Devendra Patel

Journalist and Author

Date: February 19, 2013

શિવને પણ ચલિત કરનાર ઋતુરાજ વસંતનું આગમન

ગુન ગુના રહે હૈ ભંવરે, ખીલ રહી હૈ કલી કલી
 

ઋતુરાજ વસંતનું આગમન થઇ ચૂક્યું છે. કવિઓએ વર્ષાને ઋતુઓની રાણી અને વસંતને ઋતુરાજ કહ્યો છે. મહાકવિ કાલીદાસે ઋતુરાજ વસંતને કામદેવનો સખો કહ્યો છે. રાક્ષસોથી દુઃખી થયેલા દેવો ભગવાન પાસે ગયા ત્યારે તેમને કહેવામાં આવ્યું કે,હિમાલયની પર્વતમાળા પર ધ્યાનમાં બેઠેલા મહાદેવથી કોઇ પુત્ર ઉત્પન્ન થાય તો તે જ રાક્ષસને હણી શકશે. પિતાએ કરેલા અપમાનથી જ પાર્વતીજી તો યજ્ઞાનું કૂદી પડી જીવનનો અંત આણી ચૂક્યાં હતા. પરંતુ પર્વતરાજ હિમાલયની પુત્રી ઉમા એ જ પર્વત પર જન્મ લઇને હવે યુવાનીમાં ડગ માંડી રહી હતી. દેવોએ વિચાર્યુ કે, ઉમા રોજ મહાદેવની પૂજા કરવા જાય છે પણ ધ્યાનસ્થ શિવ તો આંખ ઉઘાડતા જ નથી. શિવ તેમનાં નેત્રો ખોલે અને ઉમા પર તેમની નજર પડે અને ઉમા સાથે લગ્ન કરવા તૈયાર થાય તો જ કોઇ સારું પરિણામ આવે. દેવોએ કામદેવને આ કામ સોંપ્યું. કામદેવે શિવને ધ્યાનમાંથી વિચલિત કરવા તેના મિત્ર વસંતનો સહારો લીધો. વસંતના આગમન સાથે જ પર્વતમાળા પર પુષ્પો ખીલી ઉઠયાં. મંદ મંદ પવન શરૂ થયો. ભ્રમરો ઉડવા લાગ્યા. પુષ્પોની મહેક ચારે બાજુ પ્રસરી ગઇ અને જ્યારે ઉમા મહાદેવની પૂજા કરવા આવ્યાં હતાં ત્યારે જ કામદેવે તેમનું પુષ્પબાણ છોડયં. શિવ ધ્યાનથી વિચલિત થયા અને તેમની નજર અદ્ભુત સુંદરતા ધરાવતાં ઉમા તરફ પડી. પણ થોડીક ક્ષણોમાં શિવે ફરી ધ્યાનમાં સ્થિર થઇ જોયું તો આ કામ કામદેવનું હતું. તેમણે કોપાયમાન થઇ ત્રીજું નેત્ર ખોલ્યું અને કામદેવને બાળીને ખાખ કરી નાંખ્યો. પરંતુ દેવોની વિનંતીથી શિવે ઉમા સાથે લગ્ન કર્યા. તેમનાથી એક પુત્ર પેદા થયો જેનું નામ કાર્તિકેય. એ કાર્તિકેયે રાક્ષસને હણ્યો.

