત વિધાનસભા વિરોધપક્ષના નેતા શંકરસિંહ વાઘેલા આજે પણ તેમનો અસલી આક્રમક મિજાજ ધરાવે છે.

વીરપ્પા મોઈલી

૨૦૧૪ની લોકસભાની ચૂંટણીઓમાં યુપીએ-૨ સરકારના ઘણા મંત્રીઓ હાર્યા છે. તેમાંથી કેટલાક સુખી છે તો કેટલાક પોતાના અસલ વ્યવસાય તરફ પાછા ફર્યા છે. સૌથી પહેલાં પૂર્વ કેન્દ્રીય મંત્રી વીરપ્પા મોઈલની વાત. વીરપ્પા મોઈલી મૂળ સ્વરૂપમાં લેખક છે. અત્યાર સુધીમાં તેમનાં એક ડઝન પુસ્તકો પ્રગટ થઈ ચૂક્યાં છે. તેમનાં બે પુસ્તકો (૧) ક્વેસ્ટ ફોર જસ્ટિસ અને (૨) ‘ક્વેસ્ટ ફોર ગવર્નેન્સ’ લોકાર્પણ થવાની તૈયારીમાં છે. ગઈ તા. ૮મી માર્ચે તેમની લાંબી કાવ્યકૃતિ ‘દ્રૌપદી’નું કન્નડ રૂપાંતર સ્વયં મોઈલીએ લોકાર્પણ કર્યું હતું. હવે તેનું અંગ્રેજી અને હિન્દી રૂપાંતર થઈ રહ્યું છે. ફાઈલો પર નોટ્સ લખવાની સાથે સાથે તેમણે કવિતાઓ અને ગદ્ય લખવાનું પણ ચાલુ રાખ્યું હતું. વીરપ્પા મોઈલીને આમે ય કદી સત્તાનો નશો નહોતો તેથી તેમની જિંદગી આરામથી બસર કરી શકશે.

સલમાન ખુરશીદ

હવે સલમાન ખુરશીદની વાત. સલમાન ખુરશીદ યુપીએ-૨ સરકારમાં વિદેશમંત્રી હતા અને સૌથી વધુ વિદેશ પ્રવાસ કરતા હતા. અગાઉ તેમનું સરનામું ૪, કુશક રોડ, નવી દિલ્હી હતું. હવે તેઓ નવી દિલ્હીના જામિયાનગર રોડના પોતાના ઘરમાં રહેવા આવી ગયા છે. તેઓ ધારાશાસ્ત્રી છે અને તેમનો વકીલાતનો ધંધો ફરીથી શરૂ કરી રહ્યા છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે, ૧૯૯૧માં લોકસભાની ચૂંટણી જીતવાની પહેલાં તેઓ એક છેલ્લો કેસ લડયા હતા. એ વખતે તેઓ જે કેસ લડતા હતા તેમાં તેમના વિરોધીના વકીલ તરીકે પી. ચિદમ્બરમ્ હતા. એ મુકદ્દમાની સુનાવણી કરી રહેલા એ વખતના ન્યાયાધીશ જસ્ટિસ માર્કંડેય કાત્ઝુ આજે પ્રેસ કાઉન્સિલના અધ્યક્ષ છે. હવે આ વખતે ફરુખાબાદથી ચૂંટણી હારી ગયા બાદ સલમાન ખુરશીદ ‘મિ. લોડ’ કહી દલીલો કરવાની તૈયારી કરી રહ્યા છે.

કપિલ સિબ્બલ

યુપીએ-૨ સરકારના બીજા એક પૂર્વ કેબિનેટ મંત્રી કપિલ સિબ્બલ પણ આ વખતે ચૂંટણી હારી ગયા છે. તેઓ કટાક્ષભર્યા વિધાનો માટે જાણીતા હતા. વચ્ચે વચ્ચે કવિતાઓ લખવાનો શોખ પણ ધરાવતા હતા. સત્તા પર આવતા પહેલાં તેમની ગણતરી સુપ્રીમ કોર્ટના સૌથી વધુ મોંઘા ધારાશાસ્ત્રી તરીકે થતી હતી. હવે તેઓ ફરીથી કાળો કોટ પહેરીને અદાલતોની દુનિયામાં પાછા આવી ગયા છે. યુપીએ સરકાર વખતે તેઓ કાયદામંત્રી પણ રહ્યા, સંચારમંત્રી પણ રહ્યા અને ક્યારેક અન્ય વિભાગો પણ સંભાળ્યા. હવે તેમણે પુરાણો વ્યવસાય ફરી સંભાળી લીધો છે. હમણાં તેઓ કોલકાતા ગયા હતા ત્યાં લોઢા પરિવાર અને બિરલા પરિવાર વચ્ચે ચાલી રહેલા એક કેસમાં બિરલા પરિવારના વકીલ તરીકે પેશ આવ્યા હતા.