 
આમ્ર મંજરીઓ ખીલી ઊઠે
 

આ આખીયે કથા મકાકવિ કાલિદાસે ‘કુમાર સંભવમ્’ માં વર્ણવી છે. વસંત ઋતુનો પ્રભાવ જ એવો છે કે દેવોના દેવ મહાદેવ પણ વસંત ઋતુમાં જ ચલિત થયા હતા. આવી વસંત ઋતુના આગમનથી જ વાતાવરણ બદલાઇ જાય છે. ઠંડી ધીમે ધીમે વિદાય લે છે. વૃક્ષો અને વેલીઓ નવાં પર્ણો ધારણ કરે છે. નાનાં-નાનાં છોડ પર ફૂલો ફરી ખીલવા માંડે છે. તેની ઉપર ભ્રમરો ઉડવા લાગે છે. આંબાના વૃક્ષો પર આમ્ર મંજરીઓ ખીલી ઉઠે છે. આમ્ર વૃક્ષની નીચેથી પસાર થતાં જ મધુર મઘમઘાટનો અહેસાસ થાય છે. ઠંડીની વિદાયથી ગૌરીઓના ગાલની રૂક્ષતા દૂર થાય છે. ચહેરા અને હોઠ ખીલી ઊઠે છે. બાગ બગીચાઓ પર પતંગિયા ઉડાઉડ કરતાં જણાય છે. પ્રકૃતિ આળસ મરડીને બેઠી થઇ ખિલખિલાટ હસતી હોય તેમ લાગે છે. વસંતના આગમનથી સૌ કોઇના ચહેરા પર મુસ્કાન દેખાય છે. ઘણાં યુવક-યુવતીઓ હજારોની સંખ્યામાં વસંત પંચમીના દિવસે જ લગ્ન કરવાનું પસંદ કરે છે. પ્રેમીઓનો પ્રિય વેલેન્ટાઇન ડે પણ આ જ ઋતુમાં આવે છે તે પણ એક જોગાનુજોગ છે. વેલેન્ટાઇન ડે પ્રત્યે શિવસેના જેવા કટ્ટરપંથી પક્ષોના નેતાઓનું વલણ પણ હવે બદલાતું જાય છે. વેલેન્ટાઇન ડે ની ઉજવણી કરનાર યુવક-યુવતીઓ પર ત્રાટકવાનું શિવસેનાએ હવે બંધ કરી દીધું છે. મુંબઇમાં વેલેન્ટાઇન ડે ની ઉજવણી કરતાં યુગલોને માર મારવાનું કામ શિવસૈનિકો કરતા હતા. પરંતુ ઉદ્ધવ ઠાકરે હવે તેમના પુત્ર આદિત્યને જાહેર જીવનમાં લાવી રહ્યા છે. લાગે છે કે પુત્રએ પિતા અને દાદાની વિચારધારામાં બદલાવ આણ્યો છે.

 
યુવા વોટ બેંક
 

યુવક-યુવતીને યુવાનોની વોટબેંક જતી રહેવાના ભયે વેલેન્ટાઇન ડે પ્રત્યેનો શિવસેનાનો અને કટ્ટરપંથીઓનો અભિગમ બદલાયો છે. પ્રેમ કરવો એ આદેશ અને ભારતીય સંસ્કૃતિની હજારો વર્ષ પુરાણી પરંપરા રહી છે. પ્રેમી-પ્રેમિકાઓની સેંકડો કથાઓ ભારતના ઇતિહાસમાં દર્જ છે. પ્રેમની પૂજા શ્રીકૃષ્ણ-રાધાની લીલાઓમાં પણ જોવા મળે છે. પ્રેમનું એક ઉત્કૃષ્ટ સ્વરૂપ ભારતીય ગ્રંથોમાં ઉપલબ્ધ છે. વિશ્વ હવે ગ્લોબલ વિલેજ બની રહ્યું છે ત્યારે વેલેન્ટાઇન-ડેનો વિરોધ કરનારા અને તાલિબાનો વચ્ચે કોઇ જ ફરક નથી. આવા ઉત્કૃષ્ઠ પ્રેમના નામ પર તો ખડી કરાયેલી વિશ્વની અજાયબી સમી ભવ્ય તાજમહાલની ઇમારત આખા વિશ્વને ભારત આવવા આમંત્રી રહી છે.

 
મુગલ ગાર્ડન
 

પહેલાં અજમલ કસાબને અને તે પછી અફઝલ ગુરૂ જેવા આતંકવાદીઓ પ્રત્યે નરમી ન દાખવનાર ભારતના રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખરજી પણ નવી દિલ્હીમાં રાષ્ટ્રપતિ ભવનના ભવ્ય બગીચામાં ખીલી ઉઠેલી વસંતનું સ્વાગત કરી રહ્યા છે. રાષ્ટ્રપતિ ભવનનો બગીચો સ્વયં એક ઉપવન છે. વસંતઋતુના રંગબેરંગી પુષ્પોની સુગંધથી મુગલ ગાર્ડન મહેંકી ઊઠયો છે. આ ફૂલોની પ્રાકૃતિક સુંદરતાએ પૂરા વાતાવરણને સપ્તરંગી બનાવી દઇને ધરતી પર ઇન્દ્રધનુષ ઉતારી દીધું હોય એમ લાગે છે. આ મુગલ ગ્રાઉન્ડમાં ભારતના રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખરજી રોજ સવારે સેર કરવા નીકળે છે ત્યારે બગીચામાં ઠેર-ઠેર મોરલાઓ ટહૂકી ઊઠે છે. વસંત પંચમીના દિવસથી જ રાષ્ટ્રપતિ ભવનનો આ ભવ્ય મુગલ ગાર્ડન દેશના આમ લોકો માટે ખુલ્લો મૂકી દેવામાં આવ્યો છે. પૂરા એક મહિના સુધી લોકો આ મુગલ ગાર્ડન નિહાળવા આવનજાવન કરી શકશે. તા.૧૭મી માર્ચ સુધી આ મુગલ ગાર્ડન સૌ કોઇ માટે ખુલ્લો રહેશે. ભારતમાં વસંત પંચમીના દિવસથી મદનોત્સવ શરૂ થઇ જાય છે, જે હોળી પછી પણ કેટલાક દિવસો સુધી ચાલુ રહે છે. તે ફાગ તરીકે પણ ઓળખાય છે. રાષ્ટ્રપતિ ભવનના આ મુગલ ગાર્ડનમાં સેકંડો જાતના ગુલાબ ખીલી ઊઠે છે. વિશ્વની કેટલીક દુર્લભ પુષ્પ પ્રજાતિઓ પણ અહીં જોવા મળે છે. આ પરિસરમાં એક સંગીતમય ફુવારો પણ છેજે શહનાઇ અને વંદેમાતરમની ધૂન પર જલક્રીડા કરે છે. ભારતીય સંસ્કૃતિની સાથે સાથે આધુનિક વિશ્વની સાથે પણ ભારતનો સંબંધ કેવી રીતે પલ્લવીત થયો છે તે જોવો હોય તો મુગલ ગાર્ડન અને તેના ગુલાબ જોવા જ રહ્યા. અહીં મહારાણી એલિઝાબેથના નામના ગુલાબ પણ છે અને મધર ટેરેસાના નામના શ્વેત ગુલાબ પણ છે. અર્જુન અને ભીમના નામના ગુલાબ પણ છે અને રાજા રામ મોહનરાયના નામના ગુલાબ પણ છે. પંડિત જવાહરલાલથી માંડીને અબ્રાહમ લિંકન અને જહોન એફ.કેનેડીના નામથી માંડીને વિશ્વની બીજી અનેક પ્રતિભાઓના નામને અનુરૂપ રંગોવાળા ગુલાબ દૃશ્યમાન છે.

 
આધ્યાત્મિક વાટિકા
 

રાષ્ટ્રપતિ ભવનના આ મુગલ ગ્રાઉન્ડનું એક આકર્ષક અંગ તેની આધ્યાત્મિક વાટિકા પણ છે. અહીં વિભિન્ન ધર્મો તથા મતોની માન્યતા અનુસાર વૃક્ષો અને છોડવાઓ સંગસંગ લગાવવામાં આવ્યાં છે. વિશ્વભરમાં ભાઇચારો ખીલે તે માટેના સહઅસ્તિત્વની વિચારધારાને પ્રકૃતિના માધ્યમથી પ્રદર્શિત કરવા માટે રૂદ્રાક્ષ, ચંદન, કદંબ, વડ, પારસ, પીંપળો અને ખજૂર પણ બાજુબાજુમાં લગાડવામાં આવેલા છે. તે બધા જ એક સાથે વૃદ્ધિ પામે છે. લીંબુના આકારના ચીની સંતરા પણ અહીં જોવા મળશે. તમે દિલ્હી જાવ તો સવારના ૧૦ થી સાંજના ૪ વાગ્યા સુધી રાષ્ટ્રપતિ ભવનના આ અદ્ભુત મુગલ ગાર્ડનમાં તમે પ્રવેશ મેળવી શકશો. મુગલ ગાર્ડનમાં ખાવા પીવાની ચીજો મોબાઇલ કે પર્સ લઇ જવાની મનાઇ છે. રાષ્ટ્રપતિ ભવનના ૩૫મા નંબરના દ્વારથી નાગરિકો પ્રવેશ મેળવી શકશે.