સુશીલકુમાર શિંદે

પૂર્વ ગૃહમંત્રી સુશીલકુમાર શિંદે થોડાક વ્યવહારુ રાજકારણી છે. તેઓ જિંદગીના અનેક ચઢાવ-ઉતાર જોઈ ચૂક્યા છે. એક પોલીસ કોન્સ્ટેબલના રૂપમાં તેમણે કારકિર્દીની શરૂઆત કરી હતી. તેઓ ગૃહમંત્રી હતા ત્યારે પૂરી આઈપીએસ લોબી તેમને સલામ કરતી હતી. હવે તેઓ મંત્રીપદે નથી ત્યારે સૌથી પહેલું કામ તેમણે સરકારી બંગલો ખાલી કરવાનું કરી દીધું. હવે થોડાક જ સમયમાં મહારાષ્ટ્રમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ આવવાની છે. તેમાં તેઓ પોતાનો દાવ અજમાવવાના છે. કોંગ્રેસની બહુમતી આવે તો તેઓ મહારાષ્ટ્રના મુખ્યમંત્રી બની શકે છે, પણ બહુમતી આવે તો ! હાલ તો તેઓ દક્ષિણ દિલ્હીમાં ભાડાંનું મકાન શોધી રહ્યા છે.

એ. કે. એન્ટની

સૌથી સ્વસ્થ હોય તો તો તે છે એ. કે. એન્ટની. યુપીએ-૨ સરકારમાં તેઓ દેશના સંરક્ષણ મંત્રી હતા, પરંતુ સત્તાનો નશો તેમને કદી ચઢયો નહીં. પૂર્વે પણ તેઓ બસમાં જ મુસાફરી કરતા હતા. કેન્દ્રમાં મંત્રીપદ મળ્યું તો પણ તેમની કાર પર કદીયે લાલબત્તી લગાવી નહીં. તેમને ફાળવાયેલો દિલ્હીનો સરકારી બંગલો તેઓ રાખી શકતા હતા, કારણ કે તેઓ રાજસભાના સભ્ય છે, પરંતુ તેમણે જાતે જ એક નાનો બંગલો માગી લીધો છે. દિલ્હીમાં તેમની છાપ સાચુકલા ‘મિસ્ટર ક્લિન’ તરીકેની છે. યુપીએ-૨ સરકારના બીજા એક પૂર્વ મંત્રી આનંદ શર્મા વાંચવાનો, ફરવાનો અને સંગીતનો શોખ ધરાવે છે. રાજસભામાં તેઓ ઉપનેતા તો છે જ. તેમને સેમિનારોમાં બોલવાનો શોખ છે. તેમની જિંદગી આરામથી બસર થશે.

અહેમદ પટેલ

૨૦૧૪ની ચૂંટણીમાં યુપીએ-૨ કોંગ્રેસની ભલે હાર થઈ, પરંતુ ૧૦, જનપથના અત્યંત વિશ્વાસુ એવા પીઢ રાજકારણી અહેમદ પટેલ સ્થિર અને સ્થિતપ્રજ્ઞા છે. ગઈ ચૂંટણી દરમિયાન કેટલાકે તેમનું મહત્ત્વ ઘટાડવા કોશિશ કરી હતી, પરંતુ એવી કોશિશ કરનારાઓ સાફ થઈ ગયા છે અને અહેમદ પટેલ કોંગ્રેસ પાર્ટીમાં વધુ સક્ષમ અને મહત્ત્વપૂર્ણ નેતા તરીકે ફરી ઊપસી આવ્યા છે. બહુમતી વગરની યુપીએ સરકારોને ટકાવી રાખવાનું કામ માત્ર અને માત્ર અહેમદ પટેલે જ કર્યું હતું. ગઠબંધનમાં સામેલ પક્ષો અને કોંગ્રેસ વચ્ચે તેઓ સેતુ હતા. નવી દિલ્હીમાં ૨૩, મધર ટેરેસા ક્રિસન્ટ ખાતેનું તેમનું નિવાસસ્થાન આજે પણ રાતના નવ વાગ્યા પછી જ ઓફિસમાં કાર્યરત થઈ જાય. રાતના ૯થી સવારના ૩ વાગ્યા સુધી તેમના નિવાસસ્થાને પ્રજ્વલિત દીવા જોઈ શકાય. સવાર સુધી અનેક દિગ્ગજોની અહીં અવરજવર રહે. યુપીએ સરકારો વખતે તેઓ અત્યંત શક્તિશાળી રાજકારણી હોવા છતાં તેમણે કેન્દ્રમાં કદીય લાલબત્તીવાળી મોટરકાર કે મંત્રીપદ સ્વીકાર્યું નહોતું. સત્તાનો દેખાડો કે અહંકાર કદીયે પોતાની પાસે ફરકવા દીધાં નહોતાં. આ કારણથી આજે સત્તા હોય કે ના હોય તેમની જીવનશૈલીમાં કોઈ જ ફરક પડતો નથી. ઓછું બોલવું અને લો પ્રોફાઈલ પર રહેવું તે તેમની લાક્ષણિકતા છે. કોઈના યે પ્રત્યે કિન્નાખોરી ના રાખવી તે તેમની ખાનદાની છે. આ કારણથી સત્તા જતા રહ્યા બાદ પણ તેઓ સ્વસ્થ છે. આવનાર હતાશ હોય પણ તેમને મળ્યા બાદ સસ્મિત થઈ જાય છે. પક્ષમાં તેમની અદેખાઇ કરનારા ધ્વસ્ત થયા છે જ્યારે પક્ષમાં તેમનો દબદબો વધ્યો છે. જિંદગી કદીયે અટકતી નથી. કામ કરવા માગતી વ્યક્તિ માટે એક રસ્તો બંધ થાય છે તો બીજા અનેક રસ્તા ખૂલી જાય છે.