 

મેરી મોત કે બાદ આપ કિસી સે શાદી નહીં કરોગે

બાદશાહ જહાંગીરના શાસનકાળમાં દિલ્હીમાં એક મીના બજાર હતું. મોગલ સરદારોની ઔરતો અહીં ખરીદી કરવા આવતી. અહીં મુમતાઝ જેમિનીની પણ એક ભવ્ય દુકાન હતી. મુમતાઝ બેહદ સુંદર હતી. એક દિવસ શાહજાદા શાહજહાં ફરતાં ફરતાં મીના બજાર તરફ ગયા. તેમની નજર મુમતાઝ તરફ પડી. મુમતાઝનું બધું જ ઝવેરાત વેચાઇ ગયું હતું. માત્ર એક હીરો વધ્યો હતો. રાજકુમાર શાહજહાંએ હીરાની કિંમત પૂછી. મુમતાઝે કહ્યું : ‘એક લાખ રૂપિયા’

શાહજહાંએ હીરો ખરીદી લઇ લાખ રૂપિયા ચૂકવી દીધા. રાજકુમાર મહેલમાં પાછા આવ્યા પણ તેમની નજર સમક્ષથી મુમતાઝનું સૌંદર્ય હટતું નહોતું. એક દિવસ તેમણે પોતાની મુરાદ પૂરી કરી લીધી. બડી શાન-શૌકતથી મુમતાઝ સાથે શાદી કરી લીધી. મુમતાઝને સામ્રાજ્ઞા પદ આપ્યું. શાહજહાં મુમતાઝને બેહદ ચાહતા હોઇ તેમણે તેમના હારેમમાં બીજી એક પણ સ્ત્રી રાખી નહીં. બદલામાં મુમતાઝે પણ શાહજહાંને અનહદ પ્રેમ આપ્યો. ટૂંક સમયમાં મુમતાજ સમગ્ર રાજ્યમાં સર્વપ્રિય બની ગઇ. મુમતાઝને શાસન કરવાની ઇચ્છા નહોતી. તે ફક્ત તેના સ્વામીની એકમાત્ર અધિકારીણી બનીને રહેવા માંગતી હતી.

સમય વીતતો ગયો.

મુમતાજ કેટલાંક બાળકોની મા બની, પણ તેનું સૌંદર્ય એવું ને એવું જ જળવાઇ રહ્યું. હા, તેની છેલ્લી પ્રસૂતિ વખતે તેને અસ્વસ્થતાનો આભાસ થયો. તે કોઇ આવી રહેલા ખતરાથી ભયભીત થવા લાગી હતી.

એક સાંજે મુમતાઝ અને શાહજહાં બગીચામાં ફરી રહ્યાં હતાં. મુમતાઝ અચાનક એક સ્થાન પર બેસી ગઇ. શાહજહાંએ જોયું તો મુમતાઝના કપાળ પર પ્રસ્વેદ બિન્દુ હતાં. શાહજહાંએ પૂછયું : “પ્યારી મુમતાઝ, તુમ્હે ક્યા હો ગયા?’

મુમતાજ બોલીઃ “કુછ નહીં, જહાંપનાહ. મૈં ઉસ પક્ષી યુગલ કો દેખ રહી હું. ઐસા માલુમ હોતા હૈં કિ વહ એક દૂસરે કો બેહદ પ્યાર કરતે હૈં.”

શાહજહાં મુમતાઝના ભીતરનો ભાવ સમજી ગયા. તેમણે મુમતાઝના કપાળ પરના પ્રસ્વેદ બિન્દુને લૂછી નાખ્યું: “ક્યા સોચ રહી હો, મુમતાઝ?”

મુમતાઝ બોલીઃ “જહાંપનાહ મેં સોચ રહીથી કિ, ઉનકા યે પ્યાર અમર હો સકતા હૈં?”

“ક્યોં નહીં?” શાહજહાંએ કહ્યું : “યદી યે એક દૂસરે કે પ્રતિ સચ્ચે ઔર વફાદાર રહે તો ઉનકા પ્યાર જરૂર અમર હોગા.”

“અગર કોઇ મુસીબત આઇ તો?”
શાહજહાંએ કહ્યું : “તુમ્હારી તબિયત તો ઠીક હૈં ન?”

“હા, મેરી તબિયત ઠીક હૈ. લેકિન મેં સોચ રહી થી કી દુનિયા કી હર ચીજ નષ્ઠ હોને વાલી હૈ. ક્યા પ્યાર મોહબ્બત ભી?”

“યે તો સંસાર કા નિયમ હૈં. લેકિન યે સબ બાત મત સોચો. તુમ્હે આરામ કી જરૂર હૈ : શાહજહાંએ કહ્યું, અને બેગમને મહેલના કમરામાં લઇ ગયા.

કેટલાક દિવસો વીત્યા.

મુમતાઝ ફરી કમજોરી મહેસુસ કરવા લાગી. શાહજહાં મુમતાઝનો બહુજ ખ્યાલ રાખતા હતા. મુમતાઝના આરામ માટે બધી જ સુવિધાઓ તેમણે ઉપલબ્ધ કરાવી હતી. મુમતાઝ હવે બીમાર છે તેનો તેમને ખ્યાલ આવી ગયો હતો.

એક રાત્રે મુમતાઝને આવી રહેલી કોઇ દુર્ઘટનાનો વિચિત્ર આભાસ થયો. તેને લાગ્યું કે હવે તે ઝાઝું જીવશે નહીં. એ રાત્રે તેને ઊંઘ આવતી નહોતી. રાતે તે કરવટ બદલતી રહી. ના રહેવાતાં તેણે શાહજહાંને ઉઠાડયા. શાહજહાંએ પૂછયું: “ક્યા બાત હૈં, મુમતાઝ?”

મુમતાઝે કહ્યું: “મેરે માલિક આપને મુઝે બેહદ પ્યાર દીયા હૈં. સભી સુવિધાઓ દી હૈં, લૈકિન મુઝે લગતા હૈં કિ, ઇસ સમય મૈં બચુંગી નહીં.”

“ઐસા મત સોચો, મુમતાઝ. હિંમત રખ્ખોઃ” બાદશાહે કહ્યું.

મુમતાઝ થોડીવાર માટે શાંત થઇ ગઇ. પણ ભીતરના દર્દને તે સહન કરી શકતી નહોતી. તે ધીમેથી બોલીઃ “મેરે માલિક, અબ મૌત મેરે સામને ખડી હૈં, કિન્તુ ઇસકે પહેલે મેં દમ તોડું મેરી દો ઇચ્છાએ હૈં, ક્યા આપ પુરી કર સકોગે?”

“મેં વાદા કરતા હું, તુમ્હારી હર ઇચ્છા પુરી હોગી.” બાદશાહે કહ્યું.

મુમતાઝ બોલી : ‘તો વાદા કરો કિ મેરી મોત કે બાદ આપ કિસીસે શાદી નહીં કરોગે, ક્યોકિ મૈં નહી ચાહતી કી કોઈ દૂસરી સ્ત્રી આપ કે પ્યાર કી હકદાર બને.’
“ઔર દૂસરી ઇચ્છા ક્યા હૈ?” બાદશાહે પૂછયું.

મુમતાઝ બોલી : “ઔર વાદા કરો કિ મેરી કબ્ર પર ઐસા સ્મારક બનવાએગે જો દુનિયામેં અપને ઢંગ કા એક હી હોગા, તાકિ મેરા નામ અમર રહે.”

શાહજહાંએ ભીની આંખે હા પાડીઃ “મૈં તુમ્હારી દોનો ઇચ્છા પૂરી કરુંગા.”