યે દબદબા યે હકૂમત

અલબત્ત, આજે જે નેતાઓ સત્તા પર છે તેઓ એ વાત ભૂલી ના જાય કે સત્તા અત્યંત લપસણી ચીજ છે. સત્તા કોઈનીયે પાસે કાયમ માટે ક્યારેય ટકતી નથી. મોગલ બાદશાહો પણ ભૂલાઈ ગયા, રાજા મહારાજાઓ પણ ભૂલાઇ ગયા, નવાબો પણ ભૂલાઇ ગયા, અંગ્રજો પણ ભૂલાઇ ગયા, સ્વતંત્રતા પછી આ દેશમાં અનેક રાષ્ટ્રપતિઓ, વડાપ્રધાનો, મંત્રીઓ થઇ ગયા અને ભૂલાઇ પણ ગયા. ગુજરાતના પહેલા મુખ્યમંત્રી ડો. જીવરાજ મહેતાને કોઈ યાદ કરતું નથી. અન્ય મુખ્યમંત્રીઓ હિતેન્દ્ર દેસાઇ ભૂલાઈ ગયા છે. ઘનશ્યામ ઓઝા, ચીમનભાઈ પટેલ, કેશુભાઇ પટેલ, સુરેશ મહેતા, દિલીપ પરીખ માત્ર અતીત બની ગયા છે. વિશ્વના મહાન શાસકો જેવાં કે જુલિયસ સીઝર, માર્ક એન્ટની, ક્લિયોપેટ્રા, સ્ટેલીન, લેનીન, હિટલર, મુસોલિની, વિન્સ્ટન ર્ચિચલ, માર્ગારેટ થેચર, દ’ગોલ, માઉત્સે તુંગ અને ચાઉં એન લાઇ પણ ભૂલાઈ ગયા. તેમનુ કોઈ સંતાન આજે સત્તા પર નથી. હાલ જે શાસકો છે તેઓ પણ એક દિવસ ઇતિહાસનો એક ભાગ જ હશે. પાલનપુર પાસેના એક ગામના શાયર હમીર કહે છે :

યે દબદબા, યે હકૂમત યે નશાએ-દૌલત સબ કિરાયે કે મકાન હૈ કિરાયેદાર બદલે રહતે હૈ અડવાણી-જોષી

ભાજપાના વયોવૃદ્ધ નેતા એલ.કે.અડવાણી અને મુરલી મનોહર જોષી લોકસભામાં ચૂંટાયા છે પરંતુ દેશનું નેતૃત્વ કરવાની તેમની ઇચ્છા અધૂરી રહી ગઈ છે. તેમને કોઈ મંત્રીપદ કે હોદ્દો અપાયો નથી. પક્ષમાં કે સરકારમાં તેમના માટે કોઈ કામ નથી. અડવાણીજીએ રાષ્ટ્રપતિ બનવું હશે તો પણ હાલના રાષ્ટ્રપતિશ્રીની મુદત પૂરી થાય ત્યાં સુધી અને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની મહેરબાનીની રાહ જોવી પડશે.

શાયર હમીર ની જ બે નિર્દોષ પંક્તિઓ વાંચોઃ રાષ્ટ્રપતિ ભવનમાં પાર્ટી શરૂ થઈ. વેઇટરે પૂછયુ : ‘સર, ક્યા લોગે? અડવાણીજી બોલ્યા : ‘લેની તો થી શપથ, પર અબ જલજીરા હી દે દો.’

ટ્રેનની બારી પર પરદો પાડી દો ને પ્રજાના પ્રશ્નો હલ થઇ જશે

આઇએએસ પરીક્ષાના પરિણામો હંમેશાં ઉત્તેજનાત્મક હોય છે. તાજેતરમાં જ યુનિયન પબ્લિક ર્સિવસ કમિશન દ્વારા લેવાયેલી સનદી પરીક્ષામાં કેટલાક ગુજરાતી ઉમેદવારોએ સારો દેખાવ કર્યો. સફળતા માટે દરેક પાસે પોતપોતાની આગવી સકસેસ સ્ટોરી છે. કોઇ કહે છે મેં ફેસબુક જોવાનું બંધ કરી દીધું. તો કોઇ કહે છે હું ૧૮-૧૮ કલાક વાંચતો હતો. દિલચશ્પ વાત એ છે કે, આઇએએસ, આઇપીએસ, આઇઆરએસ થયેલા યુવક-યુવતીઓ વહીવટમાં આવતાં જ સંવેદનશીલતા ગુમાવે છે. બ્યૂરોક્રસીમાં એક ઉક્તિ જાણીતી છે કે આઇએએસ થયેલા અધિકારીનો ફાઇલો પર ‘આઇ એમ સેફ’ અર્થાત હું સલામત રહું એ શૈલીથી કામ કરે છે. ઉચ્ચ અધિકારીઓ કદી પણ કોઇ જોખમ ઉઠાવવા તૈયાર હોતા નથી. મામલો કોર્ટમાં જાય તો પણ ઉચ્ચ અધિકારીઓ સલામત રહે છે અને નેતાઓ ‘બિચારા’ જેલમાં જાય છે. દા.ત. યુપીએનું ૨જી સ્પેક્ટ્રમ કે નહેરૂના સમયનું મુંદ્રા સ્કેન્ડલ. નહેરૂના સમયમાં લશ્કર માટે જીપો ખરીદવા માટે કૌભાંડ થયેલું. આજે પણ લાલુ, કનીમોઝી, એ. રાજા કે કલમાડીને જેલમાં જવું પડે છે પરંતુ બ્યુરોક્રેટસ સલામત રહે છે.

એક ડઝન ટેબલ

‘ Administration’ લેટિન શબ્દ છે. તે ‘ administiare ‘ પરથી આવ્યો છે. તેનો અર્થ છે. to sarve એટલે કે રોજીન્દા કામકાજની વ્યવસ્થા કરવી અને પ્રજાનું ધ્યાન રાખવું. કેન્દ્ર કે રાજ્ય સરકારો તેને ‘જાહેર વહીવટ’ કરે છે. વહીવટ એ કળા છે. ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યના સમયમાં તેમના મુખ્ય મંત્રી કૌટિલ્યનું અર્થશાસ્ત્ર જાહેર વહીવટનો અદ્ભૂત ગ્રંથ છે આજે ભારતમાં કૌટિલ્યના સિદ્ધાંતનો ભૂલાઇ ગયા છે અને બ્રિટીશરોને આપેલી વહીવટની જડ પ્રથા અમલમાં છે. જેઓ વહીવટમાં છે તેઓ જાણે છે કે કોઇપણ ફાઇલ પહેલાં નીચેથી ઉપર જાય છે અને તે પછી ઉપરથી નીચે જાય છે. તૂટેલી સડક ફરી બનાવવી હોય તો એ માટેની ફાઇલ એક ડઝન ટેબલ પર થઇ પસાર થાય છે. કોઇ એક ટેેેબલ પર તે અટકી તો બધી મહેનત પર પાણી ફરી વળે છે. અને બાબુઓની આ બ્યૂરોક્રસી તૂટેલા નળને બદલવા મહિનાઓ સુધી લોકોને તડપાવે છે. સ્લમ એરિયાના લોકોની સમસ્યા, ગંદા પાણીનો નિકાલ કે માઇલો સુધી માથા પર માટલુ મૂકી પાણી લેવા જતી બેબસ મહિલાઓની સમસ્યા આ અધિકારીઓ માટે માત્ર ‘ફાઇલો’ જ છે. 

સ્ટીલ ફ્રેમ

કહેવાય છે કે હિન્દુસ્તાન પર ‘સ્ટીલ ફ્રેમ’ એ રાજ કર્યું છે. વિશાળ ભારત પર મુઠ્ઠીભર અંગ્રેજોએ રાજ કરવું હતું. એટલા મોટા દેશ પર માત્ર સૈન્ય અને શસ્ત્રના બળે રાજ કરવું શક્ય નહોતું તેથી અંગ્રેજોએ ગુલામ ભારત માટે કાયદાની એક સિસ્ટમ તૈયાર કરી. કાયદાના ચુસ્ત અમલ અને કાયદાના જ રક્ષણ માટે સરકારી માણસોની એક નોકરશાહી અસ્તિત્વમાં આવી. સરકારી અધિકારીઓની આ સાંકળને લોખંડી ચોકઠું અર્થાત ‘સ્ટીલ ફ્રેમ’ કહે છે. સનદી પરીક્ષા પાસ કરનાર એકવાર પોસ્ટીંગ મેળવે એટલે તેને પ્રજાના પ્રશ્નો કરતા બનાવેલા નિયમોમાં વધુ રસ રહે છે. નિયમો પ્રજા માટે છે તે વાત તેઓ ભૂલી જાય છે. આ એક પ્રકારની જડતા છે. રસ્તો બનાવવા એક ફાઇલે ૧૨ ટેબલ પર ગુજરવું શા માટે પડે છે એ સમજાતું નથી. બ્યૂરોક્રસીની આ સાંકળ લોકાભિમુખ રહેવાના બદલે નકારાત્મક કેમ હોય છે? કેટલીક વખતે નેતાઓએ કરેલા શિલાન્યાસવાળી યોજનાઓ માત્ર ફાઇલોમાં જ રહી જાય છે. એકવાર એક ઉચ્ચ અધિકારીને પૂછવામાં આવ્યું કે, ‘તમે મુખ્યમંત્રીની બધી જાહેરાતોને ગંભીરતાથી કેમ લેતા નથી?’ તો અધિકારીએ જવાબ આપ્યો : ‘મંત્રીઓ પાંચ વર્ષ માટે છે, જ્યારે મારે તો ૩૫ વર્ષ નોકરી કરવાની છે.’ એ વાતમાં ઉમેરવા જેવું એ છે કે કેટલીકવાર મંત્રીઓની અજ્ઞાાનતાનો પણ ઉચ્ચ અધિકારીઓ પૂરેપૂરો લાભ ઉઠાવે છે.

ટ્રેનની બારીમાંથી

એક પૂર્વ કેબિનેટ મંત્રી ટી.એસ.આર. સુબ્રમણ્યમે વર્ણવેલો દાખલો રસપ્રદ છે. તેઓ એકવાર રેલયાત્રા કરી રહ્યા હતા. એ વખતે ટ્રેન એક મહાનગરની વચ્ચેથી પસાર થઇ રહી હતી. ટ્રેનની બારીમાંથી તેમણે ઝૂંપડપટ્ટીઓની બદહાલત જિંદગીની ઝલક જોઇ. તે દૃશ્યો જોઇને તેઓ વિચલીત થઇ ગયા. સહયાત્રી સાથે ચર્ચા કરતા તેમણે કહ્યું: ‘આજે હું ઓફિસ પહોંચી વહેલી તકે ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેતા લોકોની સમસ્યા પર કોઇ સમાધાન શોધીશ.’ પરંતુ બાજુમાં બેઠેલા એક સમજદાર અને અનુભવી સહયાત્રીએ કહ્યું: “જુઓ સાહેબ! મારો અનુભવ છે કે ઝૂંપડપટ્ટીના લોકોની સમસ્યા એક અધિકારી તરીકે તમે હલ કરવા માંગતા હોવ તો બહેતર છે કે, આપ ટ્રેનની બારીનો પરદો બંધ કરી દો. એની બહાર જોવાનું બંધ કરી દો. પ્રશ્ન હલ થઇ જશે.’