થોડા જ વખતમાં પ્રસૂતા મુમતાઝે બાળકને જન્મ આપતી વખતે જ દમ તોડી દીધો. મુમતાઝના મૃત્યુથી શાહજહાં વિચલીત થઇ ગયા. દુઃખી દુઃખી થઇ ગયા. કહેવાય છે કે કેટલાયે દિવસો સુધી તેઓ મહેલમાં રડતા રહ્યાં. કેટલાયે દિવસો સુધી તેઓ મહેલની બહાર નીકળ્યા નહીં, પણ તેમને અચાનક મુમતાઝને આપેલા વચનો યાદ આવ્યાં. હવે તેઓ મુમતાઝની છેલ્લી ઇચ્છાઓ પૂરી કરવા ફરી સ્વસ્થ અને કટીબદ્ધ બન્યા.

મુમતાઝના મૃત્યુ બાદ શાહી દરબારીઓએ શાહજહાંને ફરી લગ્ન કરવા દબાણ કર્યું. એ બધાના દબાણ પાછળ તેમની રાજનૈતિક ઇચ્છાઓ હતી. કોઇ બાદશાહને ખુશ કરવા માંગતા હતા તો કોઇ સગા થવા માંગતા હતા.બધાને શાહજહાંએ એક જ જવાબ આપ્યોઃ “જેસે મનુષ્ય કે લિયે એક હી પરવરદીગાર હૈ, એક હી સુરજ હૈં એક હી ચાંદ હૈં, વૈસે સચ્ચી મહોબ્બત ભી એક હીં સે હોતી હૈં.”

એક દિવસ શાહજહાંએ શાહી દરબારમાં બધાં અમીર ઉમરાવો અને દરબારીઓને બોલાવી બેગમ મુમતાઝની આખરી ઇચ્છાઓની વાત પ્રગટ કરી. બાદશાહની મક્કમતા આગળ હવે તેમને ફરી શાદી કરવાના બધા જ પ્રસ્તાવો ઠુકરાવી દેવામાં આવ્યા અને મુમતાઝની ઇચ્છા અનુસાર મુમતાઝની કબર પર સંગે મરમરનું સ્મારક બનાવવા હુકમ કર્યો. બાદશાહની ઇચ્છા અનુસાર યમુના નદીનાં કિનારે વિશ્વનું અદ્વિતીય સ્મારક બનાવવાનું કામ શરૂ થયું. વર્ષો સુધી એ કામ ચાલ્યું. અને તેને મુમતાઝના નામ સાથે જોડી “મુમતાઝ મહાલ” નામ આપવામાં આવ્યું જેને દુનિયા આજે તાજમહાલના નામે ઓળખે છે. વિશ્વના કોઇ પ્રેમીએ તેની પ્રેયસી કે પત્ની માટે આવું ભવ્ય સ્મારક બનાવ્યું નથી. ઇજિપ્તમાં પીરામિડો બન્યા પરંતુ તેમાં ઇજિપ્તના રાજાઓએ ફરી જન્મ વખતે બધી સુખ-સગવડો મળે તે માટે પોતાના જ શબ અંદર મૂકી પીરામિડો સીલ કરાવ્યા. તેમાં પ્રેમ કે મહોબ્બતના ભાવ નહોતા. આજે દુનિયાભરના લોકો તાજમહાલ જોવા આવે છે અને શાહજહાં તથા મુમતાઝના અદ્વિતીય પ્રેમને યાદ કરે છે. તાજમહાલની સુંદરતા તેના સંગેમરમરથી બનેલા અદ્ભુત ઢાંચાના કારણે નહીં પણ એક બાદશાહે તેની બેગમને કરેલા સાચુકલા પ્રેમના કારણે જ જગપ્રસિદ્ધ છે તાજમહાલની કહાણી માત્ર ઇમારતની સુંદરતાની જ નહીં પણ એક બેગમ અને તેના બાદશાહના જીવન સૌંદર્યની કહાણી છે.

તાજેતરમાં જ ગયેલા ‘વેલેન્ટાઇન ડે’ નિમિત્તે એક ઐતિહાસિક પણ ક્લાસિક લવસ્ટોરી પ્રસ્તુત છે.

– દેવેન્દ્ર પટેલ
www.devendrapatel.in

Powered by WordPress & Theme by Anders Norén