૬૧૫૪ પદ પર આઇએએસ

બસ, હિન્દુસ્તાન પર આજ ‘સ્ટીલ ફ્રેમ’ એ આજ સુધી રાજ કર્યું છે. બ્રિટીશરોએ બ્રિટીશ સામ્રાજ્યને મજબૂત કરવા માટે આપેલી નોકરશાહીની લોખંડી વ્યવસ્થામાંથી આ દેશનું વહીવટીતંત્ર આજ સુધી બહાર આવ્યું નથી. નેતાઓ પરદેશ જાય છે. સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘને સંબોધે છે, પણ દુનિયાના વિકસીત દેશો પાસેથી પબ્લિક એડમિનિસ્ટ્રેશન શીખીને આવતા નથી. નોકરશાહીને તો મજા પડી ગયેલી હોઇ તેમના ‘લોખંડી ફ્રેમ’ ને તેઓે જેેમને તેમ રાખવા માંગે છે. બ્યૂરોક્રસીમાં આજે દેશમાં ૬૧૫૪ જેટલા ઉચ્ચ પદ છે. આ પદ આઇએએસ કેડરનાં છે પરંતુ તેમાંથી અત્યારે તો ૧૭૭૭ પદ પર જ નિયુક્તિ થયેલી છે. તેમાંથી ૨૧૬ પદ તો એકમાત્ર યુપીમાં જ છે. અંદાજ છે કે એક આઇએએસની નિયુક્તિ પર કેન્દ્ર સરકારને મહિને રૂ.૧૦ લાખનું ખર્ચ થાય છે. આ ખર્ચમાં તેમનું વેતન, ભથ્થું, નિવાસખર્ચ, ટેલિફોન અને સંદેશાવ્યવહાર ખર્ચ, મોટરકાર, ડ્રાઇવર અને પેટ્રોલ ખર્ચ, સુરક્ષા ખર્ચ, મેડિકલ ખર્ચ અને અંગત સ્ટાફનું ખર્ચ એ બધું સામેલ હોય છે. છેક બ્રિટીશ કાળથી આ દેશમાં આ જ પ્રણાલિકા ચાલતી આવી છે. બ્રિટીશરોએ વિદાય લીધી તે પછી સાપ ગયા પણ લીસોટા રહ્યા તેવી પરિસ્થિતિ આજે દેશમાં છે.

તાજેતરમાં જ હોંગકોંગ સ્થિત ‘પોલિટિક્સ એન્ડ ઇકોનોમિક રિસ્ક કન્સલટન્સી’ એ ભારતની બ્યૂરોક્રસી પર એક અહેવાલ આપ્યો છે. તેમાં ભારતની નોકરશાહીને એશિયાની સહુથી બદતર નોકરશાહી તરીકે ગણવામાં આવી છે. એટલું જ નહીં, પરંતુ કેટલાક રાજનેતાઓની વિકાસ ઘોષણાઓ બાદ વિકાસમાં સહુથી વિઘ્નરૂપ ભારતની બ્યૂરોક્રસીને ગણવામાં આવી છે. પરંતુ હવે સમય બદલાયો છે. દેશમાં સુકાની બદલાયા છે.

મોદી-ઇફેક્ટ

નવી દિલ્હી ખાતે વડાપ્રધાનપદે નરેન્દ્ર મોદીના આરૂઢ થયા બાદ સરકારી અધિકારીઓ સવારે બરાબર ૯ વાગે ઓફિસમાં હાજર થઇ જાય છે અને રાતના ઘેર જતાં તેમને ૯ વાગી જાય છે. આજે બધા જ આઇએએસ અધિકારી નિયમોને વળગી રહેનારા જડ છે તેમ કહેવું સમગ્ર આઇએએસ કેડરને અન્યાય કરનારું વિધાન બનશે. આજે દેશમાં અને ગુજરાતમાં કેટલાક લોકાભિમુખ અને વ્યવહારુ અધિકારીઓ પણ છે. ગુજરાતમાંથી દિલ્હી ગયેલા એ.કે.શર્મા, ગુજરાતના કે.કૈલાસનાથન કે એ.કે.મુર્મુ જેવા ત્વરીત નિર્ણયો લેનારા ડાયનેમિક બ્યૂરોકેટસ પણ છે. વર્ષો પહેલા ગુજરાતમાં કામ કરી ચૂકેલા એચ.કે.ખાન નામના આઇએએસને આજે પણ લોકો યાદ કરે છે. હિતેન્દ્ર દેસાઇના સમયમાં ઇશ્વરન પણ આવા ઉત્કૃષ્ઠ અધિકારી હતા. પી.કે.લહેરી અને કિરીટ શેલત ગુજરાતી અધિકારીઓ હોવા છતાં તેમની અણઆવડતના કારણે નિષ્ફળ ગયા હતા અને કામગીરી બજાવવામાં બિન કાર્યક્ષમ સાબિત થયા હતા. ગુજરાતના નવા પોલીસ વડા પી.સી.ઠાકુર પણ એક નીડર અને લોકાભિમુખ અધિકારી છે. મુંબઇમાં ખેરનાર પણ એક લેજન્ડરી અધિકારી હતા. પંજાબના પૂર્વ આઇપીએસ કે પી.એસ.ગિલ અને મુંબઇના સુપરકોપ જુલિયા રિબેરોને નિયમમાં રહીને પણ પરિણામલક્ષી કામગીરી બજાવી હતી. વહીવટી સુધારણામાં આમૂલ પરિવર્તનની જરૂર છે. આ કામ નરેન્દ્ર મોદી જ કરી શકે તેમ છે. ગુજરાતમાં નવા ઉદ્યોગો સ્થાપવા માટે અત્યાર સુધી રેડ રેપીઝમ હતું. નરેન્દ્ર મોદીએ રેડ ટેપીઝમ ખતમ કરી નાંખીને ‘રેડ કાર્પેટ’ બીછાવી શ્રેષ્ઠ દાખલો બેસાડેલો છે પણ બીજા ખાતાંઓમાંથી રેડ ટેપીઝમ હજુ ખતમ થવાનો ઇન્તજાર છે. નવા તૈયાર થઇને આવેલા આઇએએસ અધિકારીઓએ હવે નોકરશાહીના જૂના ડાઘ ધોવા પડશે. તેમની પાસે પ્રજાને ઘણી ઉમ્મીદો છે. સામે પડેલા કોફીના કપને હોઠ સુધી પહોંચવા માટે મહિનાઓ લાગવા ના જોઇએ. પ્રજાને આવા સુશાસનની અપેક્ષા છે.

બ્રિટિશરોએ ગુલામ ભારતને આપેલી સ્ટીલ ફ્રેમઆજે પણ ભારતમાં જડતાપૂર્વક વહીવટ કરે છે

ફીનિક્સ પક્ષીની જેમ રાખમાંથી પેદા થયેલો એક શહેન ‘શાહ’

‘ફીનિક્સ’ એક બેહદ રંગીન પક્ષી છે જેને ભારતીય, ચાઇનીઝ, ગ્રીક, રોમન અને પ્રાચીન મિસરની દંતકથાઓમાં અમરપક્ષી તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. તેનું આયુષ્ય ૫૦૦ થી ૧૦૦૦ વર્ષનું હોય છે. કથા એવી છે કે તે પોતાના માળાની આસપાસ નાના તણખલાં ગોઠવી સ્વંય માળા સાથે સળગી જાય છે અને એ જ રાખમાંથી તે ફરી પેદા થાય છે. પોતાની જ રાખમાંથી પેદા થવાની તેમની ક્ષમતાને કારણે તેને અમરપક્ષી પણ કહેવામાં આવે છે. રાજનીતિમાં પણ ફીનિક્સ પક્ષીની જેમ પ્રજવલિત થઇ ગયા બાદ એ જ રાખમાંથી ફરી જન્મ પામ્યા હોય તેવા જૂજ ઉદાહરણ છે. જેઓ જેલવાસ અને ગુજરાતમાંથી દેશવટો પામ્યા પછી રાજકીય રીતે ખત્મ થઇ ગયા છે એમ મનાતું હતું પરંતુ તેઓ ફરી ફિનિક્સ પક્ષીની જેમ પુનર્જન્મ પામ્યા છે એટલું જ નહીં પરંતુ વધુ શક્તિશાળી બનીને બહાર આવ્યા છે.

નામ : અમિત અનિલચંદ્ર શાહ

વય : ૪૯ વર્ષ
જન્મ : મુંબઇ
વતન : માણસા

પરિવાર : છ બહેનો વચ્ચે એક ભાઇ. પત્ની અને પુત્ર

અભ્યાસ : બી.એસસી. સી.યુ.શાહ કોલેજ, અમદાવાદ

સ્વભાવ : મીતભાષી
અમિત શાહની પ્રકૃતિ

રાજનીતિની ગલિયારોમાં અમિતભાઇ તરીકે જાણીતા આ નેતાની કારકિર્દીનો પ્રોફાઇલ લાંબો અને જાણીતો છે. પ્રકૃતિ ઓછું બોલવું અને અંતર્મુખીની છે. સ્વભાવ વ્યવહારુ અને મિત્રો માટે જે કરવું હોય તે કરી છૂટવાનો ઓબ્લાઇજિંંગ નેચર છે. વફાદારી સર્વશ્રેષ્ઠ ગુણ છે. અંતર્મુખી હોવા છતાં રાજનીતિમાં ટેકટીકલ માઇન્ડ ધરાવતી બાહોશ વ્યક્તિ છે. જે પરિણામો હાંસલ કરવા છે તે હાંસલ કરવા માટે જે ક્ષમતા જોઇએ તે બધી જ છે. શામ, દામ, દંડ અને ભેદ- કોઇપણ પ્રયુક્તિ કે પ્રલોભનનો ઉપયોગ કરી પરિણામ હાંસલ કરવામાં માહેર છે. યુ.પી.માં ૮૦માંથી ૭૧ બેઠકો હાંસલ કરી વિપક્ષોને ઠીક પણ ખુદ ભાજપાના માંધાતાઓને સ્તબ્ધ કરી દીધા. આજે તેઓ દેશની એનડીએ સરકારના મુખ્ય પક્ષ-ભાજપાના સર્વોચ્ચ પદે આરૃઢ છે. ઇતિહાસમાં પહેલી જ વાર એક ગુજરાતી રાજનેતાને ભારતીય જનતા પાર્ટીના રાષ્ટ્રીય પ્રમુખ બનવાનું સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થયું છે. દેશના વડાપ્રધાન પણ એક ગુજરાતી હોય અને સત્તાધારી પક્ષના રાષ્ટ્રીય પ્રમુખ પણ એક ગુજરાતી હોય તેવું પહેલી જ વાર બન્યું છે. વડાપ્રધાનપદે નરેન્દ્ર મોદીની પસંદગી બાદ બીજા પણ કેટલાક ઉમેદવારો પક્ષના પ્રમુખપદની લાઇનમાં હતા. દિલ્હીના જે.પી.નડ્ડા, રાજસ્થાનના ઓમ માથુર અને બિહારના સુશીલકુમાર મોદી પણ પક્ષના પ્રમુખ બનવા માંગતા હતા. આરએસએસને પણ એક જ રાજ્યમાંથી એક વ્યક્તિ વડાપ્રધાન બને અને એ જ રાજ્યમાંથી બીજા વ્યક્તિ પક્ષના પ્રમુખ બને તે સામે કેટલાક રિઝર્વેશન્સ હતાં. પરંતુ પક્ષના બધા જ રણનીતિકારો હવે સરકારમાં હોઇ સંગઠનાત્મક કૌશલ્યના મેરીટ્સ પર અમિત શાહની પસંદગી સિવાય સંઘ પાસે કોઇ વિકલ્પ નહોતો.

માઇક્રોપ્લાનિંગ

અમિત શાહની ખૂબી છે કે તેઓ રણમાં પણ વહાણ ચલાવી શકે છે. આંધીમાં પણ હવાઇ જહાજ ઉડાડી શકે છે. તેમને યુ.પી.ના પ્રભારી બનાવાયા ત્યારે કેટલાક તેમને આઉટ સાઇડર કહીને વિરોધ કરતા હતા પરંતુ અમિત શાહની ઓર્ગેનિઝેશનલ સ્કીલ વિશેે તેઓ કાંઇ જાણતા જ નહોતા. તેઓ જ્યાં પણ ગયા ત્યાં ‘મેન ઓફ પરફોર્મન્સ’ તરીકે ગયા. અમિત શાહ ગજબનાક સ્ટ્રેટેજીસ્ટ છે. યુ.પી.માં પગ મૂકતાની સાથે જ તેમણે જોઇ લીધું કે યુ.પી.માં અન્ય પછાત વર્ગ એક મોટી વોટ બેંક છે. તેમણે સહુથી પહેલું કામ મોદીના ઓબીસી સ્ટેટસની પબ્લિસિટી કરવાનુ કર્યું. મુલાયમસિંહ અખિલેશના શાસનથી નાખુશ ઓબીસી મત વિસ્તારો શોધી કાઢયા. સમાજવાદી પક્ષે ઓબીસીના ૨૭ ટકા કોટામાંથી ૪.૫ ટકા અનામત લઘુમતીને આપવાની વાત કરી હતી. ઓબીસી વર્ગો આ નિર્ણયથી નારાજ હતા. તે નાખુશી તેમણે ભાજપાની વોટ બેંકમાં ફેરવી નાખી. યુ.પી.માં ઉમેદવારોની પસંદગી તેમણે જાતે કરી. માત્ર જીતી શકે તેવા જ સ્થાનિક ઉમેદવારોને તેમણે પસંદ કર્યા. ઉમેદવારોની પસંદગીમાં પોતાનો જ નિર્ણય અંતિમ રહેશે એ વાત પણ તેમણે તે વખતના પક્ષના પ્રમુખ રાજનાથસિંહને કહી દીધી. ભાજપાએ તેમને છુટો દોર આપ્યો. યુ.પી.માં તેમણે ગુજરાતની શૈલીથી મતોના ધ્રૂવીકરણ માટે એક શબ્દનો પ્રયોગ કર્યો : “મત દ્વારા બદલો લ્યો”- આ શબ્દો ર્માિમક હતા. મુઝફફરનગરની ઘટના બાદ આખા યુ.પી.માં મતોનું ધ્રુવીકરણ કરાવવામાં તેઓ સફળ રહ્યા. દરેક ચૂંટણી બુથનું ગજબનાક માઇક્રોપ્લાનીંગ કર્યું. દરેક મતદારનો સંપર્ક કરવા તેમણે ટૂકડી બનાવી અને મતદારોને બુથ સુધી લાવવાની જવાબદારી પણ સોંપી. પરિણામ આજે સહુની સામે છે.

મોદી અને અમિત શાહ

સહુથી નોંધનીય વાત એ છે કે પહેલાં ગુજરાતની અને હવે દેશની રાષ્ટ્રીય રાજનીતિમાં નરેન્દ્ર મોદી અને અમિત શાહ એક ગજબનાક જોડી છે. નરેન્દ્ર મોદી અમિત શાહને રાજનીતિમાં લાવનાર ‘ગોડફાધર’ છે. બંનેની કેમિસ્ટ્રી જબરદસ્ત રીતે મળે છે પરંતુ બંનેની પ્રકૃતિ ભિન્ન છે. મોદી ઓરેટર છે, અને સામેની વ્યક્તિને ક્યારેક જાણવા-ઓળખવા છતાં જાણે જાણતા જ નથી એવી સોફિસ્ટીકેટેડ સ્ટાઇલ અપનાવી શકે છે. તેની સામે અમિત શાહ ઓછું બોલે છે. તેઓ એકશનમાં વધુ માને છે. યુક્તિ અને પ્રયુક્તિના નિષ્ણાત છે. મોદી માસ અપીલ ધરાવતા નેતા છે તો અમિત શાહ કાર્યકરોનો જબરદસ્ત વિશ્વાસ અને લાગણી જીતનારા નેતા છે. અમિત શાહને લાખોની માનવમેદની સામે બોલવાના બદલે નેપથ્યમાંથી કામ કરવાની જ મજા આવે છે. અલબત્ત, શોહરાબુદ્દીન એન્કાઉન્ટરના મુદ્દે કેટલાક વર્ષ તેમને દિલ્હી રહેવું પડયું તે દરમિયાન તેમણે હવે હિન્દી ભાષા પર પણ પ્રભુત્વ મેળવી લીધું છે. આમ તો તેઓ અદૃશ્ય રહીને કામ કરનારા શાર્પ અને આર્િટક્યૂલેટ નેતા છે પરંતુ ચૂંટણી દરમિયાન તેમણે કેટલીક ન્યૂઝ ચેનલોને આપેલા ઇન્ટરવ્યૂ દરમિયાન એન્કર્સને જ પીંજરામાં ઊભા થઇ જવું પડે તેવા જવાબો આપી તેમના સખ્ત મિજાજનો પરચો આપી દીધો હતો. દા.ત. એન્કરે પૂછયું કે “ભાજપાને બહુમતી નહીં મળે તો વડાપ્રધાનપદ માટે બીજા નેતાઓ પણ મેદાનમાં છે. તેમાંથી તમે કોને આગળ ધરશો?” એ પ્રશ્ન પૂછનારને તેમણે સામે પૂછયું હતું : “તમને કોણે ફોન કરી આ વાત કરી!”

આમ અમિત શાહ અને નરેન્દ્ર મોદી એક બીજાના પૂરક છે. નરેન્દ્ર મોદી દૃષ્ટા છે. અમિત શાહ એ સ્વપ્નો સાકાર કરવાની યોજના બનાવનાર વ્યૂહબાજ છે. રામવિલાસ પાસવાનને પણ એનડીએમાં લાવવાની રણનીતિ અમિત શાહની જ હતી. અમિત શાહને પડકારો ગમે છે. પડકારોએ જ તેમને મજબૂત બનાવ્યા છે. વિદ્યાર્થી અવસ્થાથી આજ સુધીમાં તેઓ ૨૯ નાની મોટી ચૂંટણીઓ લડયા છે, પણ એકેય ચૂંટણી હાર્યા નથી.

યાતનાઓ ભોગવી

આજે આ પદ સુધી પહોંચવા માટે તેમણે ઘણી યાતનાઓ પણ ભોગવી છે. બનાવટી એન્કાઉન્ટર કેસમાં સીબીઆઇએ તેમની ધરપકડ કરી હતી. તેમને જેલમાં પૂર્યા હતા. તેમના ઘેરથી આવતા ટિફિનના ખાણાને પણ ફેંદી નાંખવામાં આવતુ હતું. ૧૮-૧૮ કલાક સુધી પૂછપરછ કરી સીબીઆઇના અધિકારીઓ તેમને માનસિક રીતે થકવી નાંખતા હતા. અદાલતે તેમને જામીન આપ્યા પરંતુ ગુજરાતમાં પ્રવેશવાની પણ મનાઇ હતી એ વખતે ઘણાંને લાગ્યું કે, અમિત શાહ માટે હવે રાજનીતિનો ‘ધી એન્ડ” છે પરંતુ તે બધાની માન્યતા ગલત સાબિત થઇ. આજે અમિત શાહ દેશના શક્તિશાળી રાષ્ટ્રીય નેતા અને ભાજપાના રાષ્ટ્રીય પ્રમુખ છે. તેઓ તકલીફમાં હતા ત્યારે તેમણે કહ્યું હતું : “કહો દુશ્મનોને સમુદ્ર છું ભરતી બનીને પાછો આવીશ. એ મારી ઓટ જોઇને કિનારે ઘર ના બનાવે.”

અમિત શાહ અત્યાર સુધી આવેલા રાજનાથસિંહ જેવા આરએસએસના ટિપિકલ લીડર નથી. તેઓ મૂળ વિચારધારાને વફાદાર રહી પ્રોફેશનલ અભિગમ ધરાવતા નેતા છે. તેઓ કેડરબેઝ ઓછાને લોકો સાથે સીધા જોડાતા નેતા વધુ છે. અમિત શાહ ઓછું બોલીને વધુ કામ કરનાર આદમી છે. પહેલા ઉત્તરપ્રદેશના અને હવે દેશના ભાજપાના તમામ નેતાઓને તેમણે સંગઠનમાં ઘૂંટણીયે પાડી દીધા છે. અમિત શાહ અત્યાર સુધીના સહુથી વધુ યુવાન પ્રમુખ છે. તેઓ નવી પેઢીને જોતરવા ૫૦ એવા નવા નેતાઓને પક્ષમાં જોતરવા માંગે છે, જેઓ બીજા ૨૦ વર્ષ સુધી પક્ષ માટે સમય ફાળવી શકે. તેમના મિત્રો પક્ષમાં આવનારી નવી પેઢીને ‘ડોટ કોમ જનરેશન’ કહે છેસ, જેઓ સોશિયલ મીડિયાનો પક્ષ માટે ભરપૂર ઉપયોગ કરી શકે. ગુજરાત આજે દેશનું નેતૃત્વ કરી રહ્યું છે તે ગુજરાત માટે ગૌરવ લેવા જેવી બાબત છે.

ઓલ ધી બેસ્ટ, અમિતભાઇ!

Powered by WordPress & Theme by Anders Norén